21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Sombrero Galaksisi (M104) nedir? Başak'ta kenardan görülen şapka biçimli galaksi

Sombrero Galaksisi (M104), Başak'ta 28-31 milyon ışık yılı uzaktaki, kenardan görünen büyük bir galaksidir. Toz şeridi, geniş halesi, kara deliği ve Webb görüntüleri.

Türü
Galaksi
Bulunduğu yer
Başak (Virgo) takımyıldızı, Karga (Corvus) sınırına yakın
Çap
yaklaşık 95.000-105.000 ışık yılı
Keşif
1781, Pierre Méchain (1784'te William Herschel bağımsız olarak buldu)

Sombrero Galaksisi (Messier 104, M104, NGC 4594), Başak takımyıldızının Karga ile sınırına yakın bir köşesinde duran, bize neredeyse tam kenarından görünen büyük bir galaksidir. Parlak ve şişkin merkezini ince, koyu bir toz şeridi kesiyor; ortaya çıkan siluet, galaksiye adını veren geniş kenarlı Meksika şapkasını andırıyor. Uzaklığı kaynağa göre yaklaşık 28 ile 31 milyon ışık yılı arasında verilir; görünür parlaklığı +8,0 kadirdir ve küçük bir teleskopla bile seçilebilir. Türkçede "gökada" karşılığıyla da anılır.

Sombrero Galaksisi bir bakışta
Uzay Gündem
Verileri göster
Uzaklık~28-31 milyon ışık yılı
Çap~95.000-105.000 ışık yılı
Kütle~800 milyar Güneş
Görünür parlaklık+8,0 kadir
Küresel küme1.200-2.000
Keşif11 Mayıs 1781

Sombrero Galaksisi gökyüzünde nerede? Nasıl bulunur?

M104, Başak (Virgo) takımyıldızının güneybatı ucunda, Karga (Corvus) ile sınırın yakınındadır. Koordinatları yaklaşık sağ açıklık 12 saat 40 dakika, dik açıklık −11°37′ olarak verilir. Yayımlanmış konum bilgisine göre galaksi, Başak'ın en parlak yıldızı Spica'nın yaklaşık 11,5 derece batısında, Eta Corvi yıldızının ise yaklaşık 5,5 derece kuzeydoğusundadır. Takımyıldızın genel yapısı ve komşu cisimler için Başak takımyıldızı maddemize bakabilirsiniz.

Dik açıklığı güneyde olduğu için Türkiye'den görünürlüğü kuzey yarım küredeki bazı hedeflerden daha düşüktür. Bu bölümdeki sayı bir hesaptır, kaynaklarda doğrudan yazmaz: meridyenden geçerken ufuktan yüksekliği 90° − (enlem + 11,6°) formülünden, 36° kuzey enleminde yaklaşık 42°, 42° kuzey enleminde yaklaşık 36° çıkar. Yani İstanbul ya da Ankara'dan bile ufkun makul biçimde üstünde, ama gökyüzünün tepesinde değil. Başak bir bahar takımyıldızı olduğundan galaksiyi en rahat bahar akşamlarında yakalarsınız. Işık kirliliğinden uzak bir yer büyük fark yaratır; Türkiye'de nereye gidileceği için gözlem noktaları rehberimize göz atın.

Amatör gözlem için aktarılan eşikler şöyledir: galaksi dürbünle ya da yaklaşık 4 inçlik (10 cm) bir teleskopla görülebilir; merkezdeki şişkinliği diskten ayırmak için yaklaşık 8 inçlik (20 cm), koyu toz şeridini seçmek için 10-12 inçlik (25-30 cm) bir teleskop gerekir.

Keşif tarihi: Méchain, Herschel ve geç gelen Messier numarası

Galaksiyi 11 Mayıs 1781'de Fransız gökbilimci Pierre Méchain buldu ve gözlemini Mayıs 1783'te J. Bernoulli'ye yazdığı bir mektupta duyurdu. William Herschel nesneyi 1784'te bağımsız olarak yeniden keşfetti ve diskin içinden geçen "koyu bir tabaka" fark etti; bugün toz şeridi dediğimiz yapının ilk kaydı budur.

M104 numarasının hikâyesi ise ilginçtir. Charles Messier, kişisel kataloğunda bu cisim ve diğer beş nesne (M104'ten M109'a) için el yazısıyla notlar tutmuştu; ama bunlar basılı listeye girmemişti. Camille Flammarion'un 1921'de Messier'nin kişisel listesini bulup M104'ü NGC 4594 ile eşleştirmesi ve katalogda yer alması gerektiğini söylemesiyle galaksi resmen Messier nesnesi oldu. Katalogun kendisi için Messier kataloğu sayfasına bakabilirsiniz.

