Van Gogh'un Yıldızlı Gece'si hayal mi, gözlem mi? Gökyüzü 22 Temmuz 1889 şafağına uyuyor

Vincent van Gogh'un dünyanın en tanınmış tablolarından Yıldızlı Gece'deki gökyüzü, ressamın hayal gücünün ürünü mü, yoksa gerçekten gördüğü bir gökyüzü mü? Güney Koreli bir ekip, bu soruya gökbilimle yanıt aradı. 22 Ekim'de Scientific Reports dergisinde yayımlanan çalışmaya göre tablodaki hilal Ay, Venüs ve ortadaki yıldız grubu, 22 Temmuz 1889 civarında, şafaktan önce Saint-Rémy-de-Provence'tan görülen gökyüzüyle örtüşüyor.

Çalışmayı Yongin'deki SLLAB şirketinden ve Kyung Hee Üniversitesi Uzay Araştırmaları Okulu'ndan Elijah Jeong-hyun Kim, Suna Kang, Jungwoo Song ve Ho Jin imzalıyor. Sonuç doğruysa sanat tarihinin yerleşik bir bilgisi de sarsılıyor. Tablo bugüne kadar Haziran 1889'a tarihleniyordu.

Yüzyıllık bir tartışma

Van Gogh tabloyu, Mayıs 1889'da girdiği Saint-Paul-de-Mausole akıl hastanesinde kaldığı dönemde yaptı. Tablodan açıkça söz eden tek mektup, kardeşi Theo'ya 18 Haziran 1889'da yazdığı mektup. Ressam burada "yeni bir yıldızlı gökyüzü çalışmasından" bahsediyor. Daha önceki bir mektubunda da penceresinden şafakta "çok büyük görünen sabah yıldızından başka bir şey" görmediğini anlatmıştı. Sabah yıldızı Venüs. Bu yüzden tablodaki gök cisimleri arasında uzun süre yalnız Venüs gerçek kabul edildi, gerisi hayal ya da simge olarak yorumlandı.

Gökbilimle yapılan önceki iki yorum da Haziran tarihinden yola çıkmış ve birbiriyle çelişen sonuçlara varmıştı. Biri tabloyu 19 Haziran şafağına bağlayıp ortadaki yıldızları Koç takımyıldızı olarak okudu. Diğeri gökyüzünün gerçek bir anın değil, bir derlemenin ürünü olduğunu savundu. Yeni çalışma bu çelişkinin asıl nedenini Ay'da buluyor. Tablodaki Ay ince, küçülen bir hilal. Oysa 19 Haziran 1889 şafağında Ay'ın yüzde 63'ü aydınlıktı ve yarım Ay'dan daha dolgundu.

Yöntem önce başka tablolarda sınandı

Ekip "adli gökbilim" denen yaklaşımı kullandı. Bu yaklaşımda gökyüzünün belirli bir tarih ve yerden nasıl göründüğü bilgisayarda yeniden canlandırılıyor ve tablodaki yıldızların konumlarıyla karşılaştırılıyor. Karşılaştırmada Procrustes analizi denen istatistiksel bir şekil eşleştirme yöntemi kullanıldı. Bu yöntem, iki nokta kümesini döndürüp ölçekleyerek birbirine ne kadar benzediklerini sayıyla ölçüyor.

Yazarlar yöntemi önce başka tablolarda denedi. Elsheimer'in 1609 tarihli Mısır'a Kaçış tablosundaki gökyüzünün gerçekte bir arada görülemeyecek bir düzen içerdiğini gösterdiler. Millet'nin Yıldızlı Gece'sindeki Avcı (Orion) takımyıldızının ise büyük bir doğrulukla çizildiğini buldular. Ardından Van Gogh'un, yapıldığı yer bugün de bilinen 1888 tarihli iki gece tablosuna geçtiler. Rhône Üzerinde Yıldızlı Gece'de Büyükayı'nın, Gece Kafe Terası'nda ise Yaz Üçgeni yıldızlarının gerçeğe yakın biçimde resmedildiğini gördüler.

Dar bir çerçevede üç gök cismi

Asıl hamle, Van Gogh'un aynı manzarayı çizdiği daha önceki bir karakalem çalışmasından geldi. Ekip, akıl hastanesinin güneybatısındaki sırtta manzaranın çizildiği olası yeri belirledi. Çizimdeki görüş alanını hesapladı ve bunun çok dar olduğunu buldu. Bu alan 35 mm fotoğraf makinesinde yaklaşık 134 mm'lik bir objektife, köşegende yaklaşık 18 dereceye karşılık geliyor.

