21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Cetus A Galaksisi (M77) nedir? Balina'daki Seyfert galaksisi NGC 1068

Cetus A (M77, NGC 1068), Balina takımyıldızında yaklaşık 45 milyon ışık yılı ötedeki sarmal galaksidir; gizli çekirdeği bir Seyfert örneği ve nötrino kaynağı adayıdır.

Türü
Galaksi
Bulunduğu yer
Balina (Cetus) takımyıldızı
Çap
yaklaşık 100.000 ışık yılı
Uzaklık
yaklaşık 45 milyon ışık yılı
Keşif
1780, Pierre Méchain

Cetus A Galaksisi, daha çok bilinen adıyla Messier 77 (M77, NGC 1068), Balina (Cetus) takımyıldızı yönünde yaklaşık 45 milyon ışık yılı ötede duran sarmal bir galaksidir. Sıradan bir sarmal galaksiden farkı, merkezinde kendi ışığını yoğun toz ve gaz halkasının ardına gizleyen, çok kütleli bir kara delikle beslenen etkin bir çekirdek bulunmasıdır; bu yüzden astronomide “Seyfert galaksisi” kavramının en çok incelenen örneklerinden biridir. M77 ayrıca 2022'de IceCube gözlemevinin yüksek enerjili nötrino fazlası bildirdiği etkin galaksi olarak da gündeme geldi.

ESO'nun Çok Büyük Teleskopu'nun (VLT) çektiği Messier 77: kollar toz şeritleriyle çaprazlanıyor.
ESO, CC BY 4.0

Adları ve kataloglardaki yeri

Aynı cisim birçok adla anılır. Messier kataloğunda 77. sırada yer aldığı için M77, Yeni Genel Katalog'daki sırasıyla NGC 1068'dir. Cetus A adı da aynı galaksiyi gösterir; 3C 71, Arp 37 ve IRAS 02401-0013 de onun başka katalog adlarıdır. İngilizcede, galaksinin çevresinden dışarı kıvrılan soluk gaz süzgeçlerinin kalamar kollarına benzetilmesinden doğan Squid Galaxy (Kalamar Galaksisi) takma adıyla da geçer.

Galaksiyi 1780'de Fransız gökbilimci Pierre Méchain buldu, Charles Messier de kataloğuna ekledi. Dönemin gözlemcileri onu bir bulutsu ya da yıldız kümesi sandılar; Messier ve William Herschel de yıldız kümesi olabileceğini düşünmüştü. Spiral bulutsuların bizim galaksimizin dışındaki ayrı galaksiler olduğu ancak bir yüzyıldan fazla sonra anlaşıldı.

M77 gökyüzünde nerede, nasıl bulunur?

M77, gök ekvatorunun hemen güneyinde, yaklaşık sağ açıklık 02h 42m, dik açıklık −0° 01′ konumundadır. Balina takımyıldızının en parlak derin gökyüzü cismidir. Ekvatora çok yakın olduğu için hem kuzey hem güney yarımküreden görülebilir; Türkiye'den bakıldığında meridyen geçişinde ufuktan yaklaşık 48–54 derece yüksekte durur (enleme göre). Takımyıldızın akşam saatlerinde en iyi görüldüğü ay kasımdır; sonbahardan kış ortasına kadar gökyüzünde rahat yakalanır.

Görünür parlaklığı kaynaklara göre 8,9 ile 9,6 kadir arasında verilir; her iki durumda da çıplak gözle görülmez, teleskop gerekir. Görünür boyutu yaklaşık 7′ × 6′'dir (Ay'ın çapının dörtte biri kadar). ESA'nın tarifine göre küçük bir teleskopta parlak bir çekirdek ve bunu saran puslu bir halo görürsünüz; ayrıntılı spiral kollar için daha büyük açıklık ve karanlık gökyüzü gerekir.

Fiziksel özellikleri

Mesafe tahmini kaynağa göre değişir: ESO yaklaşık 47, ESA/Webb ve ESA/Hubble yaklaşık 45, bir ölçüm derlemesi ise 35 milyon ışık yılı (±1,7) verir. Bu aralık, yakın galaksilerde mesafe ölçmenin zor olduğunu gösterir; bu yazıda “yaklaşık 45 milyon ışık yılı” kullanılıyor. Galaksinin çapı 90.000 ile 100.000 ışık yılı arasında, yani Samanyolu ile aynı büyüklük sınıfında; kütlesi yaklaşık 1012 Güneş kütlesi olarak verilir. ESO, onu Messier kataloğunun en büyük galaksilerinden biri sayar. Bize göre uzaklaşma hızı saniyede yaklaşık 1.137 kilometredir (kırmızıya kayma 0,0038).

Kataloglarda sarmal galaksi olarak geçer; ESO görüntüsü onu çubuklu sarmal olarak tanımlar. Görüntüsü bize neredeyse yüzü dönük (eğim yaklaşık 40°), bu yüzden kollar ve toz şeritleri rahat seçilir. Merkezde, Webb'in ölçümüne göre yaklaşık 8 milyon Güneş kütlesinde bir süper kütleli kara delik bulunur ve çekirdeğin ışığı galaksinin geri kalanının toplamından fazladır.

