Balina takımyıldızı (Cetus) nedir? Mira, Diphda ve Tau Ceti
Balina (Cetus), gökyüzünün dördüncü büyük takımyıldızıdır; ilk bulunan değişen yıldızlardan Mira, Diphda, Tau Ceti ve Kafatası Bulutsusu burada; adı Perseus'un yendiği deniz canavarına dayanır.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Gök ekvatoru çevresinde; Koç, Balık, Kova, Heykeltıraş, Ocak, Irmak ve Boğa arasında
- Çap
- 1.231 derece kare (88 takımyıldız arasında 4.)
- Keşif
- Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl); IAU sınırları 1930
Balina takımyıldızı (Latince adıyla Cetus, Uluslararası Astronomi Birliği kısaltması Cet), gökyüzünün 88 resmî takımyıldızından dördüncü büyüğüdür ve Koç, Balık, Kova ile Irmak'a komşu, gök küresinin "su" bölgesinde uzanır. Adı "balina" diye çevrilse de Yunan anlatısındaki karşılığı bir deniz canavarıdır; Perseus'un Andromeda'yı kurtarmak için öldürdüğü yaratıktır. Türkiye'nin her yerinden görülür ve içinde, ilk bulunan değişen yıldızlardan Mira'yı barındırır.
Bu yazıda takımyıldızın nerede ve ne zaman görüldüğünü, başlıca yıldızlarını (Diphda, Menkar, Mira, Tau Ceti), derin gökyüzü cisimlerini ve adının dayandığı anlatıyı ele alıyoruz.

Genel bakış
Balina, gökyüzünde 1.231 derece karelik bir alan kaplar; bu, 88 takımyıldız arasında dördüncü sıradır. Komşuları Koç, Balık, Kova, Heykeltıraş (Sculptor), Ocak (Fornax), Irmak (Eridanus) ve Boğa'dır. Takımyıldızın görülebildiği enlemler yaklaşık +65° ile −79° arasındadır; yani Türkiye'den bütünüyle izlenir. Balina; Irmak, Balık, Kova ve Güney Balığı ile birlikte gök küresinin "su" bölgesi denen takımyıldız grubunda sayılır.
Balina, Batlamyus'un MS 2. yüzyılda sıraladığı 48 takımyıldızdan biridir. Bugünkü sınırlarını Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte'un 1930'da çizdiği çokgen belirler; takımyıldızların nasıl tanımlandığını takımyıldızlar maddesinde anlattık. Balina burç kuşağında değildir: ekliptik takımyıldızın bir köşesine yaklaşık çeyrek derece kadar yaklaşır ama içinden geçmez. Yine de Güneş'in güney kenarı yılda yaklaşık 14 saat boyunca Balina sınırları içinde görünür; bu, 27-28 Mart'a denk gelir.
Ne zaman, nasıl görülür?
Balina akşam gökyüzünde en iyi Eylül ile Şubat arasında izlenir; Kasım ayında saat 21.00 dolaylarında en yüksek konumuna ulaşır. Büyük alanına karşın çok az parlak yıldızı vardır: yalnızca iki yıldızı 3. kadirden parlaktır. Bu yüzden kentin ışığından uzakta, ay ışığının olmadığı bir gecede aramak gerekir.
Bulmak için en iyi yol, takımyıldızı iki parçada düşünmektir. Doğudaki "baş" bölümü, Koç ile Boğa'nın güneyinde yer alan, birbirine yakın birkaç yıldızdan oluşan halkamsı bir öbektir. Burada Menkar ve Kaffaljidhma bulunur. Batıdaki "kuyruk" bölümünde ise Diphda, çevresindeki gök sönük olduğu için tek başına parlayan bir yıldız gibi öne çıkar. Mira ikisinin arasındadır, ama parlaklığı değiştiği için her gece aynı yerde görünmez; ayrıntısını aşağıda anlatıyoruz. Balina'yı Türkiye'den ararken en rahat dönem sonbahar sonu ile kış başıdır.
Başlıca yıldızları
Aşağıdaki tabloda parlaklık kadir cinsinden verildi; küçük değer daha parlak demektir. Kadir ölçeğinde ters sıralama geçerlidir.
| Yıldız | Kadir | Uzaklık (ışık yılı) | Türü |
|---|---|---|---|
| Diphda (β Cet) | 2,02 | Yaklaşık 96 | Turuncu dev (K0 III) |
| Menkar (α Cet) | 2,54 | Yaklaşık 250 | Kırmızı dev (M1,5 III) |
| Mira (ο Cet) | 2,0 ile 10,1 arası değişir | Yaklaşık 300 | Titreşen kırmızı dev, ikili sistem |
| Kaffaljidhma (γ Cet) | 3,47 | Yaklaşık 80 | Çok yakın çift yıldız |
| Tau Ceti (τ Cet) | 3,50 | Yaklaşık 11,9 | Güneş benzeri cüce (G8 V) |
Diphda: takımyıldızın en parlak yıldızı
Diphda, Arapça "ikinci kurbağa" anlamındaki adından gelir; Deneb Kaitos adıyla da bilinir, bu da "balinanın güney kuyruğu" demektir. Bayer adlandırmasında "beta" olmasına karşın takımyıldızın en parlak yıldızıdır; "alfa" Menkar'dan yaklaşık yarım kadir daha parlaktır. Güneş'ten yaklaşık 18 kat büyük ve yaklaşık 150 kat parlak bir turuncu devdir. Çekirdeğinde helyum yakan "kırmızı küme" evresindedir ve bu evrede 100 milyon yıldan uzun kalacağı hesaplanıyor.