Fiziksel özellikler: büyük, kütleli ve sakin

2016'da Hubble verileriyle kırmızı dev kolu ucu yöntemiyle yapılan bir ölçüm uzaklığı 9,55 ± 0,31 megaparsek, yani yaklaşık 31,1 milyon ışık yılı buldu. NASA'nın Hubble sayfası ve Chandra açıklaması ise eski değer olan yaklaşık 28 milyon ışık yılını kullanır; ESA ve NASA'nın Webb açıklamaları "yaklaşık 30 milyon" der. Kaynaklar arasındaki bu fark bir çelişki değil, ölçüm yönteminin ve yuvarlamanın sonucudur.

Boyut da neyin ölçüldüğüne bağlıdır. Ölçümlere göre çap 94.900 ile 105.400 ışık yılı arasındadır; bu, Samanyolu'ndan biraz büyüktür. Chandra'nın 2007 açıklamasında ise galaksinin çapı 50.000 ışık yılı olarak geçer; bu, farklı bir tanıma dayanan daha küçük bir değerdir. NASA'nın Webb görüntüsünde 6 yay dakikalık görüntü genişliği yaklaşık 52.000 ışık yılına karşılık gelir. Gökyüzündeki görünür boyutu yaklaşık 9 × 4 yay dakikasıdır; Hubble'ın ESA sayfasına göre dolunayın yaklaşık üçte biri kadar.

Toplam kütle yaklaşık 800 milyar Güneş kütlesi olarak tahmin edilir; NASA bunu Başak bölgesinin en kütleli cisimlerinden biri sayar. Galaksi bize göre yaklaşık 1.024 km/s hızla uzaklaşıyor (kırmızıya kayma 0,003416).

Yapısı: şişkin merkez, toz halkası ve geniş hale

M104'ün en çarpıcı özelliği alışılmadık büyüklükteki merkezi şişkinliğidir; yaşlı yıldızlardan oluşan bu parlak küre, ince bir diskin ortasında oturur. Diskin iç kenarına yakın, simetrik bir halka şeklinde dolanan toz ve soğuk atomik hidrojen gazı, galaksiyi kenardan gördüğümüz için şerit gibi görünür. NASA'ya göre bu toz şeridi yıldız oluşumunun yaşandığı yerdir; ancak yıldız doğurma hızı düşüktür: ESA/Webb'e göre halkalar yılda bir Güneş kütlesinden az yıldız üretir, Samanyolu'nda bu rakam yaklaşık iki Güneş kütlesidir.

Merkezi şişkinliğin ve diskin ardında, çok daha geniş bir yıldız halesi uzanır. NASA'nın Hubble sayfası, halede çok sayıda küresel kümenin bulunduğunu söyler. Rakam tahmine göre 1.200 ile yaklaşık 2.000 arasında değişir; NASA "Samanyolu'ndakinin 10 katı" ifadesini kullanır ve kümelerin yaşlarını 10-13 milyar yıl olarak verir.

Sarmal mı, eliptik mi, merceksi mi?

Galaksinin sınıfı tartışmalıdır. Sınıflama kaynaklarda "SA(s)a ya da E (alışılmadık)" olarak verilir. Sarmal bir galaksi için merkezi şişkinlik fazla büyüktür; üstelik 2005'te Spitzer'in kızılötesi gözlemleri, halenin sanılandan çok daha geniş ve kütleli olduğunu gösterdi ve bu bulgu devasa bir eliptik galaksiye işaret ediyor. ESA'nın 2025 Hubble açıklaması ise galaksiyi kenardan görülen "merceksi" (lenticular) bir galaksi olarak betimler. Kısacası M104, sarmal ile eliptik galaksi arasında bir yerde durur; bir tür "melez" olarak okunması yanlış olmaz. Galaksilerin genel sınıflandırması için Galaksiler maddesine bakın.

Merkezdeki süper kütleli kara delik

John Kormendy ve ekibi 1990'larda CFHT ve Hubble verileriyle yıldızların çekirdek çevresindeki dolanım hızlarını ölçtü; bu hızlar ancak merkezde yaklaşık 1 milyar Güneş kütlesi bulunursa korunabiliyordu. 2016'da yapılan bir çalışma daha düşük bir değer, (6,4 ± 0,4) × 10⁸ Güneş kütlesi buldu. ESA/Webb ise kara deliği 9 milyar Güneş kütlesi olarak anar. Yani tahminler 0,6 milyar ile 9 milyar arasında dağılıyor; hangi ölçüme ağırlık verileceği bilim insanları arasında hâlâ tartışma konusu ve biz tek bir rakam dayatmıyoruz.

Kütle ne olursa olsun, ESA'nın ifadesiyle kara delik "uysaldır". Çekirdek, düşük iyonlaşmalı çekirdek emisyon çizgili bölge (LINER) olarak sınıflanır; radyo ve X-ışınında senkrotron ışıması verir, ama radyo parlaklığı zamanla yalnızca yüzde 10-20 değişir. Yani aktif bir çekirdekten çok sönük bir örnektir. Kavramın kendisi için süper kütleli kara delik sayfasına bakabilirsiniz. Komşu bir örnek olarak M87'nin kara deliği çok daha etkindir.

2006'da iki ayrı grup, galaksinin 850 mikrometrede bir terahertz ışıması yaydığını ölçtü; bu ışımanın kaynağı ne tozun ısıl yayılımı, ne senkrotron, ne sıcak gazın frenleme ışıması, ne de moleküler gazla açıklanabildi. Kaynağı bilinen bir mekanizmayla hâlâ açıklanamamış durumda.

Teleskopların gözünden M104

Galaksi, çok farklı dalga boylarında defalarca gözlendi. Bu görüntüler aynı nesnenin ne kadar farklı yüzler gösterebileceğinin güzel bir örneğidir.

Spitzer Uzay Teleskobu'nun kızılötesi görüntüsü: toz halkası ve geniş hale parlıyor.
NASA/JPL-Caltech/R. Kennicutt (Arizona Üniversitesi) ve SINGS ekibi, kamu malı (Wikimedia Commons)

Hubble, Spitzer ve Chandra

Hubble Uzay Teleskobu, galaksinin görünür ışıktaki ayrıntılı görüntüleriyle onu geniş kitlelere tanıttı. 2025'te yayımlanan yeni bir Hubble mozaiği, galaksi Hubble'ın dar görüş alanına sığmadığı için birkaç görüntünün birleştirilmesiyle elde edildi (ESA/Hubble, 16 Nisan 2025, K. Noll). Spitzer'in 2005 tarihli kızılötesi görüntüsü toz halkasını gösterdi; aynı gözlemler halenin sanılandan büyük olduğunu da ortaya koydu. NASA'nın 30 Nisan 2007 tarihli Chandra bileşiminde ise X-ışını mavi, Hubble'ın görünür ışığı yeşil, Spitzer'in kızılötesi kırmızı gösterildi. Chandra verileri sıcak gazı ve galaksinin içindeki cisimlerden ve arka plandaki kuasarlardan gelen nokta kaynakları ortaya çıkardı; yayılan X-ışını izi, merkezden 60.000 ışık yılından fazla uzağa uzanıyor ve NASA bunu, muhtemelen süpernova patlamalarıyla beslenen galaktik rüzgârlara bağlıyor.

Hubble'ın 2025 tarihli mozaiği: kenardan görülen galaksinin toz şeridi ve şişkin merkezi.
ESA/Hubble ve NASA, K. Noll, CC BY 4.0 (Wikimedia Commons)

James Webb Uzay Teleskobu

Webb, 25 Kasım 2024'te yayımlanan orta kızılötesi (MIRI) görüntüsüyle galaksiye yeni bir bakış getirdi. ESA'nın açıklamasına göre görünür ışıkta gördüğümüz parlak çekirdek bu dalga boyunda parlamıyor; yerine pürüzsüz bir iç disk beliriyor. Dış halka ise kızılötesinde ilk kez karmaşık topaklar halinde görüldü; bu topaklar, genç yıldız oluşum bölgelerine işaret eden polisiklik aromatik hidrokarbonlar içeriyor. Kızılötesi gökbiliminin neden tozu aşabildiğini kızılötesi astronomi sayfasında okuyabilirsiniz.

Webb'in MIRI kamerasıyla orta kızılötesinde Sombrero Galaksisi: dış halkada topaklı toz yapısı.
NASA, ESA, CSA, STScI, CC BY 4.0 (Wikimedia Commons)

3 Haziran 2025'te NASA, NIRCam ile MIRI'yi bir araya getiren, diyagonal olarak ikiye bölünmüş bir görüntü yayımladı (gözlemler 4-7 Haziran 2024, 1 Ocak 2025 ve 21 Mayıs 2025 tarihlerinde yapıldı). Yakın kızılötesi yarıda dış halkanın tozu, galaksinin iç kısmındaki yıldız ışığını engeller; orta kızılötesi yarıda ise aynı toz parlar. NIRCam'ın keskinliği sayesinde galaksinin ötesindeki tek tek yıldızlar, özellikle de kırmızı devler seçilir; kırmızı devler orta kızılötesinde de görünürken, daha küçük ve mavi yıldızlar bu uzun dalga boylarında kaybolur. Görüntü yaklaşık 6 yay dakikalık, yani yaklaşık 52.000 ışık yılı genişliğinde bir alanı kapsar.