James Webb Uzay Teleskobu'nun MIRI aygıtıyla M77: mavi toz yayılımı, turuncu baloncuklar yeni oluşmuş yıldız kümeleri.
ESA/Webb, NASA & CSA, A. Leroy, CC BY 4.0

Seyfert galaksisi ne demek?

Seyfert galaksileri, çekirdeği olağanüstü parlak ama ev sahibi galaksisi hâlâ açıkça seçilebilen etkin galaksilerdir. Kuasarlardan farkı, çekirdeğin ışığının galaksinin kendisini bastırmamasıdır. Sınıfın adı Carl Seyfert'ten gelir: parlak çekirdekli ve geniş emisyon çizgili galaksileri 1943'te sistemli biçimde tanımladı. NGC 1068'in çekirdeğinden gelen emisyon çizgileri ise yirminci yüzyılın başında Edward Fath tarafından tayfta ilk kez saptanmıştı; Seyfert da bu galaksiyi çalışmasına dahil etti.

Seyfert galaksileri tüm galaksilerin kabaca yüzde 10'unu oluşturur ve ışınımları yaklaşık 108 ile 1011 Güneş parlaklığı arasında değişir. Tayflarına göre iki ana türe ayrılırlar:

  • Tür 1: Hem geniş hem dar emisyon çizgileri görülür; çekirdeğe doğrudan bakılıyor demektir.
  • Tür 2: Yalnız dar çizgiler görülür; çekirdeğin iç bölgesi gizlenmiştir. M77 bu türdendir.

Donald Osterbrock 1981'de aradaki geçiş türlerini (1,2; 1,5; 1,8; 1,9) tanımladı.

Birleşik model: gizli çekirdek

Tür 2'nin gerçekten ayrı bir cisim mi, yoksa tür 1'in kenardan görünen hâli mi olduğu uzun süre tartışıldı. “Birleşik model” adı verilen yaklaşıma göre kara deliği saran sıcak diskin çevresinde simit biçimli bir toz ve gaz yapısı (torus) vardır; bakış doğrultumuz bu simiti kesiyorsa geniş çizgi bölgesi gizlenir ve galaksi tür 2 görünür. M77, bu fikrin sınandığı örneklerden biridir. Tacconi ve arkadaşlarının 1994 çalışması, çekirdeğin moleküler bulutlarla örtüldüğünü doğruladı. ESO'ya göre bu simit yapısı ilk kez 2003'te VLT'nin girişimölçeriyle çözüldü; Şubat 2022'de ise kızılötesi girişimölçümle toz halkasının ardındaki kara delik bölgesinin saptandığı bildirildi.

Yine de birleşik model yalnızca kısmen başarılı sayılır: yığılma hızı ve jet gücü gibi etkenler de etkin çekirdek türleri arasındaki farkı belirliyor olabilir. Yani bakış yönü tek açıklama değildir; M77'de ise gizlenme tablosu gözlemlerle iyi örtüşür.

Yıldız doğum halkası ve radyo jetleri

James Webb Uzay Teleskobu'nun orta kızılötesi kamerası (MIRI), M77'nin merkezini çevreleyen ve 6.000 ışık yılından geniş bir yıldız patlaması halkası gösterdi; burada yıldız oluşum hızı çok yüksektir. Kolların uç kısımları ise binlerce ışık yılı genişliğinde soluk bir hidrojen halkasına bağlanır. Çekirdekten çıkan radyo jetleri kuzeydoğu ve güneybatı yönünde yıldızlararası ortamla etkileşir. Kızılötesi gözlemler burada kritiktir, çünkü görünür ışığı tutan toz kızılötesine daha şeffaftır. Aynı galaksiyi James Webb ve Hubble farklı dalga boylarında defalarca gözlemiştir; ESO'nun Çok Büyük Teleskopu da çekirdeğin toz yapısını inceleyen başlıca araçlardan biridir.

M77 bir bakışta
Uzay Gündem
Verileri göster
Mesafe~45 milyon ışık yılı
Çap~100.000 ışık yılı
Kara delik~8 milyon Güneş kütlesi
Keşif1780 (Méchain)
Nötrino kanıtı4,2σ (2022)

Nötrinoların kaynağı: IceCube sonucu

Kasım 2022'de Güney Kutbu'ndaki IceCube Nötrino Gözlemevi işbirliği, NGC 1068 yönünde nötrino fazlası bulduğunu duyurdu. Science dergisindeki çalışmaya göre analiz yaklaşık 79 fazla nötrino (−20/+22 belirsizlikle) ve 4,2σ düzeyinde bir anlamlılık verdi; yani rastlantı ihtimali düşüktür ama bilimde “keşif” eşiği sayılan 5σ'nın altındadır. Bu yüzden sonuç genellikle “güçlü kanıt” diye anılır. Hesaplanan nötrino akısı, aynı bölgeden beklenen TeV gama ışını akısının en az on katıdır.

