Anka takımyıldızı (Phoenix) nedir? Ankaa, Robert Dörtlüsü ve Phoenix Kümesi
Anka (Phoenix), güney gökyüzünün efsanevi kuş takımyıldızıdır: Ankaa'yı, Robert Dörtlüsü'nü ve Phoenix Kümesi'ni barındırır; Türkiye'den bütün hâliyle görülmez.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney Göksel Yarımküre (Heykeltıraş, Turna, Tukan, Küçük Su Yılanı, Irmak ve Ocak komşuluğu; dik açıklık −39,3° ile −57,8°)
- Çap
- 469 derece kare (88 takımyıldız arasında 37.)
- Keşif
- 16. yüzyıl sonu: Keyser ve de Houtman'ın gözlemleri, Plancius'un gök küresi (1597-1598); Bayer, Uranometria (1603)
Anka (Latince adıyla Phoenix, IAU kısaltması Phe), Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldızdan biri olan, güney gökyüzündeki bir kuş takımyıldızıdır. Adını efsanevi Anka kuşundan alır; en parlak yıldızı turuncu dev Ankaa'dır, içinde Robert Dörtlüsü ile Phoenix Kümesi gibi ünlü gök cisimleri bulunur. Türkiye'den bütün hâliyle görülmez: takımyıldızın tamamı ancak yaklaşık 32° kuzey enleminin güneyinden ufkun üstüne çıkar.
Genel bakış: adı, sınırları ve komşuları
Anka gökyüzünde 469 derece karelik bir alan kaplar ve alan bakımından 88 takımyıldız arasında 37. sıradadır. Türkçede "Anka" adıyla anılır; Latince tamlama biçimi "Phoenicis"tir, bu yüzden en parlak yıldızına Alfa Phoenicis denir. Sınırları sağ açıklıkta yaklaşık 23 saat 26,5 dakika ile 2 saat 25 dakika, dik açıklıkta ise −39,31° ile −57,84° arasındadır. Komşuları Heykeltıraş (Sculptor), Turna (Grus), Tukan (Tucana), Küçük Su Yılanı (Hydrus, yalnızca bir köşede), Irmak (Eridanus) ve Ocak'tır (Fornax). Takımyıldızların nasıl tanımlandığını takımyıldızlar maddesinde anlattık; komşulardan Turna, Irmak, Ocak ve Küçük Su Yılanı sitemizde ayrı madde olarak yer alır: Turna, Irmak, Ocak ve Küçük Su Yılanı.
Anka, antik çağdan gelen bir takımyıldız değildir. Petrus Plancius'un, Pieter Dirkszoon Keyser ile Frederick de Houtman'ın güney gökyüzü gözlemlerinden türettiği 12 takımyıldızın en büyüğüdür. Plancius'un 1597-1598 tarihli gök küresinde yer aldı; bir gök atlasında ilk kez Johann Bayer'in 1603 tarihli Uranometria adlı eserinde çizildi.

Türkiye'den görülür mü, ne zaman ve nasıl bulunur?
Takımyıldızın tamamını görebilmek için gözlemcinin yaklaşık 32° kuzey enleminin güneyinde olması gerekir. Türkiye 36° ile 42° kuzey enlemleri arasında kaldığı için Anka'nın bütünü hiçbir yerden görülemez. Geometri, kuzeydeki parçaların ufka çok yakın da olsa yükselebileceğini söyler: bir yıldızın gökyüzündeki en yüksek konumu, 90° eksi gözlemcinin enlemi eksi yıldızın güneye doğru dik açıklığı kadardır. Ankaa'nın dik açıklığı yaklaşık −42,3° olduğundan, yüksekliği Antalya enleminde (yaklaşık 36,9° K) en çok 10-11°, Ankara'da yaklaşık 8°, İstanbul'da yaklaşık 7° eder. Bu değerler bizim geometrik hesabımızdır; ufka bu kadar yakın bir yıldız atmosferin sisi ve ışık kirliliği yüzünden fiilen sönükleşir. Yani pratikte çıplak gözle ancak güney kıyısında, açık deniz ufkunun ve çok berrak havanın olduğu yerde, aranarak seçilebilir. Kuzey ucu (−39,31°) biraz daha yüksekte kalır ama orada parlak yıldız yoktur. Anka'yı gerçekten tanımak isteyen Türkiyeli gözlemcinin güneye, örneğin Kanarya Adaları'na ya da güney yarımküreye gitmesi gerekir.
Takımyıldız en iyi kasım ayında saat 21.00 civarında görülür; yani kuzey yarımkürede sonbahar akşamlarının, güney yarımkürede ise ilkbahar akşamlarının takımyıldızıdır. Anka sönük yıldızlı bir gök bölgesinde durduğu için onu bulmak biraz uğraştırır; yol gösterici, iki parlak yıldızdır: Ankaa, Fomalhaut ile Achernar'ın arasında kalır. Fomalhaut'un sağ açıklığı yaklaşık 22 saat 57 dakika, dik açıklığı −29°37'dir; Achernar'ınki yaklaşık 1 saat 38 dakika ve −57°14'tür; Ankaa ise 0 saat 26 dakika ve −42°18'dedir. Bu koordinatlara göre Ankaa, Fomalhaut'un güneydoğusunda, Achernar'ın (Irmak'ın en parlak yıldızı) ise kuzeybatısındadır; ikisinden de kabaca yirmi derece uzaktır. Elinizde gökyüzü haritası varsa bu üç noktayı işaretlemek işi kolaylaştırır; sitemizdeki gökyüzü haritası sayfası bu iş için kullanılabilir.
Başlıca yıldızları
Takımyıldızın en parlak yıldızları şunlardır (parlaklıklar görünür kadir cinsinden; küçük sayı daha parlak demektir):
| Yıldız | Görünür kadir | Tür | Uzaklık |
|---|---|---|---|
| Alfa Phoenicis (Ankaa) | yaklaşık 2,4 | K0.5 III turuncu dev | yaklaşık 80 ışık yılı |
| Beta Phoenicis | 3,31 (birlikte) | G8 türü iki sarı dev | — |
| Gamma Phoenicis | 3,39-3,49 | M0 III kırmızı dev, değişen | yaklaşık 235 ışık yılı |
| Zeta Phoenicis (Wurren) | 3,9-4,4 | Algol türü örten çift | yaklaşık 300 ışık yılı |
| Nu Phoenicis | 4,96 | F9 V, toz diskli | yaklaşık 49 ışık yılı |
Ankaa (Alfa Phoenicis)
Ankaa, 2,4 dolayındaki görünür parlaklığıyla Anka'nın açık farkla en parlak yıldızıdır; yine de komşuları Achernar ve Fomalhaut'tan sönük görünür. Turuncu bir dev yıldızdır: Güneş'in yaklaşık 13 katı yarıçapı ve yaklaşık 83 katı ışıtması vardır, yüzey sıcaklığı 4.770 K dolayındadır. Aslında tek yıldız değil, bir tayfsal çifttir; iki bileşen birbirinin çevresinde 3.848,8 günde, yani yaklaşık 10,5 yılda döner. Uzaklığı kaynağa göre 77 ile 82 ışık yılı arasında verilir, bu yüzden "yaklaşık 80" demek daha doğrudur. Adı Arapça al-ʽanqāʼ sözcüğünden gelir ve "anka kuşu" demektir; IAU bu adı resmen onaylamıştır. Eski Arap gökbilimcilerinin kullandığı "Nair al Zaurak" adı ise "kayığın parlağı" anlamındadır.
Öteki yıldızlar
Beta Phoenicis aslında yaklaşık 168 yıllık yörüngeye sahip bir çift yıldızdır; iki bileşen 4,0 ve 4,1 kadirdir, birlikte 3,31 kadir verirler. Gamma Phoenicis, 3,39-3,49 kadir arasında hafifçe parlaklığı değişen kırmızı bir devdir; benzer bir değişen yıldız hâli Zeta Phoenicis'te çok daha belirgindir: Wurren adıyla da bilinen bu yıldız, yaklaşık 1,7 günlük (kabaca 40 saatlik) bir çevrimle 3,9 ile 4,4 kadir arasında iner çıkar, çünkü iki yıldız birbirinin önünden geçer. Nu Phoenicis ise 49 ışık yılı uzaktaki Güneş benzeri bir yıldızdır ve çevresinde bir toz diski bulunur.
Ötegezegenler
Anka'daki on kadar yıldızın çevresinde gezegen bulunduğu bildirilir (sayı kaynağa göre değişir). En ünlüsü, yaklaşık 400 ışık yılı uzaktaki, 9. kadirden bir F türü yıldız olan WASP-18'in gezegeni WASP-18b'dir. Sıcak Jüpiter türünden bu gezegen 2009'da SuperWASP projesiyle bulundu; kütlesi Jüpiter'in yaklaşık on katıdır ve yıldızının çevresini 0,94 günde dolanır. Chandra X-ışını Gözlemevi bu yıldızdan hiç X-ışını algılamamıştır; araştırmacılara göre bunun nedeni, kütleli gezegenin yıldızın manyetik alanını bozması olabilir. WASP-4 ve WASP-5 de Jüpiter'den büyük birer gezegen barındırır; HD 2039 b ise Jüpiter'in yaklaşık altı katı kütlelidir.
Derin gökyüzü cisimleri
Anka, parlak bir bulutsu ya da yıldız kümesiyle değil, gökadalarla ve gökada kümeleriyle öne çıkar.
Robert Dörtlüsü
Takımyıldızın en güzel hedeflerinden biri, yaklaşık 160 milyon ışık yılı uzaktaki Robert Dörtlüsü'dür (Robert's Quartet). NGC 87, NGC 88, NGC 89 ve NGC 92 adlı dört gökadadan oluşur. John Herschel bunları 30 Eylül 1834'te Ümit Burnu'ndan gözlemlemiştir. Halton Arp ile Barry Madore sistemi 1987'de AM 0018-485 adıyla kataloglamış, adını da konumları hesaplayıp güncelleyen gökbilimci Robert Freedman'dan vermiştir. ESO'nun Çok Büyük Teleskop'taki (VLT) FORS2 aygıtıyla çektiği görüntüye göre NGC 87 bir düzensiz gökada olup Macellan Bulutları'nı andırır, NGC 88 ve NGC 89 sarmal gökadalardır, en büyük üye NGC 92 ise bir Sa sarmalıdır ve kollarından biri, yaklaşık 100.000 ışık yılı uzunluğunda, etkileşim yüzünden bükülmüştür. Dört gökada yaklaşık 75.000 ışık yılı yarıçaplı bir alana sığar; yani bütün grup Samanyolu'nun diskinden küçüktür. Birleşik görünür parlaklığı 13 kadir olduğundan ancak iyi koşullarda orta boy amatör teleskoplarla seçilir. Genel olarak gökadaların türlerini ayrı bir maddede anlattık.

Phoenix Kümesi
Phoenix Kümesi (SPT-CL J2344-4243), 2010'da Güney Kutbu Teleskobu'nun 2.500 derece karelik bir gökyüzü taramasında, Sunyaev-Zeldovich etkisi kullanılarak bulunmuş devasa bir gökada kümesidir. Kırmızıya kayması 0,597'dir ve milyarlarca ışık yılı uzaktadır; kütlesi yaklaşık 2×1015 Güneş kütlesi olarak tahmin edilir. Onu ünlü yapan şey merkezindeki dev gökadadır: yılda yaklaşık 740 Güneş kütlesi kadar yeni yıldız üretir; Samanyolu'nda bu hız yaklaşık yılda bir Güneş kütlesidir. Kümenin sıcak gazı çok hızlı soğuyor, yaklaşık 3.280 Güneş kütlesi/yıl, ve ortadaki kara delik yıldız oluşumunu durduramıyor görünüyor. Webb'in 2025 verileri, yaklaşık 300.000 K sıcaklığında, başka kümelerde görülmemiş bir ara sıcaklık gazı gösterdi ve bu da kümenin neden bu kadar hızlı yıldız ürettiğini açıklamaya yardım ediyor. Aynı takımyıldızda "El Gordo" (ACT-CL J0102-4915) adlı, iki alt kümenin çarpıştığı başka bir dev küme de bulunur.

Phoenix Cüce Gökadası ve NGC 625
Phoenix Cüce Gökadası'nı 1976'da Hans-Emil Schuster ile Richard Martin West buldu; ilk başta küresel küme sanılmıştı. Bugün yaklaşık 1,44 milyon ışık yılı uzaklıkta, Yerel Grup içinde yer alan bir cüce düzensiz gökada olarak sınıflanıyor. Daha yakın bir konuk NGC 625'tir: yaklaşık 12,7 milyon ışık yılı uzakta, 24.000 ışık yılı çapında, 11 kadirlik düzensiz bir cüce gökadadır.
Phoenicid meteor yağmuru
Anka'nın içinden çıkıyormuş gibi görünen meteor yağmuru Phoenicidler'dir; ışınım noktası takımyıldızdadır. 29 Kasım ile 9 Aralık arasında etkindir ve genellikle 5-6 Aralık dolayında doruğa çıkar. Ana cisim kuyruklu yıldız 289P/Blanpain'dir. Yağmur ilk kez Aralık 1956'da, Yeni Zelanda, Avustralya, Hint Okyanusu ve Güney Afrika'daki gözlemcilerin saatte yaklaşık 100 meteor saydığı bir patlamayla fark edildi. Güney yarımküreden daha iyi görülür; Temmuz'da ise çok zayıf bir "Temmuz Phoenicidleri" etkinliği vardır.
Efsanesi ve başka kültürlerdeki Anka
Takımyıldızın adı, kendini yenileyen ölümsüz efsanevi kuşa gönderme yapar. Antik Yunan kaynaklarında bu kuş yaklaşık 500 yılda bir kendini yeniler; Herodotos onu Arabistan'dan gelen, kısmen kırmızı kısmen altın renkli, büyüklüğü kartala yakın bir kuş olarak anlatır. Yaşlı Plinius ise boynunun altın, gövdesinin mor, kuyruğunun mavi olduğunu yazar. Phoenix; yenilenmeyi, güneşi, zamanı, yeniden doğuşu simgeler. Mısır ve İran kültürlerinde benzer kuşlar vardır; modern araştırmacılar, kaynakların birbirini ne yönde etkilediğinin kesin olmadığını söylüyor.
Türkçede aynı kuşa Anka denir ve sözlük anlamıyla "efsanevi bir kuş"tur; Simurg adıyla da bilinir. Aynı sözcüğün Arapçadaki hâli, yukarıda gördüğümüz gibi Ankaa'nın adının kaynağıdır. Anka adı Türkiye'de bugün TUSAŞ'ın ANKA insansız hava aracının adı olarak da bilinir. Ancak Anka takımyıldızı 16. yüzyıl sonunda tanımlandığı için, elimizdeki kaynaklarda bu takımyıldızın kendi adıyla anılan eski bir Türk ya da Anadolu gök anlatısına rastlamadık; bu nedenle burada böyle bir hikâye uydurmuyoruz. Arap gökbilimciler ise bu bölgede farklı şekiller görüyordu: genç devekuşları, bir grifon, bir kartal ya da Eridanus ırmağındaki bir tekne.
İlginç bilgiler
- Anka, Plancius'un Keyser ve de Houtman'dan türettiği 12 takımyıldızın en büyüğüdür.
- Ankaa'nın "tek yıldız" görünümünün ardında, 10,5 yılda dönen bir çift yıldız saklıdır.
- Phoenix Cüce Gökadası 1976'ya kadar küresel küme sanıldı.
- Phoenix Kümesi'nin merkezi, Samanyolu'nun yaklaşık 740 katı hızla yıldız üretiyor.
- Anka'daki gezegenli yıldızlardan WASP-18'in gezegeni WASP-18b, yıldızına bir günden kısa sürede dolanır.
Kısaca
- Anka (Phoenix, Phe), 469 derece karelik alanıyla 88 takımyıldız arasında 37. sıradadır; 1597-1598 dolaylarında Plancius'un gök küresinde yer almıştır.
- Türkiye'den bütünüyle görülmez; en parlak yıldızı Ankaa güney kıyılarında ancak ufka çok yakın yükselir. En iyi görüldüğü zaman kasım akşamlarıdır.
- Ankaa yaklaşık 80 ışık yılı uzaktaki turuncu bir devdir; Beta, Gamma, Zeta ve Nu Phoenicis öteki dikkat çekici yıldızlarıdır.
- Derin gökyüzünde Robert Dörtlüsü, Phoenix Cüce Gökadası ve çok kütleli Phoenix Kümesi öne çıkar.
- Adı, kendini yenileyen efsanevi Anka kuşundan gelir; Phoenicid meteor yağmuru her aralık başında bu bölgeden çıkar.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