Bu dar çerçeve gökyüzüne uygulandığında, tablodaki gibi Ay'ın Venüs'ün üzerinde durduğu ve ikisinin de çerçeveye sığdığı yalnız birkaç şafak kalıyor: 23 Haziran ile 22 ve 23 Temmuz. Temmuz sabahlarında çerçevede parlak Aldebaran yıldızı da var. 22 Temmuz'da ise Boğa takımyıldızındaki Hyades yıldız kümesi tam çerçevenin ortasına düşüyor. Hyades, gökyüzünde Ülker kümesinin yakınında V harfi biçiminde görülen bir yıldız kümesi.

Ekibe göre tablonun ortasındaki yıldız grubu bu V biçimine benziyor. Kümenin iskeletini oluşturan beş parlak nokta, tablodaki beş yıldızla eşleştirildiğinde bu beş noktanın olası 120 farklı eşleştirmesi arasında en iyi uyumu kümenin gerçek düzeni veriyor. V'nin ufka göre eğimi de uyuşuyor. O şafakta gökyüzünde 32,6 ile 35,1 derece arasında olan eğim, tabloda 33,1 derece. Dahası, Van Gogh'un tablonun karakalem kopyasında Hyades biçimi özgün tablodakinden de daha doğru. Yazarlar bunu, ressamın gerçek bir düzeni akılda tuttuğunun işareti olarak yorumluyor. Koç, Çalgı ve Arabacı gibi alternatif takımyıldızlar da denendi. Bunlar ya istatistiksel olarak ayırt edici değildi, ya o saatte gökyüzünün yanlış yerindeydi ya da tablodaki Venüs'ü yıldız saymayı gerektiriyordu.

Hava kayıtları ve mektuplar

Temmuz sonu tarihinin önünde bir engel vardı. Sanat tarihçileri Van Gogh'un ikinci krizini Temmuz ortasına koyuyor ve ardından gelen haftaları çalışamadığı dönem sayıyordu. Ekip bu varsayımı da yeniden inceledi. Van Gogh, krizin rüzgârlı bir günde tarlada resim yaparken başladığını yazmıştı. Avignon, Nîmes ve Aix-en-Provence istasyonlarının 1889 kayıtları, kuzeyden esen güçlü mistral rüzgârının 27-29 Temmuz'da üç istasyonda birden sertleştiğini gösteriyor. Ressamın kendi mektuplarında inzivasını "6 hafta" olarak anması da başlangıcı 25-26 Temmuz'a işaret ediyor. Yazarlara göre bu ipuçları krizin Temmuz sonunda başladığı ve 22 Temmuz civarında ressamın şafak gökyüzünü izleyebildiği senaryoyla uyumlu.

Kesin tarih değil, en tutarlı senaryo

Yazarlar belirli bir günü kanıtladıklarını iddia etmiyor. Makaleye göre yöntem, fiziksel, meteorolojik ve yazılı kısıtlara en iyi uyan senaryoyu belirliyor. Gözlem penceresi 20-24 Temmuz 1889 şafaklarını kapsıyor. Hesabın önemli bir halkası, karakalem çizimdeki dar görüş alanının gökyüzü için de kullanıldığı varsayımı. Ekip bu varsayımın, gök cisimlerinin çerçeveye sığıp sığmamasıyla sonradan sınandığını belirtiyor. Kriz tarihine ilişkin yeni okuma da mektup ve hava kayıtlarına dayanan dolaylı bir çıkarım. Bunun sanat tarihçileri arasında nasıl karşılanacağı henüz bilinmiyor.

Çalışmanın asıl iddiası tarihten çok tablonun doğasıyla ilgili. Van Gogh tabloyu bir mektubunda "düzenleme açısından abartı" olarak tanımlamıştı. Yazarlara göre abartmak için önce gerçek bir nesne gerekir. Yani bu tablo, gökyüzünü uydurmuyor. Gerçekten görülmüş bir düzeni, ressamın kıvrımlı fırça diliyle büyütüyor. Ekip, aynı yöntemin başka tarihî gece tablolarına da uygulanabileceğini söylüyor.