Bunun olası açıklaması şudur: gama ışınları çekirdeğin yoğun maddesinde soğurulabilirken nötrinolar neredeyse engelsiz geçer. Böyle bir yorum doğruysa M77'den gelen nötrinolar, çekirdeğin gizli iç bölgesinde parçacık ivmelenmesi olduğunu düşündürür. Güneş, SN 1987A ve TXS 0506+056'dan sonra bilinen dördüncü nötrino kaynağı olarak anılır.

Süpernova ve komşular

M77'de bugüne kadar gözlenen tek süpernova, 24 Kasım 2018'de DLT40 taramasının bulduğu Tür II patlama SN 2018ivc'dir. Galaksi, LGG 73 adlı en az yedi üyeli bir galaksi grubunun parçasıdır; NGC 1055 bu grupta M77 ile kütleçekimsel etkileşim belirtileri gösterir.

Balina takımyıldızı: M77'nin göksel evi

M77'nin içinde bulunduğu takımyıldız, Türkçe kullanımıyla Balina (Latince Cetus, kısaltması Cet, tamlayan hâli Ceti) takımyıldızıdır. IAU'nun 88 takımyıldızından biri olarak 1.231 kare derecelik alanıyla gökyüzünün dördüncü büyüğüdür ve gök ekvatorunu keser. Burç kuşağında değildir ama Güneş'in yolu (ekliptik) bölgesine çok yakın geçtiği için gezegenler zaman zaman burada görülür. Komşuları arasında Koç, Balık, Kova, Heykeltıraş, Fırın, Eridanus ve Boğa vardır. Genel bilgi için takımyıldızlar maddesine bakılabilir.

Parlak yıldızları

  • Beta Ceti (Diphda, Deneb Kaitos): 2,0 kadirle takımyıldızın en parlak yıldızı; yaklaşık 96 ışık yılı uzaklıkta turuncu bir dev.
  • Alfa Ceti (Menkar): 2,5 kadirle ikinci; yaklaşık 220 ışık yılı uzaklıkta kırmızı dev.
  • Mira (Omikron Ceti): Keşfedilen ilk değişen yıldız; David Fabricius 1596'da fark etti. Yaklaşık 332 günlük döngüyle çıplak gözle görülür bir parlaklıktan (en parlakken 2–3 kadir arası) yaklaşık 10. kadire kadar söner. Adı Latince “harika, şaşırtıcı” anlamına gelir; bu adı 1662'de Johannes Hevelius verdi.
  • Tau Ceti: Yalnızca yaklaşık 11,9 ışık yılı uzaktaki Güneş benzeri komşu yıldız.

Diğer derin gökyüzü cisimleri

M77'nin yanı sıra Balina'da “Pac-Man Bulutsusu” NGC 246, düzensiz cüce galaksi IC 1613 ve ultra yaygın galaksi NGC 1052-DF2 bulunur.

Efsanesi

Yunan anlatısında Balina, bir balina değil kētos denen deniz canavarıdır. Kraliçe Kassiopeia, kendisinin ve kızı Andromeda'nın Nereidler'den güzel olduğunu söyleyince Poseidon, Kral Kefeus'un ülkesine canavarı gönderir. Kehanet, Andromeda'nın kurban edilmesini ister; prenses deniz kıyısında bir kayaya zincirlenir. Perseus onu görür ve canavarı yener. Antik kaynaklar bunu iki biçimde anlatır: Hermes'ten alınan kılıçla ya da Medusa'nın kesik başıyla canavarı taşa çevirerek. Hikâyenin gökteki ailesi için Andromeda, Perseus ve Kassiopeia efsanesine ve Perseus takımyıldızına bakabilirsiniz. Yunan mitolojisinde Herakles'in de Hesione'yi kurtarmak için benzer bir canavarı öldürdüğü anlatılır.

Kısaca

  • M77 (NGC 1068, Cetus A), Balina takımyıldızında, yaklaşık 45 milyon ışık yılı ötede, çapı yaklaşık 100.000 ışık yılı olan sarmal bir galaksidir; 1780'de Pierre Méchain buldu.
  • Çekirdeği tür 2 Seyfert türündedir: yaklaşık 8 milyon Güneş kütleli kara deliğin ışığı, toz ve gazdan oluşan simit yapısının ardında kısmen gizlidir.
  • Webb, merkezi çevreleyen 6.000 ışık yılından geniş bir yıldız patlaması halkası gösterdi.
  • IceCube, 2022'de M77 yönünde 4,2σ anlamlılıkta nötrino fazlası bildirdi; bu bir etkin galaksiden nötrino kanıtı olarak öne çıkıyor.
  • Görünür parlaklığı yaklaşık 9 kadirdir; teleskopla, sonbahar ve kış akşamlarında aranır.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar