Heykeltıraş takımyıldızı (Sculptor) nedir? NGC 253, Çark Galaksisi ve Güney Galaktik Kutbu
Heykeltıraş (Sculptor), güney gökyüzünde sönük ama galaksi bakımından zengin bir takımyıldızdır; NGC 253'ü, Çark Galaksisi'ni ve Güney Galaktik Kutbu'nu barındırır.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney gökyüzü; Balina, Kova, Güney Balığı, Turna, Anka ve Ocak takımyıldızlarının komşusu
- Çap
- 475 kare derece (88 takımyıldız arasında 36. sıra)
- Keşif
- Nicolas-Louis de Lacaille, 1751-52
Heykeltıraş (Latince adıyla Sculptor), güney gökyüzünde Balina ile Güney Balığı arasında yer alan, gözle zor seçilen bir takımyıldızdır. En parlak yıldızı bile 4,3 kadirdedir; ama bu sönük bölge, Samanyolu'nun dışına açılan bir pencere gibi çok sayıda galaksiyi barındırır. Aralarında NGC 253 (Heykeltıraş Galaksisi), Çark Galaksisi ve Samanyolu'nun küçük bir uydusu bulunur.
Türkçede aynı takımyıldız için "Heykeltıraş" adının yanında "Yontar" adı da kullanılır; Vikipedi'nin Türkçe sayfası ikisini birlikte anar. Bu madde, adı Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) Latince Sculptor adıyla eşleştirerek "Heykeltıraş" biçimini kullanır.
Genel bakış
IAU'nun belirlediği sınırlara göre Heykeltıraş, 475 kare derecelik alanıyla 88 takımyıldız arasında 36. sıradadır. Resmî kısaltması Scl, tamlama (genitif) hâli Sculptoris'tir; yani yıldızlar "Alfa Sculptoris" gibi adlandırılır. Gök koordinatlarında yaklaşık sağ açıklığı 0 saat, dik açıklığı −30° dolayındadır. Sınırları −24,8° ile −39,4° dik açıklıkları arasındadır.
Komşuları Balina, Kova, Güney Balığı, Turna, Anka ve Ocak takımyıldızlarıdır. Ayrıntıları için Balina, Kova, Güney Balığı, Turna, Anka ve Ocak maddelerine bakılabilir. Genel çerçeve için Takımyıldızlar sayfası okunabilir.
Gökyüzünün bu parçasında 3. kadirden parlak hiçbir yıldız yoktur. Sınırlar içinde 6,5 kadire kadar yaklaşık 56 yıldız sayılır. Bu yüzden Heykeltıraş'ın çizgi figürünü gökte "birleştirmek" pek mümkün değildir; takımyıldız daha çok komşularının yıldızlarına göre konumlandırılır.
Türkiye'den görülür mü, ne zaman bakılır?
Heykeltıraş Türkiye'den görülür, ama alçaktadır. Takımyıldızın tamamı +50° enlemine kadar ufkun üstünde kalır; yani Türkiye'nin her yerinden görülmesi mümkündür. Yine de güney gökyüzünde olduğu için meridyenden geçtiği anda bile yüksekliği azdır. Bir gök cisminin meridyendeki yüksekliği, 90° − enlem + dik açıklık formülüyle bulunur. Bu hesaba göre:
- Takımyıldızın kuzey kenarı (dik açıklık −24,8°) yaklaşık 42° enlemindeki Karadeniz kıyılarında yaklaşık 23°, yaklaşık 36° enlemindeki Akdeniz kıyılarında yaklaşık 29° yüksekliğe çıkar.
- Güneydeki en uç sınırı (−39,4°) kuzeyde ancak 9° dolayına, güneyde 15° dolayına çıkar. Bu bölgeyi görmek için açık ve alçak bir güney ufku gerekir.
- NGC 253'ün dik açıklığı −25° 17′ olduğundan, meridyende Türkiye'nin kuzeyinde yaklaşık 23°, güneyinde yaklaşık 29° yüksekliktedir.
Takımyıldız en iyi Kasım ayında, akşam saat 21.00 sularında gözlenir. Ekim sonundan Aralık'a kadar akşam saatlerinde güneye bakıldığında, Balina'nın Diphda (Beta Ceti) yıldızının güneyinde bulunur. Hesaplama bir tahmindir; ışık kirliliği ve ufuktaki puslu hava gözlem sınırını yukarı çeker. Bu yüzden şehir ışıklarından uzak, güneyi açık bir yer seçmek gerekir.
Nasıl bulunur?
Parlak yıldızı olmadığından Heykeltıraş'ı komşularından yararlanarak bulmak gerekir. Güney Balığı'nın parlak yıldızı Fomalhaut ile Balina'nın Diphda yıldızı arasındaki geniş ve yıldızca fakir boşluk, Heykeltıraş'ın bulunduğu yerdir. Diphda'nın yakınına bakmak, takımyıldızın kuzey kenarına ve NGC 253'e ulaşmanın en kolay yoludur. Bir gökyüzü haritası uygulaması bu sönük bölgeyi bulmayı çok kolaylaştırır.
Adının kökeni ve tarihçesi
Heykeltıraş, antik çağdan gelen bir takımyıldız değildir; dolayısıyla Yunan mitolojisinde bir öyküsü yoktur. Fransız astronom Nicolas-Louis de Lacaille tarafından 18. yüzyılda tanımlanmıştır. Lacaille, Ümit Burnu'nda iki yıl kalarak yaklaşık 10.000 güney yıldızını kataloğa geçirdi ve Avrupa'dan görülmeyen, haritasız güney bölgelerinde on dört yeni takımyıldız ortaya koydu. Heykeltıraş bunlardan biridir.
Lacaille takımyıldızı 1751-52'de Fransızca "l'Atelier du Sculpteur" (heykeltıraşın atölyesi) adıyla tanımladı. Şekli, üzerinde oyulmuş bir baş bulunan üç ayaklı bir masa olarak çizilmişti. Latince karşılığı Apparatus Sculptoris'ti; ad zamanla kısalarak bugünkü Sculptor biçimini aldı. Lacaille 1756'da 19 yıldıza Alfa'dan Tau'ya kadar Bayer harfleri verdi, ancak Omikron ve Ksi harflerini atladı. Ksi Sculptoris'i 1879'da Benjamin Gould ekledi.
Bu soluk güney bölgesi için belgelenmiş bir Türk ya da Anadolu gök anlatısı bilinmemektedir; takımyıldız tümüyle 18. yüzyıl Avrupa buluşudur. Yakınındaki eski figürlerin öyküleri için Balina ve Turna maddelerine bakılabilir.
Başlıca yıldızları
Heykeltıraş'ın yıldızları sönüktür. Öne çıkanlar şunlardır:
| Yıldız | Özellik | Uzaklık |
|---|---|---|
| Alfa Sculptoris | B7IIIp tayf türünde, 4,3 kadirlik SX Arietis türü değişen yıldız; takımyıldızın en parlağı | yaklaşık 780 ışık yılı |
| Eta Sculptoris | M4III türünde kırmızı dev; parlaklığı 4,8 ile 4,9 kadir arasında değişir, Güneş'ten yaklaşık 1.082 kat ışıklıdır | yaklaşık 460 ışık yılı |
| R Sculptoris | Çevresinde yaklaşık 1.800 yıl önce savrulduğu düşünülen sarmal madde izleri bulunan kırmızı dev | yaklaşık 1.440 ışık yılı |
| Gliese 1 | M2V türünde kırmızı cüce, 8,57 kadir; takımyıldızın en yakın yıldızı | yaklaşık 14,2 ışık yılı |
Alfa Sculptoris, parlaklığı zamanla değişen bir yıldızdır; yani 4,3 kadir ortalama bir değerdir. Gliese 1 ise 8,57 kadirde olduğundan çıplak gözle görülmez, ancak dürbünle ya da teleskopla bulunabilir. Yıldız, Gliese kataloğunun ilk kaydıdır. Benjamin Gould, yüksek özhareketini 1885'te belgelemiştir.
Heykeltıraş Galaksisi (NGC 253)
Takımyıldızın en gösterişli cismi NGC 253'tür. Caroline Herschel bu galaksiyi 1783'te, kuyruklu yıldız ararken buldu. Çubuklu sarmal (SAB(s)c) türünde olan galaksi, yaklaşık 11,4 milyon ışık yılı uzaktadır ve görünür parlaklığı yaklaşık 8,0 kadirdir. Gerçek çapı yaklaşık 120.500 ışık yılıdır; gökyüzünde 27,5′ × 6,8′ boyutlarında, yani ince, uzamış bir elips gibi görünür.
NGC 253, aşırı hızlı yıldız oluşumuyla tanınan bir "yıldız patlaması galaksisi"dir. Merkezinde yaklaşık 5 milyon Güneş kütlesinde bir süper kütleli kara delik olduğu tahmin edilir (kara delikler maddesine bakın). Galaksinin yaklaşık 200 milyon yıl önceki bir cüce galaksiyle çarpışması, bu yıldız oluşumunu tetiklemiş olabilir; bu hâlâ bir yorumdur. Büyük kütleli yıldızlardan gelen yıldız rüzgârları ise gazı dışarı savurarak yıldız oluşumunu sınırlar. Galaksi içinde bugüne kadar yalnızca bir süpernova bulunmuştur: 1940'ta Fritz Zwicky'nin keşfettiği SN 1940E (süpernovalar maddesi).
Gözlemciler için NGC 253, Andromeda'dan sonra en kolay seçilen sarmal galaksilerden biridir. Dürbünle bile görünür; 300 mm ve üzerindeki teleskoplarla yapısal ayrıntılar seçilmeye başlar. Türkiye'den bakıldığında alçak olduğundan, ufka yakın zayıflama nedeniyle bu görünüm elbette ideal koşullardaki kadar etkileyici olmaz.
Heykeltıraş Grubu ve komşu galaksiler
NGC 253, Heykeltıraş Grubu'nun en büyük üyesidir. Grup yaklaşık 3,9 megaparsek (12,7 milyon ışık yılı) uzaktadır ve Yerel Grup'a en yakın galaksi gruplarından biridir. Yaklaşık 13 üyesi onaylanmıştır, çoğu zayıf bağlıdır. Grup evrenin büyük ölçekli ağındaki bir iplik gibi tanımlanır (evrenin büyük ölçekli yapısı). NGC 253'ün çevresinde 2024 Mayıs'ı itibarıyla en az 18 doğrulanmış uydu cüce galaksi vardır.
Eskiden gruba sayılan NGC 55 ve NGC 300 için son uzaklık ölçümleri bu galaksilerin aslında daha yakında, grubun önünde olduğunu gösterir. NGC 55'i İskoç astronom James Dunlop 7 Temmuz 1826'da buldu. Yaklaşık 6,5 milyon ışık yılı uzaklıktaki bu çubuklu düzensiz galaksi 7,87 kadirdedir, çapı yaklaşık 68.500 ışık yılıdır. Yandan göründüğü için "İnci Dizisi Galaksisi" olarak da bilinir ve gözlemciler onu Büyük Macellan Bulutu'nun küçük bir kopyasına benzetir.
Çark Galaksisi
Takımyıldızın bir başka ünlü cismi, Fritz Zwicky'nin 1941'de bulduğu Çark Galaksisi'dir. Yaklaşık 500 milyon ışık yılı uzaktaki bu halka galaksi, görünür parlaklığı yalnızca 15,18 kadir olduğu için amatör gözlem değil, daha çok büyük teleskop ve uzay teleskopu konusudur. Bir sarmal galaksinin, daha küçük bir komşuyla yaklaşık 200-300 milyon yıl önce kafa kafaya çarpışmasıyla oluştuğu düşünülür. Çarpışmadan doğan şok dalgası gazı sıkıştırmış ve dış halkada yoğun yıldız oluşumunu başlatmıştır. Hubble'ın görüntüsünde iç ve dış iki halka ile onları bağlayan "tekerlek telleri" açıkça seçilir; bu görsel bu sayfanın kapağıdır. Dış halkanın dönüş hızı saniyede yaklaşık 217 km'dir. Çapı için kaynaklarda yaklaşık 100.000 ile 190.000 ışık yılı arasında değişen değerler verilir; hangi sınırın ölçüldüğüne bağlı olarak sayı değişir. Çark, tek başına değil; G1, G2 ve G3 adlı üç yoldaşıyla birlikte bir grup oluşturur ve hidrojen gazı kuyruklarına dayanarak çarpışmayı yapan "mermi" galaksinin G3 olduğu düşünülür. Çark'ı yeni teleskoplarla izlemek için Hubble ve James Webb maddelerine bakılabilir.
