Hyades yıldız kümesi (Boğa kümesi) nedir? Dünya'ya en yakın açık küme
Hyades, Boğa'nın yüzünü çizen V biçimli dizilişiyle bilinen, 153 ışık yılı uzaktaki en yakın açık kümedir; Aldebaran ona ait değil, önünde duran bir yıldızdır.
- Türü
- Yıldız kümesi
- Bulunduğu yer
- Boğa takımyıldızı
- Çap
- Gelgit yarıçapı yaklaşık 33 ışık yılı
- Kütle
- yaklaşık 400 Güneş kütlesi
- Uzaklık
- yaklaşık 153 ışık yılı
- Keşif
- Antik çağlardan beri bilinir; Homeros'un İlyada'sında anılır
Hyades (Türkçede bazen Boğa kümesi ya da Öküz kümesi de denir), Boğa takımyıldızı yönünde görülen ve Güneş'e en yakın açık yıldız kümesidir. Yaklaşık 153 ışık yılı uzaktadır, yaklaşık 625 milyon yaşındadır ve çıplak gözle kolayca seçilir. Boğa'nın yüzünü çizen "V" biçimli yıldız dizisi bu kümenin göze görünen kısmıdır.
Hyades'in en çok karıştırılan yanı Aldebaran'dır. Turuncu Aldebaran V'nin ucunda durduğu için kümenin en parlak üyesi sanılır; oysa Aldebaran yaklaşık 65 ışık yılı uzaklıkta, yani kümenin çok önünde kalan bağımsız bir yıldızdır. Küme ile aynı doğrultuda görünmesi tamamen bir perspektif etkisidir.
Gökyüzünde nerede, ne zaman görülür?
Küme Boğa takımyıldızında yer alır; yaklaşık sağ açıklığı 4 saat 27 dakika, dik açıklığı +15,9 derecedir. Kuzey yarımkürede kış ve sonbahar sonu akşamlarının kümesidir. Aralık başında gece yarısı güneyde en yüksek konumuna çıkar. Dik açıklığı kuzeyde olduğundan Türkiye'nin her yerinden gökyüzünde yüksekte görülür ve kolayca bulunur.
Kümeyi bulmak kolaydır. Kış akşamlarında önce Avcı'nın üç yıldızlık kuşağını bulun; kuşağı kuzeybatıya doğru uzattığınızda gözünüze önce turuncu Aldebaran çarpar. Aldebaran'ın hemen yanında, ona doğru daralan geniş bir "V" yıldız dizisi görürsünüz: Hyades budur. Aynı çizgiyi biraz daha uzattığınızda Ülker'e ulaşırsınız. İki küme gökte yan yana durduğu için sık sık birlikte anılır, ama birbirinden farklıdır: Ülker daha uzaktadır, daha genç yıldızlardan oluşur ve küçük, sıkışık bir öbek gibi görünür. Hyades ise gökte çok daha geniş bir alana yayılır. Görünür boyutu yaklaşık 5,5 derecedir; bu, dolunayın çapının on bir katından fazladır.

Temel bilgiler
Hyades'in çekirdeği yaklaşık 9-10 ışık yılı yarıçapındadır; yıldızlar bunun ötesinde seyrelerek Samanyolu'nun arka plan yıldızlarına karışır. Gelgit yarıçapı, yani kümenin kendi çekim alanının galaksinin gelgit kuvvetine karşı tutunabildiği sınır, yaklaşık 33 ışık yılıdır. Üyelerin yaklaşık üçte biri bu sınırın dışındaki seyrek bir haleye dağılmıştır. Güncel kütlesi yaklaşık 400 Güneş kütlesidir; ilk oluştuğunda 800 ile 1600 Güneş kütlesi arasında olduğu tahmin edilir, yani yaşlandıkça yıldız kaybetmiştir.

Verileri göster
| Uzaklık | 153 ışık yılı |
|---|---|
| Yaş | 625 milyon yıl |
| Kütle | 400 Güneş kütlesi |
| Gelgit yarıçapı | 33 ışık yılı |
| Aldebaran'ın uzaklığı | 65 ışık yılı |
Gaia verilerine dayanan bir araştırma (DR2 yayını) Güneş'in 30 parsek, yani yaklaşık 100 ışık yılı çevresinde 710 küme üyesi saymıştır. Daha geniş bir taramada, kümeye ait olması muhtemel 1764 aday belirlenmiş; bunların arasında 10 kahverengi cüce ve 17 beyaz cüce bulunmuştur. Kümenin çekirdeğinde ise 8 beyaz cüce olduğu bilinir; bunlar kümenin ağır yıldızlarının çoktan ömrünü tamamlamış kalıntılarıdır.
