Radyant

Radyant, bir meteor yağmuru sırasında meteorların izlerinin geriye doğru uzatıldığında birleştiği, yani meteorların sanki oradan fışkırıyormuş gibi göründüğü noktadır. Meteor yağmurları adlarını bu noktanın bulunduğu takımyıldızdan alır: Perseidlerin radyantı Perseus'ta, Leonidlerinki Aslan'da (Leo), Geminidlerinki İkizler'dedir (Gemini).

Nasıl işler?

Meteor yağmurlarının çoğu, bir kuyruklu yıldızın yörüngesi boyunca bıraktığı toz ve kırıntı akıntısından kaynaklanır. Dünya her yıl aynı tarihlerde bu akıntının içinden geçer. Akıntıdaki parçacıkların hepsi kabaca aynı yönde hareket ettiği için atmosfere birbirine paralel yollarla girer.

Radyant bu paralel yolların bir perspektif etkisidir. Uzun ve düz bir demiryolunun rayları ufukta birleşiyormuş gibi görünür; paralel meteor izleri de gökyüzünde tek bir kaçış noktasından ayrılıyormuş gibi görünür. Bulutların arasından süzülen güneş huzmelerinin bir noktadan yayılıyormuş gibi görünmesi de aynı geometrinin sonucudur. Bu yüzden meteorlar gökyüzünün her yerinde belirebilir, ama aynı yağmura ait iki meteorun izi geriye uzatıldığında hep radyantta kesişir. Radyanta geri uzanmayan meteorlar o yağmura ait sayılmaz; bunlara gelişigüzel (sporadik) meteor denir.

Örnekler

Perseidler, Swift-Tuttle kuyruklu yıldızının bıraktığı tozdan oluşur ve Temmuz ortasından Ağustos sonuna kadar görülür; zirvede saatte 60 ya da daha fazla meteor düşer. Radyantı kuzey gökyüzünde olduğu için daha çok Kuzey Yarımküre'den izlenir. Leonidler Tempel-Tuttle kuyruklu yıldızından gelir ve saniyede 70 kilometreyle en hızlı yıllık yağmurdur. 1833'teki büyük Leonid fırtınasından sonra Denison Olmsted, meteorların Aslan takımyıldızındaki bir noktadan yayıldığını not etti ve bunların uzaydaki bir parçacık bulutundan geldiğini öne sürdü. Geminidler ise bir istisnadır: kaynakları bir kuyruklu yıldız değil, 3200 Phaethon adlı asteroittir.

Radyant kavramı, meteorların atmosfer olayı değil uzaydan gelen cisimler olduğunun anlaşılmasında da rol oynadı. 1833 fırtınasında saatte yüz binden fazla meteor düştüğü tahmin edilir. 1866'da İtalyan gökbilimci Giovanni Schiaparelli, meteor yağmurları ile kuyruklu yıldızlar arasındaki bağı ortaya koydu. Leonidler yaklaşık 33 yılda bir yine fırtınaya dönüşebilir: 1966'daki gösteride saatte 144.000 meteora ulaşan zirve oranları kaydedildi. Perseidlerin radyantı ise günümüzde Perseus'un Kraliçe (Cassiopeia) ve Zürafa (Camelopardalis) takımyıldızlarıyla sınırına yakın bir yerdedir.

Neden önemli?

Radyant, bir yağmuru izlerken nereye bakılacağını değil, ne zaman bakılacağını belirler. Radyant ufkun altındaysa çok az meteor görülür, çünkü yalnızca atmosfere neredeyse yeryüzüne teğet giren parçacıklar fark edilir. Radyant yükseldikçe sayı artar; birçok yağmurda en verimli saatler bu yüzden gece yarısından sonraki şafak öncesidir. Yine de radyant henüz doğmadan, ufka teğet uzun izler bırakan meteorlar görülebilir.

Radyant gökyüzünde sabit de durmaz: yağmurun etkin olduğu günlerde, Dünya'nın Güneş çevresindeki hareketi yüzünden yıldızlara göre her gün yaklaşık bir derece doğuya kayar. Gözlemciler, bir meteorun hangi yağmura ait olduğunu bu kayan noktaya göre belirler. Bu ayrım önemlidir, çünkü herhangi bir gecede hiçbir yağmura bağlı olmayan gelişigüzel meteorlar da saatte 5-8 kadar düşer; bir yağmurun gerçek etkinliği ancak radyanta uyan meteorlar sayılarak ölçülebilir. Perseidlerin çoğu, örneğin, 80 kilometrenin üzerindeki yüksekliklerde yanıp tükenir. Gözlem ipuçları meteor yağmurunun nasıl göründüğü sorusunda bulunuyor.

İlgili terimler

• Meteor yağmuru
• Göktaşı ve meteor
• Kuyruklu yıldız
• Takımyıldız
• Sporadik meteor