Heykeltıraş Cüce Galaksisi ve NGC 288
Takımyıldız yalnızca uzak galaksilere değil, Samanyolu'nun yakın komşusuna da ev sahipliği yapar. Heykeltıraş Cüce Galaksisi, Harlow Shapley tarafından 1937'de Boyden Gözlemevi'nin 24 inçlik Bruce kırılma teleskobuyla keşfedildi. Yaklaşık 290.000 ışık yılı uzaktaki bu cüce sferoidal galaksi Samanyolu'nun uydusudur (Samanyolu). Görünür parlaklığı 10,1 kadirdir. Yıldızları, Samanyolu'na kıyasla çok az ağır element içerir: karbon gibi elementlerin oranı Samanyolu'nunkinin yalnızca yüzde 4'ü kadardır. Bu yüzden evrenin erken dönemlerine ışık tutar. Yıldız topluluğunda iki ayrı grup bulunması, geçmişte bir başka cüce galaksiyle birleşme olasılığını düşündürür.
NGC 288 ise Samanyolu'na ait bir küresel kümedir. Yaklaşık 29.220 ışık yılı uzaktadır, 9,37 kadirdedir ve dürbünle görülür. Çapı 13,8 yay dakikasıdır; yaşı yaklaşık 13,5 milyar yıl olarak hesaplanır. NGC 253'ün yaklaşık 1,8° güneydoğusundadır; bu yüzden aynı dürbün görüş alanına sığar. Heykeltıraş ayrıca Güney Galaktik Kutbu'nu da barındırır: Samanyolu düzleminden en uzağa, yani galaksinin diskine dik olarak bakan yön burasıdır. Bu yönde Samanyolu'nun kendi yıldızları az olduğundan, uzak galaksilere bakmak için "temiz bir pencere" açılır. NGC 288, Güney Galaktik Kutbu'nun yalnızca 37′ kuzey-kuzeydoğusundadır.
İlginç bilgiler
- Heykeltıraş, 18. yüzyılda bir bilim insanının tanımladığı modern takımyıldızlardan biridir; Antik Yunan'da bir karşılığı yoktur.
- Takımyıldızın hiçbir yıldızı 3. kadirden parlak değildir; buna rağmen çevredeki galaksi zenginliği nedeniyle bu bölge derin gökyüzü gözlemcilerinin ilgisini çeker.
- NGC 253'te bugüne kadar kaydedilen tek süpernova, 1940'ta Fritz Zwicky'nin bulduğu SN 1940E'dir.
- Güney Galaktik Kutbu bu takımyıldızın sınırları içindedir; bu yüzden derin uzay gözlemleri için seçkin bir bölgedir.
Kısaca
- Heykeltıraş (Sculptor), 475 kare derecelik alanıyla 88 takımyıldız arasında 36. sıradadır; 18. yüzyılda Lacaille tarafından tanımlanmıştır.
- Türkiye'den güney ufkunda alçakta görülür; Kasım ayında akşam 21.00 sularında en uygun konumdadır; Türkiye'de yüksekliği yaklaşık 9° ile 29° arasında değişir.
- En parlak yıldızı 4,3 kadirlik Alfa Sculptoris'tir; 3. kadirden parlak yıldızı yoktur.
- NGC 253 (Heykeltıraş Galaksisi) 11,4 milyon ışık yılı uzaktaki bir yıldız patlaması galaksisidir.
- Çark Galaksisi, Heykeltıraş Cüce Galaksisi ve Güney Galaktik Kutbu da bu takımyıldızdadır.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