Parlak yıldızları
Kümenin en parlak beş üyesi, kırmızı dev evresine ulaşmış yıldızlardır. Bunlar bir zamanlar daha kütleli ve daha sıcak A tipi yıldızlardı; ana kolda yakıtlarını bitirip şişmiş ve soğumuşlardır. Beşi de yaklaşık 3,4 ile 3,8 kadir arasındadır, yani aydınlık bir gökte karanlık bir gökte çıplak gözle görülür:
| Yıldız | Geleneksel ad | Görünür kadir |
|---|---|---|
| Theta-2 Tauri | Chamukuy | 3,398 (kümenin en parlağı) |
| Epsilon Tauri | Ain ("göz") | 3,529 |
| Gamma Tauri | Prima Hyadum | 3,642 |
| Delta-1 Tauri | Secunda Hyadum | 3,753 |
| Theta-1 Tauri | — | 3,836 |
Gamma ve Delta'nın Latince adları "Hyadlar'ın birincisi" ve "Hyadlar'ın ikincisi" anlamına gelir. Epsilon Tauri'nin Arapça kökenli adı "göz" demektir ve Boğa'nın gözünü anlatır; Flamsteed ona "kuzey göz" anlamında Oculus Boreus demiştir. Aldebaran ise Boğa'nın öteki gözü olarak anılır; ancak yukarıda söylendiği gibi Hyades'e ait değildir.
Kümenin daha sönük üyeleri çok çeşitlidir: en az 21 A tipi, yaklaşık 60 F tipi ve yaklaşık 50 G tipi yıldız, ayrıca en az 48 K cücesi ve onlarca M cücesi vardır. Çift yıldızlar çok yaygındır; çiftlerin payı K tipi yıldızlarda yaklaşık yüzde 26 iken A tipinde yüzde 87'ye çıkar.
Gezegenler
Hyades, ötegezegen araştırmaları için de önemlidir. 2007'de Epsilon Tauri b (adı Amateru), bir açık kümede keşfedilen ilk gezegen oldu. Gezegenin kütlesi en az 7,19 Jüpiter kütlesi, yörünge dönemi yaklaşık 585,8 gündür; yani dev bir gaz gezegendir. Ev sahibi yıldız Epsilon Tauri, yaklaşık 146 ışık yılı uzakta, K0 tipi turuncu bir devdir. Sonraki yıllarda kümenin başka yıldızlarında da gezegenler bulundu: HD 285507 etrafında sıcak bir Jüpiter, K2-25 etrafında Neptün boyutunda bir gezegen, K2-136 çevresinde üç gezegenli bir sistem ve TOI-4364 çevresinde mini-Neptün. Bu keşifler, ötegezegenlerin yalnızca tek başına yıldızlarda değil, kalabalık ortamlarda da oluştuğunu gösterir.
Bilim tarihindeki yeri
Hyades antik çağlardan beri bilinir; Homeros'un İlyada'sının 18. kitabında anılır. Giovanni Battista Hodierna'nın 1654'te kümeyi kataloğa ilk alan kişi olduğu sanılır. Charles Messier 1781 kataloğuna kümeyi koymadığı için Hyades'in bir Messier numarası yoktur (Messier kataloğu hakkında ayrı bir sözlük sayfamız var).
Asıl bilimsel önemi, uzaklık ölçümünde gelir. Hyades yıldızlarının gökteki hareketleri tek bir noktaya doğru birleşiyor gibi görünür; bu, aynı yöne uçan bir sürünün perspektif etkisidir. R. A. Proctor 1869'da küme dışındaki uzak bazı yıldızların da kümeyle benzer yönde hareket ettiğini fark etti. Lewis Boss 1908'de dağınık yıldızların hareketlerini ortak bir yakınsama noktasına kadar izleyen bir harita yayımladı ve bu fikir Hyades akımı kavramının temelini attı. Bu "hareketli küme yöntemi", 20. yüzyılın başında bu kümelerin uzaklığını duyarlı ölçmenin neredeyse tek yoluydu. Küme yeterince yakın olduğu için paralaks ölçümleriyle de doğrudan uzaklığı bulunabilir. Bu yüzden Hyades, uzak gökadaların mesafesini kestirmeye dayanan kozmik uzaklık merdiveninin önemli bir basamağıdır.
Küme ayrıca yıldızların evrimini sınamak için eşsiz bir laboratuvardır. Hepsi aynı anda ve aynı malzemeden doğan yaklaşık aynı yaştaki yıldızları aynı uzaklıktan görürüz; böylece kütle ile parlaklığın, renkle sıcaklığın ilişkisi doğrudan karşılaştırılır (bkz. Hertzsprung–Russell diyagramı). Hyades, yaşı ve kimyasal bileşimi benzeyen Praesepe kümesiyle (Arı Kovanı Kümesi, M44) ortak bir kökenden gelmiş olabilir; ikisinin hareketi ve yapısı geçmişte aynı bölgeye işaret eder.
Efsanesi: gözyaşı döken Hyadlar
Yunan mitolojisinde Hyadlar, yağmur getiren perilerdir. Çoğu anlatıda Atlas'ın kızları, yani Pleiades'in (Ülker) üvey kız kardeşleridir. Sayıları kaynaktan kaynağa değişir: en eski anlatılarda üç, geç dönemde on beş kadar. Kardeşleri Hyas bir av kazasında öldüğünde çok ağladılar; Zeus onları Boğa'nın başına yıldız olarak yerleştirdi. Bazı anlatılarda ayrıca küçük Dionysos'un dadıları, yani bakıcılarıdır. Antik Yunanlılar Hyadlar'ın gökyüzünde doğup batmasını yağmurlu mevsimle ilişkilendirirdi; adın "yağmur" sözcüğünden geldiği düşünülür, ancak bazı dilbilimciler "domuz" kökünü de öne sürer. İngiliz halk geleneğinde küme "Nisan Yağdırıcıları" diye bilinirdi.
Türk gök anlatılarında kalabalığıyla öne çıkan küme Ülker'dir (Türklerde gökyüzü sayfasına bakın); Hyades için aynı ölçüde yerleşik bir Türkçe ad ya da efsane belgelemiyoruz. Bu yüzden günümüz Türkçesinde en yaygın kullanım Hyades'tir; "Boğa kümesi" daha çok açıklayıcı bir addır.
Gelecekte ne olacak?
Hyades sonsuza kadar bir arada kalmayacak. Küme zaman içinde hem kütle hem üye kaybediyor. Önümüzdeki birkaç yüz milyon yılda hem kütlesini hem üye sayısını yitirmeye devam edecek ve sonunda yalnızca on kadar yıldız sistemine inebilir.
Kısaca
- Hyades, Boğa yönünde, yaklaşık 153 ışık yıl uzaklıkta, Güneş'e en yakın açık yıldız kümesidir.
- Yaşı yaklaşık 625 milyon yıl, güncel kütlesi yaklaşık 400 Güneş kütlesidir.
- Aldebaran V'nin ucunda görünür ama kümeye ait değildir; yaklaşık 65 ışık yılı uzaktadır.
- Kümenin en parlak beş üyesi kırmızı devdir; Epsilon Tauri'nin gezegeni, bir açık kümede bulunan ilk gezegendir (2007).
- Hareketli küme yöntemi ve paralaks ölçümleri sayesinde Hyades, kozmik uzaklık ölçeğinin temel taşlarından biridir.
Aynı türdenTümü →
M2 küresel kümesi (Messier 2) nedir? Kova'daki dev ve yaşlı yıldız kümesiKova (Aquarius) takımyıldızıyaklaşık 38.100 ışık yılı
M47 ve M46 açık kümeleri nedir? Pupa'daki iki zıt yıldız kümesiPupa (Puppis) takımyıldızı
M41 açık yıldız kümesi (Messier 41, NGC 2287) nedir? Sirius'un güneyindeki kümeBüyük Köpek (Canis Major) takımyıldızı; Sirius'un yaklaşık 4° güneyi
Arabacı'nın üç kümesi (M36, M37, M38) nedir? Kış gökyüzünün açık kümeleriArabacı (Auriga) takımyıldızının güney yarısıyaklaşık 3.500-4.500 ışık yılı
M35 açık yıldız kümesi (Messier 35, NGC 2168) nedir? İkizler'in dolunay boyundaki kümesiİkizler takımyıldızının batısı; Kastor'un ayak yıldızları Eta ve Mu Geminorum'un yakını
M92 küresel kümesi (Messier 92) nedir? Herkül'de M13'ün gölgesindeki kümeHerkül (Hercules) takımyıldızı
