Sombrero Galaksisi'nin gözlem tarihi
Uzay Gündem
Verileri göster
Méchain keşfeder1781
Herschel bağımsız bulur1784
Messier listesine girer1921
Spitzer kızılötesi görüntüsü2005
Chandra bileşik görüntüsü2007
Webb MIRI görüntüsü2024
Webb NIRCam ve MIRI2025

Başak Kümesi'nin üyesi mi?

Galaksinin konumu, yani Başak yönünde olması çoğu zaman onu Başak Kümesi'nin üyesi sanmaya yol açar. NASA'nın Hubble sayfası, onu Başak galaksi kümesinin en kütleli cisimleri arasında sayar ve Chandra açıklaması "Başak kümesinde" der. Bazı kaynaklar ise galaksiyi Başak Kümesi'nin değil, Başak Üstkümesi içindeki "Virgo II" gruplarının bir üyesi olarak gösterir; bir grupla ilişkisi de belirsizdir (NGC 4487, NGC 4504 ve başka galaksilerle yapılan gruplamalar öneriliyor). Başak takımyıldızı maddemiz de aynı yönde, kümenin güney kenarında ama üyesi olmayan bir galaksi diye anlatır. Kümenin merkezindeki dev galaksi için M87 maddemize bakabilirsiniz; üyelik sorusu, kaynakların ayrıştığı bir noktadır ve kesin bir yanıt vermiyoruz.

İlginç bilgiler

  • Uzaklık rakamı neden değişiyor? 28, 30 ve 31 milyon ışık yılı, aynı galaksi için farklı yıllarda ve yöntemlerle verilmiş değerlerdir.
  • Tek bir galaksi, çok sayıda küre. Küresel küme sayısı Samanyolu'ndakinin NASA'ya göre yaklaşık 10 katıdır.
  • Son gelişmeler. Galaksinin halesini gösteren yeni bir derin görüntü için haberimize bakabilirsiniz.
  • Adı. ESA, galaksinin görünümünü "Meksika şapkası"na benzetir; "sombrero" İspanyolcada şapka demektir.

Kısaca

  • Sombrero Galaksisi (M104, NGC 4594), Başak'ta kenardan görünen ve şapkayı andıran büyük bir galaksidir; uzaklığı kaynağa göre 28-31 milyon ışık yılıdır.
  • Pierre Méchain 1781'de keşfetti; William Herschel 1784'te bağımsız olarak buldu; Messier kataloğuna 1921'de girdi.
  • Toplam kütlesi yaklaşık 800 milyar Güneş kütlesi, küresel küme sayısı 1.200-2.000 arasındadır; sınıfı sarmal, merceksi ve eliptik arasında tartışmalıdır.
  • Merkezdeki kara deliğin kütlesi 0,6 ile 9 milyar Güneş kütlesi arasında tahmin edilir ve uysaldır.
  • Hubble, Spitzer, Chandra ve Webb'in görüntüleri aynı galaksinin dalga boyuna göre farklı yüzlerini gösterir.

Aynı türdenTümü →

Bu konudaki haberler

  1. Chandra'nın galaksi galerisinde öne çıkan çarpışma: II Zw 096Chandra'nın galaksi galerisinde öne çıkan çarpışma: II Zw 0967 Ekim 2026, 21:29
  2. Sombrero Galaksisi'nin derin görüntüsü şiddetli bir geçmişi açığa çıkardıSombrero Galaksisi'nin derin görüntüsü şiddetli bir geçmişi açığa çıkardı5 Ekim 2026, 14:00

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

TeorilerTümü →

  1. Olbers paradoksu: gece gökyüzü neden karanlık?Olbers paradoksu: gece gökyüzü neden karanlık?Evrenin doğuşu ve yapısı
  2. Lambda-CDM modeli: standart kozmolojiLambda-CDM modeli: standart kozmolojiEvrenin doğuşu ve yapısı
  3. Antropik ilkeAntropik ilkeBilim ve felsefe
  4. Simülasyon hipoteziSimülasyon hipoteziBilim ve felsefe

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresiAy toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi2 saat önce
  3. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı2 saat önce
  4. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı8 saat önce
  5. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar