Parsek

Parsek (pc), bir yıldızın Dünya yörüngesinin yarıçapı kadar bir taban çizgisinden bakıldığında bir yay saniyelik paralaks göstermesi için gereken uzaklıktır. Yaklaşık 3,26 ışık yılına, yani 3,086 × 10¹³ km'ye eşittir. Adı "paralaks saniyesi"nin kısaltmasıdır.

Nasıl işler?

Parmağınızı gözünüze tutup bir gözünüzü sonra diğerini kapatırsanız parmak arka plana göre kayar; bu paralakstır. Yıldızlar için taban çizgisi Dünya'nın yörüngesidir: altı ay arayla bakıldığında yakın yıldızlar uzak arka plan yıldızlarına göre çok küçük bir kayma gösterir. Yıldızın yıllık paralaksı p (yay saniyesi cinsinden) ise uzaklık d = 1/p parsektir. Yani paralaks 0,1 yay saniyesi ise yıldız 10 parsek uzaktadır.

Bir yay saniyesi derecenin 3600'de biridir; çok küçük bir açıdır. Bu yüzden parsek tanımı, bir astronomik birimin bir yay saniyesi açı ile göründüğü uzaklık olarak da söylenebilir. Sayısal karşılığı 648.000/π astronomik birimdir. Doğrudan trigonometriye dayandığı için parsek, gözlem yöntemine (paralaks) ışık yılından daha yakın bir birimdir.

Büyük uzaklıklar için kiloparsek (kpc, bin parsek) ve megaparsek (Mpc, milyon parsek) kullanılır. Galaksi ölçeğinde kpc, galaksiler arasında Mpc, evrenin ölçeğinde Gpc gerekir.

Örnekler

• Proxima Centauri: yaklaşık 1,30 pc.
• Sirius: yaklaşık 2,64 pc.
• Galaktik merkez: yaklaşık 8 kpc (8,3 kpc).
• Samanyolu diskinin çapı: onlarca kpc mertebesinde (yaklaşık 30 kpc'e yakın; kesin değer tartışmalıdır).
• Andromeda Galaksisi: yaklaşık 0,78 Mpc.
• Virgo Kümesi: yaklaşık 16,5 Mpc.
• Mutlak büyüklük, bir yıldızın tam 10 parsek uzaktaymış gibi görünen parlaklığıdır.
• Hubble sabiti km/s/Mpc cinsinden verilir.

Tarihçe

Yıllık paralaksı ilk ölçen Friedrich Bessel oldu (1838, 61 Cygni). Parsek terimi ise 1913'te İngiliz gökbilimci Herbert Hall Turner tarafından önerildi. Hipparcos uydusu (ESA, 1989'da fırlatıldı, 1993'e kadar çalıştı) yüz binlerce yıldızın konumunu ve paralaksını ölçtü; ardından Gaia (19 Aralık 2013'te fırlatıldı, Mart 2025'e kadar çalıştı) milyarlarca yıldızın konumunu ve çoğunun paralaksını çok daha yüksek duyarlılıkla verdi. Bu katalog Samanyolu'nun üç boyutlu haritasının temelidir.

Paralaks yalnızca yakın yıldızlar için güvenilirdir. Daha uzak cisimler için Sefeidler ve Ia türü süpernovalar gibi standart mumlar kullanılır; ama onların ayarı da paralaks ölçümlerine dayanır. Bu yüzden parsek, kozmik uzaklık merdiveninin ilk basamağıdır.

Sık yapılan yanlışlar

Parsek, çoğu kez bir zaman birimi sanılır. Han Solo'nun "Kessel Koşusu'nu on iki parsekten kısa sürede yaptım" repliği bu karışıklığın ünlü örneğidir; parsek bir uzunluk birimidir. (Replik sonradan, daha kısa bir rota izlendiği anlamında yorumlandı.)

Başka bir yanlış, paralaksın tüm uzaklıklarda işe yaradığıdır. Ölçülebilir paralaks, aletin duyarlılığına bağlıdır; yerden yapılan ölçümlerin duyarlılığı yaklaşık 0,01 yay saniyesiyle, yani yaklaşık 100 parsek uzaklıkla sınırlıdır. Gaia'nın hedefi ise yaklaşık 8000 parsek uzaklıktaki Galaktik Merkez'e kadar yaklaşık yüzde 10 hatayla uzaklık ölçmekti.

Parsek ile ışık yılı arasında dönüşüm yapmak için 1 pc ≈ 3,26 ly ve 1 ly ≈ 0,3066 pc kullanılır. Hesap kağıdı üzerinde yıldız uzaklığı d = 1/p formülüyle bulunur; p ne kadar küçükse yıldız o kadar uzaktır. Galaksiler arası ölçekte megaparsek, yani 3,26 milyon ışık yılı kullanılır.

İlgili terimler

• Paralaks
• Işık yılı
• Astronomik birim
• Mutlak büyüklük
• Gaia
• Hubble sabiti