Menkar: balinanın burun deliği
Menkar'ın adı Arapça "burun deliği" anlamına gelen sözcükten türemiştir. Yaklaşık 3.700 K yüzey sıcaklığına sahip bir kırmızı devdir; kütlesi Güneş'in yaklaşık 2,3 katı, yarıçapı yaklaşık 100 katıdır. Çekirdeğindeki helyumu tüketmiş olduğundan ilerleyen dönemde dış katmanlarını fırlatıp bir gezegenimsi bulutsu bırakması beklenir. Takımyıldızdaki diğer adlı yıldızlar arasında Zeta Ceti'nin Arapça adı Baten Kaitos ("karın") ve Delta Ceti'nin Mısır kökenli adı Sawyqed ("çevre, ağıl") sayılabilir.
Tau Ceti: komşumuz
Tau Ceti yaklaşık 11,9 ışık yıl uzaklıktadır ve çıplak gözle görülebilen en yakın Güneş benzeri yıldızlardan biridir. Güneş'in kütlesinin yaklaşık yüzde 78'ine sahip tek bir G8 cücesidir. Bu özelliğiyle Alfa Kentauri A'dan sonra Güneş'e en yakın yalnız G türü yıldızdır. Yaşı 8-10 milyar yıl arasında tahmin edilir, yani Güneş'ten belirgin biçimde yaşlıdır. Çevresindeki gaz ve toz diski, Güneş Sistemi'ndekinin on katından fazla kuyruklu yıldız ve asteroit artığı içerir. Etrafında dönen gezegen adayları 2012 ve 2017'de öne sürüldü, ama 2025 itibarıyla gezegen varlığına dair kesin kanıt yok; ESPRESSO ile yapılan hassas ölçümler adayları doğrulamadı. Tau Ceti, Frank Drake'in başlattığı Ozma Projesi'nin ilk hedeflerinden biri olmuş, o tarihten beri de SETI hedefleri arasında anılır. Yıldızı ayrıntısıyla Tau Ceti maddesinde bulabilirsiniz.
Mira: ilk bulunan değişen yıldız
Balina'nın en ünlü yıldızı, gökyüzünün parlaklığı en çok değişen çıplak göz yıldızlarından Mira'dır. Hollandalı David Fabricius, 3 Ağustos 1596'dan itibaren bu yıldızı gözlemledi; yıldızı önce bir nova sandı, sönen yıldızı 16 Şubat 1609'da yeniden gördü. Johannes Holwarda 1638'de yıldızın yaklaşık on bir ayda bir yeniden belirdiğini saptadı ve genellikle değişkenliğin keşfi onun adına yazılır. Johannes Hevelius 1662'de Historiola Mirae Stellae adlı yapıtında ona Latince "harika, şaşırtıcı" anlamına gelen Mira adını verdi. İsmail Bouillaud ise dönemi 333 gün olarak tahmin etti; bu, bugünkü 332 günlük değerden bir günden az farklıdır. Mira, gökteki yıldızların değişmez olduğu varsayımını sarsan örneklerden biridir; değişen yıldız sayfasında bu yıldız sınıfını anlattık.
Mira A, kütlesi yaklaşık Güneş kadar olan, ömrünün sonuna yaklaşan bir kırmızı devdir. Yıldız kabaca 332 günde bir şişip küçülür; yarıçapı Güneş'in 332 ile 402 katı arasında değişir. Işınımının büyük bölümü kızılötesindedir, bu yüzden gözle görülen parlaklığı çok daha geniş salınır: ortalama maksimumda yaklaşık 3,5 kadire çıkar, kimi maksimumlarda 2,0'a kadar parlar, minimumda 8,6 ile 10,1 arasına iner. Parlaklık artışı yaklaşık 100 gün sürer, sönme ise bunun iki katı kadar. Mira'dan türeyen "Mira değişenleri" sınıfında bugün 6.000-7.000 civarında yıldız biliniyor.
Mira bir ikili sistemdir. Eşi Mira B bir beyaz cücedir ve Hubble Uzay Teleskobu 1995'te onu ayırt etti; sonuçlar 1997'de duyuruldu. İki yıldız arasındaki uzaklık yaklaşık 70 gök birimidir ve ortak yörünge dönemi yaklaşık 498 yıldır. 2007'de NASA'nın GALEX uzay teleskobu, Mira'nın saniyede yaklaşık 130 kilometreyle uzayda ilerlerken arkasında yaklaşık 13 ışık yılı uzunluğunda bir madde kuyruğu bıraktığını gösterdi. Bu kuyruk, yaklaşık 30.000 yıl boyunca yıldızdan savrulan gazdan oluşur.
Derin gökyüzü cisimleri
Cetus A (M77, NGC 1068): Yaklaşık 50 milyon ışık yılı uzaklıktaki, 9. kadirden bir sarmal galaksidir. Merkezindeki kara delik sayesinde "Seyfert galaksisi" sınıfına girer; ayrıntıları M77 maddesinde.
Kafatası Bulutsusu (NGC 246): Yaklaşık 8. kadirden bir gezegenimsi bulutsudur; "Cetus Halkası", "Kafatası" ya da "Pac-Man" adlarıyla da anılır. William Herschel 1785'te keşfetti. Uzaklığı için kaynaklarda yaklaşık 1.600 ile 3.500 ışık yılı arasında farklı değerler verilir. Merkezinde, ESO'nun Çok Büyük Teleskopu'yla 2014'te doğrulanan, bir beyaz cüce ile iki eşten oluşan üçlü bir yıldız sistemi bulunur; bu, merkezinde hiyerarşik üçlü yıldız barındıran ilk gezegenimsi bulutsu olarak anılır.
Yerel Grup üyeleri: Balina sınırları içinde, Yerel Grup'a ait iki cüce galaksi de vardır: düzensiz cüce galaksi IC 1613 ve 1909'da Max Wolf tarafından bulunan Wolf-Lundmark-Melotte (WLM).
Uzak kümeler: JKCS 041, keşfedildiği sırada bilinen en uzak galaksi kümesi olarak anılmıştır. Balina'nın bulunduğu bölge, Evren'in bilinen en büyük yapılarından biri sayılan Balık-Balina Üstkümesi Karmaşığı'nın da içindedir.

Efsanesi ve başka kültürlerde Balina
Yunan anlatısında Balina, bir balina değil ketos, yani deniz canavarıdır; "balina" adı sonradan yerleşmiştir. Anlatıya göre Kraliçe Kassiopeia güzelliğiyle denizkızlarını (Nereidler) geçtiğini öne sürdü. Poseidon bu kibri cezalandırmak için kıyıyı sular altında bıraktı ve Cetus'u gönderdi. Kral Kepheus bir kehanet danıştı ve tanrıyı yatıştırmak için kızı Andromeda'yı kayaya zincirletti. Medusa'yı öldürüp dönen Perseus, kızı kurtaracağına söz verdi, canavarı yendi ve onunla evlendi. Perseus, Andromeda, Kassiopeia ve Kepheus bugün gökte yan yana yer alır; Balina da onların güneyinde uzanır.

Mitografik kaynaklarda hikâyenin geçtiği yer değişir: Herodot anlatıyı Persler'le ilişkilendirir, MÖ 1. yüzyıldan itibaren ise Joppa (Yafa) limanı yakınlarındaki kayalıklar öne çıkar. Heracles'in Hesione'yi bir deniz canavarından kurtardığı anlatı da benzer bir kalıbı izler. Eski Babil kaynaklarında Balina yıldızlarına doğrudan bir gönderme bilinmez.
Çin gök bilimi Balina yıldızlarını Kuzey'in Kara Kaplumbağası ile Batı'nın Beyaz Kaplanı arasında dağıtır; Teta Ceti'nin Çince adı "Kare Gök Ambarı" anlamına gelir. Türkçedeki "Balina" adı Latince Cetus'un karşılığı olarak yerleşmiştir ve Türk gök anlatılarına dayanan, doğrulanmış özgün bir Balina öyküsüne rastlayamadık; adlı yıldızlarının çoğu ise Arapça kökenli adlar taşır.
İlginç bilgiler
- Balina'da üç meteor yağmuru tanımlanmıştır: Ekim Cetidleri, Eta Cetidleri ve Omikron Cetidleri.
- Takımyıldızdaki "beta" yıldızı (Diphda), "alfa" yıldızından (Menkar) parlaktır; Bayer adlandırması her zaman parlaklık sırasını izlemez.
- Mira, supernova dışında keşfedilen ilk değişen yıldızdır; Fabricius 1596'da onu fark etti.
- Menkar "burun deliği", Diphda "ikinci kurbağa" demektir; Balina'nın yıldız adları Arapça kökenlidir.
Kısaca
- Balina (Cetus), 1.231 derece kareyle 88 takımyıldızın dördüncü büyüğüdür; Türkiye'den bütünüyle görülür ve en iyi Kasım akşamlarında izlenir.
- En parlak yıldızı Diphda (2,02 kadir) olup ardından Menkar gelir; ikisi de turuncu-kırmızı devdir.
- Mira, 332 günlük döngüyle 2-10 kadir arasında değişen, supernova dışında keşfedilen ilk değişen yıldızdır; eşi bir beyaz cücedir.
- Tau Ceti, yaklaşık 11,9 ışık yılla Güneş'e en yakın Güneş benzeri yıldızlardan biridir; gezegenleri henüz doğrulanmamıştır.
- Adı Yunan efsanesindeki deniz canavarına dayanır: Perseus'un Andromeda'yı kurtarmak için yendiği Cetus.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)
















