Fırıldak Galaksisi (M101) nedir? Büyükayı'daki yüzü bize dönük dev sarmal
Fırıldak Galaksisi (M101), Büyükayı'da 21 milyon ışık yılı ötedeki sarmal galaksidir; 1781'de keşfedildi, 2011'de SN 2011fe, 2023'te SN 2023ixf süpernovalarına ev sahipliği yaptı.
- Türü
- Galaksi
- Bulunduğu yer
- Büyükayı takımyıldızı (Ursa Major)
- Çap
- yaklaşık 170.000-252.000 ışık yılı (kaynağa göre)
- Uzaklık
- yaklaşık 21 milyon ışık yılı
- Keşif
- 1781, Pierre Méchain
Fırıldak Galaksisi (Messier 101, M101 ya da NGC 5457), Büyükayı takımyıldızında, bizden yaklaşık 21 milyon ışık yılı uzaktaki büyük bir sarmal galaksidir. Yüzü neredeyse tam bize dönük durduğu için kollarının dönüş deseni olduğu gibi görünür; adını bu fırıldağa benzeyen görünümden alır. Pierre Méchain 1781'de keşfetmiş, Charles Messier kataloğuna eklemiş; 2023'te içinde patlayan süpernova SN 2023ixf ile yeniden gündeme gelmiştir.
M101, gökyüzünün en çok fotoğraflanan galaksilerinden biridir, çünkü hem büyük hem de yapısı ayrıntılı seçilir. Ama gözle bakan için bir tuzağı da vardır: ışığı geniş bir alana yayıldığı için "parlak" bir cisim değildir. Bu sayfa galaksinin keşfini, fiziksel özelliklerini, çevresindeki cüce galaksileri, içinde görülen süpernovaları ve Türkiye'den nasıl aranacağını anlatıyor.

Genel bakış: adı, yeri, kimlik kartı
Galaksi birden çok katalogda yer alır: Messier kataloğunda M101, NGC kataloğunda NGC 5457, Arp'ın tuhaf galaksiler atlasında Arp 26, UGC kataloğunda UGC 8981. Türkçede "Fırıldak Galaksisi" adı yaygındır; "Fırıldak Gökadası" da aynı cisim için kullanılır. İngilizce adı Pinwheel Galaxy'dir. Güneydeki başka bir galaksi, M83, "Güney Fırıldak" diye anılır; onu ayrı bir yazıda anlattık, ikisi karıştırılmamalıdır.
Galaksi, Büyükayı'nın kuyruğu yakınında, sağ açıklığı yaklaşık 14 saat 03 dakika, dikeyliği yaklaşık +54° 21′ olan bir noktadadır. Büyükayı'nın genel yapısı ve cisimleri için Büyükayı takımyıldızı sayfasına bakabilirsiniz.
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Takımyıldız | Büyükayı (Ursa Major) |
| Tür | Zayıf çubuklu sarmal galaksi (SAB(rs)cd), yüzü bize dönük |
| Uzaklık | yaklaşık 21 milyon ışık yılı (6,4 megaparsek) |
| Görünür parlaklık | 7,9 kadir |
| Görünür boyut | 28,8′ × 26,9′ |
| Keşif | Pierre Méchain, 1781 |
Keşif öyküsü
Galaksiyi 1781'de Pierre Méchain buldu ve aynı yıl Charles Messier'e bildirdi. Méchain onu Boötes ile Büyükayı arasında yıldızsız, çok sönük ve oldukça geniş, 6-7 yay dakikası çapında bir bulut olarak tarif etmişti. Dönemin aletleriyle onun bir galaksi olduğunu söylemek mümkün değildi; Méchain için o, soluk bir bulutsuydu. Messier kataloğunda 101. sırayı aldı.
William Herschel 1784'te bulutsunun "çözülebilir" göründüğünü, yani yıldızlardan oluşmuş olabileceğini not etti. Sarmal yapıyı kapsamlı biçimde ilk kaydeden ise 19. yüzyılın ikinci yarısında 72 inçlik (yaklaşık 1,8 metre) yansıtmalı teleskobuyla gözlem yapan Lord Rosse oldu. Yani M101, sarmal kolları teleskopla ilk kaydedilen galaksilerden biridir.
Fiziksel özellikleri
Boyut ve yıldız sayısı
Galaksinin çapı kaynağa ve nerede ölçüldüğüne göre değişir: NASA yaklaşık 170.000 ışık yılı verirken, bir derleme 252.000 ışık yılı yazar. Fark, dış sönük kolların ölçüye katılıp katılmamasından gelir. Her iki durumda da M101 büyük bir galaksidir. Aynı derlemeye göre yaklaşık bir trilyon yıldız, yaklaşık 100 milyar Güneş kütlesinde bir disk ve yalnızca yaklaşık 3 milyar Güneş kütlesinde küçük bir çıkıntı (bulge) içerir; yaklaşık 150 küresel küme de ona bağlıdır. Çıkıntının küçüklüğü, galaksiyi merkezden çok disk ağırlıklı yapar.
Uzaklığı nasıl ölçülür?
M101'in uzaklığı tek bir sayı değildir. 2011'de Shappee ve Stanek, Kefeid değişen yıldızlarla 21,6 ± 0,28 milyon ışık yılı (6,644 ± 0,087 megaparsek) buldu. Kefeidler periyotlarından gerçek parlaklıkları çıkarılabilen yıldızlardır; bu yüzden birer standart mum işlevi görürler. ESA/Hubble sayfası ise galaksiyi yaklaşık 23 milyon ışık yılda verir, NASA 21 milyon ışık yılı. Kısacası kaynaklar 21-23 milyon ışık yılı arasında bir aralık veriyor. Yazıda yuvarlak "yaklaşık 21 milyon" kullandık.
Yıldız doğum bölgeleri
Kolları boyunca yüzlerce yıldız oluşum bölgesi (H II bölgesi) dizilir; 1990 tarihli bir çalışmada 1.264 tanesi kataloglanmıştır. Bunların en büyükleri o kadar parlaktır ki kendi NGC numaralarını almıştır: NGC 5461, NGC 5462 ve NGC 5471. Bu bölgeler galaksinin dış kollarında, aletli gözleme açık parlak lekeler olarak görünür.
Komşuları ve asimetrisi
M101, tek başına değil, M101 Grubu denen küçük bir galaksi topluluğunun ağır üyesidir. Derlemeye göre altı belirgin yoldaş galaksi vardır: NGC 5204, NGC 5474, NGC 5477, NGC 5585, UGC 8837 ve UGC 9405. Bunlar grubun büyük bölümünü, belki tamamını oluşturur. Bir galaksi kümesi kadar kalabalık değil, ama sarmal kollarını bozacak kadar yakın komşular var.
Gerçekten de M101 mükemmel bir simetriye sahip değildir: bir yanda kollar daha uzağa uzanır. Bu asimetrinin nedeni olarak komşu galaksilerle kütleçekim etkileşimi (gelgit kuvvetleri) gösterilir; yoldaşlardan NGC 5474'ün de büyük olasılıkla M101 tarafından bozulduğu belirtilir. Etkileşimin tetiklediği yıldız oluşumu, kollarda morötesi görüntülerde parlak biçimde seçilir. Yani görünen düzgün desen, hâlâ süren bir kütleçekim etkileşiminin ürünüdür. Benzer bir komşu etkileşimi için Girdap Galaksisi sayfasına bakabilirsiniz.
Farklı dalga boylarında M101
ESA ve NASA'nın Hubble ile hazırladığı, 28 Şubat 2006'da yayımlanan portre, o tarihte Hubble'ın bir galaksi için çektiği en büyük ve en ayrıntılı görüntüydü: 51 pozlamadan ve yer tabanlı Kanada-Fransa-Hawaii Teleskobu verisinden oluşan, 15.852 × 12.392 piksellik bir mozaik. Hubble bu görüntüde üç filtre (mavi, görsel ve kızılötesine yakın) kullandı.

NASA'nın dört teleskopla hazırladığı kompozit "Fırıldak Galaksisi Gökkuşağı" görüntüsü, aynı kolların farklı yüzünü gösterir: Spitzer'in kızılötesi verisi toz şeritlerini (yıldızların doğduğu yerleri), Hubble görünür ışıkla yıldızların oluşturduğu aynı sarmal deseni, GALEX morötesiyle yaklaşık bir milyon yıl önce doğmuş sıcak genç yıldızları, Chandra ise patlamış yıldızlardan, milyon derecelik gazdan ve kara deliklerin çevresinde çarpışan maddeden gelen X-ışınlarını gösterir.
X-ışınlarında görülen kara delik adayı da dikkat çeker: 2001'de tanımlanan M101 ULX-1, aşırı parlak bir X-ışını kaynağıdır. Derlemeye göre içindeki kara deliğin kütlesi 20-30 Güneş kütlesi dolayındadır ve madde çekme hızı beklenenden yüksektir.
Süpernovalar ve diğer patlamalar
Yüzü bize dönük, geniş ve yıldız dolu bir galaksi, süpernova avcıları için kolay bir hedeftir. M101'de bilinen başlıca patlamalar şunlardır:
| Patlama | Tarih | Not |
|---|---|---|
| SN 1909A | 21 Şubat 1909 | Max Wolf buldu; türü bilinmiyor, yaklaşık 10 kadir |
| SN 1951H | yaklaşık 1950 sonbaharı | Muhtemelen Tip II; 11-12 kadir |
| SN 1970G | 30 Temmuz 1970 | Tip II; 11,5 kadir |
| SN 2011fe | 24 Ağustos 2011 | Tip Ia; Palomar Transient Factory buldu; doruk 9,9 kadir |
| M101 OT2015-1 | 10 Şubat 2015 | Parlak kırmızı nova |
| SN 2023ixf | 19 Mayıs 2023 | Tip II; ilk görünen parlaklık 14,9 kadir |
SN 2011fe
2011'deki patlama, o yılın en parlak süpernovasıydı ve görsel olarak 9,9 kadire çıktı. Tip Ia süpernova olması da onu özel kılar, çünkü bu tür patlamalar evrenin ölçülmesinde kullanılır. Bu kadar yakın bir Tip Ia'yı ilk saatlerinden izlemek, patlama fiziği için nadir bir fırsattı.
SN 2023ixf
Kōichi Itagaki, 19 Mayıs 2023'te 17:27 UTC'de süpernovayı 14,9 kadirde buldu; sonradan, iki gün önce çekilmiş bir karede 15,87 kadirde göründüğü anlaşıldı. Patlama 22 Mayıs'a kadar 10,8 kadire yükseldi ve 114 milimetrelik bir teleskopla bile görülebildi; parlaklık 10 Haziran dolayında düşmeye başladı. Bir çekirdek çöküşü (Tip II) süpernovası olduğundan, öncül yıldızın kırmızı süperdev olduğu belirlendi; Derleme hidrojenin yaklaşık 6.000 km/s hızla fırlatıldığını ve ışığı besleyen nikel-56 miktarının yaklaşık 0,049 Güneş kütlesi olduğunu yazar. Beklenen kalıntı bir nötron yıldızı ya da kara delik. Bu tür patlamalar hakkında genel bilgi için Süpernovalar sayfasına bakabilirsiniz.
Türkiye'den M101 nasıl bulunur?
Dikeyliği yaklaşık +54° 21′ olduğundan galaksi, kuzey yarımküredeki gözlemciler için yüksekte durur; bu koordinattan hesaplandığında Türkiye'nin her yerinden yıl boyu ufkun üzerinde kalır. En rahat gözlem dönemi, Büyükayı'nın akşam saatlerinde yüksekte olduğu ilkbahar ve yaz başıdır.
Galaksiyi bulmak için Büyükayı'nın kuyruğundaki Mizar ve Alkaid yıldızlarından yararlanılır; M101, bu ikiliyle kabaca bir üçgen oluşturan bölgede aranır. Aşağıdakileri bilmek işinizi kolaylaştırır:
- Çıplak gözle görülmez; 7,9 kadir toplam parlaklık, ışığın 28,8′ × 26,9′ gibi Ay'ın çapına yakın bir alana yayılması yüzünden etkisini yitirir.
- Dürbün ya da küçük bir teleskopla soluk bir leke olarak sezilebilir.
- Sarmal yapıyı görmek için oldukça büyük bir alet, çok karanlık bir gökyüzü ve düşük büyütmeli bir göz merceği gerekir.
- Şehir ışıkları galaksiyi tamamen yok eder; karanlık bir yer seçmek önemlidir. Bunun için ışık kirliliği sayfasına ve Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine bakın.
Büyükayı'nın öbür galaksileri
Aynı bölgede sizi başka güzel galaksiler de bekler: Bode Galaksisi (M81) ve onun komşusu Puro Galaksisi (M82), M101'den çok daha kolay bulunan bir çifttir. M101 ise sabır ister, ama karanlık bir gökte o sönük sarmalı görmek buna değer.
Kısaca
- Fırıldak Galaksisi (M101, NGC 5457), Büyükayı'da yaklaşık 21 milyon ışık yılı uzaktaki, yüzü bize dönük büyük bir sarmal galaksidir.
- Pierre Méchain 1781'de keşfetti; Lord Rosse sarmal yapısını ilk kapsamlı kaydeden gözlemci oldu.
- Kefeidlerle ölçülen uzaklığı 21,6 milyon ışık yılı; kaynaklar 21-23 milyon ışık yılı arasında rakam verir.
- Komşu galaksilerle etkileşimi nedeniyle asimetriktir ve kollarında yüzlerce yıldız doğum bölgesi vardır.
- 1909'dan 2023'e birçok süpernova gösterdi; SN 2011fe (Tip Ia) ve SN 2023ixf (Tip II) en parlaklarıdır.
Aynı türdenTümü →
Güney Fırıldak Galaksisi (M83) nedir? Su Yılanı'ndaki çubuklu sarmal galaksiSu Yılanı (Hydra) takımyıldızı; Centaurus A/M83 GrubuYaklaşık 15 milyon ışık yılı
Kara Göz Galaksisi (M64) nedir? Berenis'in Saçı'ndaki ters dönen gazlı galaksiBerenis'in Saçı (Coma Berenices) takımyıldızı; sağ açıklık 12s 56d, dik açıklık +21° 41′yaklaşık 17 milyon ışık yılı
Sombrero Galaksisi (M104) nedir? Başak'ta kenardan görülen şapka biçimli galaksiBaşak (Virgo) takımyıldızı, Karga (Corvus) sınırına yakın
M106 galaksisi (Messier 106, NGC 4258) nedir? Av Köpekleri'ndeki mazerli Seyfert galaksisiAv Köpekleri takımyıldızı; Av Köpekleri II (Canes II) Grubu
M32 ve M110 nedir? Andromeda Galaksisi'nin iki cüce eliptik uydusuAndromeda takımyıldızı
M87 galaksisi (Messier 87, Virgo A) nedir? Başak Kümesi'nin dev eliptik galaksisiBaşak (Virgo) takımyıldızı; Başak Kümesi'nin merkezine yakın

















