21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Ocak takımyıldızı (Fornax) nedir? Dalim, NGC 1365 ve Hubble Ultra Derin Alan

Ocak (Fornax), Lacaille'in kimya fırınından adını verdiği sönük bir güney takımyıldızı: Dalim, Ocak Kümesi, NGC 1365 ve Hubble Ultra Derin Alan; Türkiye'den en iyi Aralık akşamlarında görülür.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Güney gökyüzünde; Irmak (Eridanus), Balina (Cetus), Heykeltıraş (Sculptor) ve Anka (Phoenix) arasında
Çap
398 derece kare (88 takımyıldız arasında 41.)
Keşif
Nicolas Louis de Lacaille, 1756 (Ümit Burnu gözlemleri)

Ocak (Latince adıyla Fornax, IAU kısaltması For), güney gökyüzünde Irmak, Balina, Heykeltıraş ve Anka takımyıldızlarının arasında duran sönük bir takımyıldızdır. Adı, kimya laboratuvarlarında kullanılan bir fırını, yani "ocağı" simgeler; Fransız gökbilimci Nicolas Louis de Lacaille 1750'lerde Ümit Burnu'ndan yaptığı gözlemlerle onu göğe yerleştirmiştir. Türkiye'nin her yerinden görülür, ancak güneyde alçakta kaldığı ve parlak yıldızı olmadığı için karanlık bir gök ve açık bir güney ufku ister.

Sönük olması Ocak'ı sıradan yapmaz: Hubble Ultra Derin Alan görüntüsü bu takımyıldızın sınırları içinde çekilmiştir; Samanyolu'nun uydu gökadalarından biri, evrenin en yakın zengin gökada kümelerinden biri ve ilginç bir çubuklu sarmal gökada burada yer alır. Bu madde, adı Fornax olan takımyıldızı anlatır; "ocak" sözcüğünün Türkçedeki öteki anlamlarıyla (ocak ayı, ocak başı) ilgisi yoktur.

Türkçe ve Latince ad, boyut ve sınırlar

Takımyıldızın Latince adı Fornax, tamlayan (genitif) hali Fornacis'tir; yıldızlar bu yüzden "Alfa Fornacis", "Beta Fornacis" gibi anılır. Türkçedeki adı Ocak'tır. Lacaille ilk kez 1752 tarihli yıldız haritasında "le Fourneau" (fırın) adını kullanmıştır; Daha önceki ifadesi "le Fourneau Chymique" (kimya fırını) idi. 1763 tarihli haritasında ad Latinceleştirilerek Fornax Chimiae olmuş, bugün kullanılan kısa biçimi Fornax ise uluslararası listede yerleşmiştir.

Ocak, 398 derece karelik alanıyla gökyüzünün küçük bir parçasını kaplar ve 88 takımyıldız arasında 41. sıradadır. Alanın merkezi kabaca sağ açıklık 3 saat, dik açıklık −30° dolayındadır; sınırları kabaca −24° ile −40° arasında uzanır (koordinatların anlamı için bkz. sağ açıklık ve dik açıklık). Komşuları Balina (Cetus), Heykeltıraş (Sculptor), Anka (Phoenix) ve Irmak (Eridanus) takımyıldızlarıdır; Irmak, Ocak'ı batıdan ve güneyden kısmen çevreler. Komşu takımyıldızları için Irmak ve Balina maddelerine, takımyıldızların genel tarihi için takımyıldızlar maddesine bakabilirsiniz.

Ocak takımyıldızının IAU haritası: çizgilerle birleştirilmiş yıldız deseni ve takımyıldız sınırları.
IAU ve Sky & Telescope (Roger Sinnott, Rick Fienberg), CC BY 4.0, Wikimedia Commons
Ocak takımyıldızı sayılarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Alan398 derece kare
Büyüklük sırası88 içinde 41.
En parlak yıldızDalim (yaklaşık 3,9 kadir)
Messier cismi0
Gezegenli yıldız sistemi6
Ocak Kümesi'nin uzaklığıyaklaşık 62 milyon ışık yılı
Görüldüğü enlemler+50° ile −90° arası

Türkiye'den görülür mü, hangi ay akşam gökyüzünde?

Ocak güney gökyüzündedir ve takımyıldızın tamamı +50° kuzey enleminin güneyindeki gözlemcilerden görülür. Türkiye 36°-42° kuzey enlemleri arasında olduğundan takımyıldız ülkenin her yerinde ufkun üzerine çıkar; sorun yükseklikte ve ışık kirliliğindedir.

Bir cismin güneyden geçerken (meridyen geçişi) ufuktan yüksekliği yaklaşık "90° − enlem + dik açıklık" kadardır. Bu hesapla, dik açıklığı yaklaşık −27,8° olan Hubble Ultra Derin Alan bölgesi güneyden geçerken İstanbul'da yaklaşık 21°, Ankara'da yaklaşık 22°, Antalya'da yaklaşık 25° yükselir; yani ufuktan iki-üç yumruk kadar yukarıdadır. Takımyıldızın kuzey ucu (yaklaşık −24°) İstanbul'da yaklaşık 25°, Antalya'da yaklaşık 29° yüksekliğe çıkar; güney ucu (yaklaşık −40°) ise İstanbul'da yalnızca 9° dolayında, Antalya'da yaklaşık 13° kalır. Bu rakamlar bizim hesabımızdır ve sınırlar yaklaşıktır; güney ufku bina ya da tepeyle kapalıysa, ayrıca şehir ışığı varsa Ocak'ın soluk yıldızları görünmez. Gözlem yerleri için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine bakabilirsiniz.

Kaynaklarda takımyıldızın en iyi Aralık ayında, saat 21.00'de görüldüğü belirtilir; bu yüzden Ocak bir kış gökyüzü takımyıldızı sayılır. Yıldızlar her gece yaklaşık dört dakika erken doğduğundan Kasım ortasında Ocak akşam saatlerinde doğu-güneydoğuda yükselir ve gece yarısına doğru güneyden geçer; Aralık akşamlarında tepe noktasına ulaşır, Şubat akşamlarında ise batıya doğru alçalmıştır. Bu gecenin gökyüzünü kendi saatiniz ve yeriniz için görmek için gökyüzü haritası sayfasını kullanabilirsiniz.

Ocak nasıl bulunur?

Ocak'ın çıplak gözle seçilecek belirgin bir deseni yoktur; en kolay yol komşularından geçer. Kış akşamlarında güneyde, Irmak'ın uzun kıvrımının ve Balina'nın gövdesinin altında, ufka yakın bölgeye bakın. Takımyıldızın en parlak yıldızı Alfa Fornacis, bu seyrek bölgede dikkati çeken en parlak noktadır; geri kalan yıldızlar dördüncü kadirden zayıftır ve ancak karanlık gökte seçilir.

Parlak yıldızları

Ocak'ta Lacaille 27 yıldıza Bayer harfi vermiştir, ama içinde Messier kataloğundan hiçbir cisim yoktur ve takımyıldızın hiçbir yıldızı 3,5 kadirden parlak değildir. Parlaklıklar kadir cinsindendir; küçük sayı daha parlak demektir.

Alfa Fornacis (Dalim) takımyıldızın en parlak yıldızı ve 4,0 kadirden parlak tek yıldızıdır. Parlaklığı kaynaklara göre yaklaşık 3,8 ile 3,9 kadir arasında verilir; Dünya'ya uzaklığı yaklaşık 46 ışık yılıdır. IAU, "Dalim" adını 5 Eylül 2017'de onaylamıştır. Gerçekte üçlü bir sistemdir: ana yıldız F6 türünden, Güneş'ten yaklaşık yüzde 33 daha kütleli bir anakol yıldızıdır; ikinci yıldız "mavi gezgin" (blue straggler) diye anılan gizemli bir türdür ve Güneş'in yaklaşık yüzde 78'i kadar kütleye sahiptir; üçüncü bileşenin büyük olasılıkla bir beyaz cüce olduğu düşünülür. İkili çifti yaklaşık 270-280 yılda birbirinin çevresinde döner (kaynaklara göre 269 ile 278 yıl arasında değişen değerler verilir). Küçük amatör teleskoplarla çift olarak ayrılabilir.

Beta Fornacis yaklaşık 4,5 kadirlik bir devdir ve yaklaşık 178 ışık yılı uzaktadır. Nü Fornacis yaklaşık 370 ışık yılı uzaklıktaki mavi bir devdir; Omega Fornacis ise yaklaşık 470 ışık yılı uzaklıkta bir ikili sistemdir. Epsilon Fornacis 5,89 kadirlik bir ikili yıldızdır ve ancak karanlık gökte seçilir.

Derin gökyüzü cisimleri

Ocak Kümesi

Ocak Kümesi (Fornax Kümesi), yaklaşık 62 milyon ışık yılı uzaktaki, gökyüzünde yaklaşık 6° genişlikte bir alana yayılan gökada kümesidir. Kaynaklarda 58 üyesi sayılır; 100 milyon ışık yılı içindeki ikinci en zengin kümedir, yalnızca Başak Kümesi'nden (bkz. M87) daha küçüktür. Merkezinde dev eliptik gökada NGC 1399 bulunur; kümenin en parlak üyesi ise NGC 1316'dır. Küme iki bölümden oluşur: NGC 1399 çevresindeki ana grup ve güneybatıda NGC 1316 çevresindeki, şu anda ana kümeyle birleşmekte olan bir alt grup. Araştırmacılar kümeyi, bir gökada grubunun ana kümeyle birleşmesinin kütleçekim etkilerini incelemek için kullanır.

Ocak Kümesi'nin üyeleri: NOIRLab'ın Blanco 4 metrelik teleskobuyla çekilmiş geniş alan görüntüsü.
CTIO/NOIRLab/DOE/NSF/AURA; görüntü işleme: T.A. Rector, J. Miller, M. Zamani, D. de Martin; CC BY 4.0, Wikimedia Commons

NGC 1365: Ocak'ın çubuklu sarmal gökadası

NGC 1365, yaklaşık 56 milyon ışık yılı uzaktaki, iki çubuklu bir sarmal gökadadır; Büyük Çubuklu Sarmal ya da Ocak Pervane Gökadası diye de anılır. Çapı yaklaşık 300 bin ışık yılı, görünür parlaklığı yaklaşık 10 kadirdir; teleskop ve karanlık gök ister. İskoç gökbilimci James Dunlop onu 2 Eylül 1826'da keşfetmiştir. Bu gökadada dört süpernova kaydedilmiştir: SN 1957C, SN 1983V, SN 2001du ve SN 2012fr.

NGC 1365'in merkezinde yaklaşık 2 milyon Güneş kütleli bir süper kütleli kara delik bulunur. NASA'nın NuSTAR X-ışını teleskobunun Şubat 2013'te duyurulan gözlemleri, bu kara deliğin ışık hızına yakın bir hızla döndüğünü gösterdi. Gökada ayrıca bir Seyfert gökadasıdır: çekirdeği etkindir (bkz. aktif galaksi çekirdeği) ve çubuğunda yıldız oluşumu sürer. James Webb Uzay Teleskobu ile Hubble'ın birlikte çektiği görüntü (PHANGS ekibi), tozun görünür ışığı nasıl emdiğini, kızılötesinde ise nasıl parladığını yan yana gösterir; Webb ile Hubble arasındaki fark için bkz. Hubble ile James Webb arasındaki fark.

NGC 1365: Webb'in kızılötesi (sağ alt) ve Hubble'ın görünür/morötesi (sol üst) görüntüsü çapraz biçimde birleştirilmiş.
NASA, ESA, CSA, STScI, Janice Lee (STScI), Thomas Williams (Oxford), PHANGS Ekibi; kamu malı, Wikimedia Commons

NGC 1316 (Fornax A)

NGC 1316, yaklaşık 60 milyon ışık yılı uzaktaki mercek biçimli (lentiküler) bir gökadadır; çapı yaklaşık 333 bin ışık yıldır, parlaklığı yaklaşık 9,4 kadirdir. 1400 MHz'de gökyüzünün dördüncü en parlak radyo kaynağı olduğu için Fornax A adıyla da bilinir. François Schweizer'in 1970'lerdeki çalışmaları, gökadanın birkaç gökada çarpışmasından doğduğunu önerdi; parlak küresel kümelerin tayf ölçümleri son büyük birleşmenin yaklaşık 3 milyar yıl önce olduğunu düşündürür. Merkezdeki kara deliğin kütlesi 130-150 milyon Güneş kütlesi arasında tahmin edilir; birleşmenin bu kara deliği beslemiş, radyo gökadası etkinliğini tetiklemiş olabileceği öne sürülür. NGC 1316'da dört Ia türü süpernova görülmüştür (SN 1980N, SN 1981D, SN 2006dd, SN 2006mr).

Ocak Cüce Gökadası ve NGC 1049

Ocak Cüce Gökadası (Fornax Dwarf), Samanyolu'nun bir uydusudur ve Yerel Grup'a aittir. Harlow Shapley onu 1938'de Güney Afrika'daki Boyden Gözlemevi'nin Bruce refraktörüyle çekilmiş fotoğraf plakalarında buldu. Uzaklığı yaklaşık 466 bin ışık yılı, çapı yaklaşık 9 bin 300 ışık yılıdır; yıldızlarının büyük bölümü yaşlıdır, ama genç ve orta yaşlı yıldız toplulukları da içerir. Boyutuna göre alışılmadık biçimde altı küresel kümesi vardır; en büyüğü NGC 1049'dur. Toplam parlaklığı geniş bir alana yayıldığından amatör teleskoplarla görülmez. Samanyolu'ndan saniyede yaklaşık 53 km hızla uzaklaşır.

NGC 1360 ve Hubble Ultra Derin Alan

NGC 1360, yaklaşık 1280 ışık yılı uzaklıktaki 9 kadirlik bir gezegenimsi bulutsudur; Lir'deki Halka Bulutsusu'ndan yaklaşık beş kat büyük bir açısal boyuta sahiptir.

Ocak'ın en ünlü sakini bir gök cismi değil, bir gözlemdir: Hubble Ultra Derin Alanı (HUDF). Alan, sağ açıklık 3 sa 32 dk 39 sn, dik açıklık −27° 47′ 29″ koordinatlarında, yıldızları çok seyrek bir bölgede seçilmiştir. Gözlemler 23 Eylül-28 Ekim 2003 ile 4 Aralık 2003-15 Ocak 2004 arasında iki dönemde yapıldı; toplam pozlama bir milyon saniyeden az, 400 yörünge turu kadardır. Alan 200 yay saniyesi kenarlı, yaklaşık 11 yay dakikası karedir: yani gökyüzünün yaklaşık yirmi altı milyonda biri, Ay'ın görünür çapının yaklaşık onda biri kadar bir parçadır. İlk görüntü 9 Mart 2004'te yayımlandı ve yaklaşık 10 bin gökada gösteriyordu; bazıları kırmızıya kayması 6-7 arasında olan, yani evrenin ilk milyar yıllarına ait gökadalardır. NASA aynı alanın 2014'te yayımladığı çok dalga boylu birleşik görüntüsünü "en renkli" evren görüntüsü olarak duyurdu.

Hubble Ultra Derin Alan (2014 birleşik görüntüsü): Ocak takımyıldızı yönünde binlerce gökada.
NASA, ESA, H. Teplitz ve M. Rafelski (IPAC/Caltech), A. Koekemoer (STScI), R. Windhorst (ASU), Z. Levay (STScI); kamu malı, Wikimedia Commons

Gezegen barındıran yıldızlar

Ocak'ta altı yıldız sisteminde gezegen bulunmuştur (genel bilgi için ötegezegenler): Lambda² Fornacis (Neptün kütleli, 17,24 günlük yörüngeli bir gezegen), HD 20868 (Jüpiter kütleli, 380 günlük yörünge), WASP-72 (Jüpiter kütleli, 2,2 günlük yörünge), Güneş benzeri ikili HD 20781 ve HD 20782 ile yaklaşık 31 parsek (yaklaşık 102 ışık yılı) uzaklıktaki HR 858; HR 858'de geçiş (transit) yöntemiyle en az üç gezegen saptanmıştır.

Adın kökeni ve mitolojisi

Ocak, Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri değildir; antik dünyada tanınmayan, sonradan eklenmiş bir takımyıldızdır. Nicolas Louis de Lacaille (15 Mart 1713 - 21 Mart 1762) 1750-1754 arasında Ümit Burnu'nda yaklaşık 10 bin güney yıldızını gözlemledi; ve 14 yeni takımyıldız tanımladı; Ocak bunlardan biridir ve adı yeni bilimin aletlerinden birini, kimya fırınını göğe yerleştirir. Haritalar Lacaille'in ölümünden sonra, 1763'te Coelum Australe Stelliferum adlı kataloğunda yayımlanmıştır.

Takımyıldızın klasik bir Yunan efsanesi yoktur. Latince fornax "fırın" demektir ve Roma'da aynı adı taşıyan bir ocak tanrıçası vardı: Ovidius'un Fasti adlı eserine göre Fornax, ekmek pişirenlerin koruyucusuydu ve her yıl 17 Şubat'ta kutlanan Fornacalia şenliği onun adını taşırdı. Ancak kaynaklarda Lacaille'in takımyıldızı bu tanrıçadan aldığına dair bir kanıt yoktur; ad laboratuvar fırınından gelir.

Çin gökyüzünde Ocak'ın yıldızları, Batı'nın Beyaz Kaplanı'nın bölgesine düşer. Türk ya da Anadolu gök anlatılarında Ocak'a özgü, kaynaklarda doğrulayabildiğimiz bir halk anlatısı bulunmuyor. Türklerin göğü nasıl adlandırdığı için Türklerde gökyüzü maddesine bakabilirsiniz.

Urania'nın Aynası (1825) kartında Fornax Chemica (kimya fırını), Heykeltıraş atölyesi, Irmak ve Balina.
Sidney Hall, Urania's Mirror (1825), ABD Kongre Kütüphanesi; kamu malı, Wikimedia Commons

İlginç bilgiler

  • Ocak'ta Messier cismi ve meteor yağmuru yoktur; buna rağmen takımyıldız, evrenin en meşhur derin gözlemlerinden birine ev sahipliği yapar.
  • Ocak Kümesi'ndeki NGC 1316, 1826'da James Dunlop tarafından, NGC 1365 ile aynı gün (2 Eylül) keşfedildi.
  • Ocak 2019'da, yaklaşık 4,5 milyar ışık yılı uzaklıktaki bir gökadada görülen gamma ışını patlaması GRB 190114C de bu takımyıldızın yönündedir.

Kısaca

  • Ocak (Fornax), Lacaille'in 1750'lerde "kimya fırını" diye adlandırdığı, 88 takımyıldız arasında 41. sıradaki sönük bir güney takımyıldızıdır.
  • Türkiye'nin her yerinden görülür, ama güneyde alçak ve sönüktür; en iyi Aralık akşamlarında, karanlık bir gökte ve açık güney ufkunda bakılmalıdır.
  • En parlak yıldızı, yaklaşık 3,9 kadirlik üçlü sistem Dalim'dir (Alfa Fornacis); Messier cismi yoktur.
  • Ocak Kümesi, NGC 1365, NGC 1316, Ocak Cüce Gökadası ve Hubble Ultra Derin Alan bu takımyıldızın sınırları içindedir.
  • Klasik bir efsanesi yoktur; ad bir laboratuvar fırınından gelir, Türk halk anlatısına dair doğrulanmış bir kayıt bulunamamıştır.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar