Kara Göz Galaksisi (M64) nedir? Berenis'in Saçı'ndaki ters dönen gazlı galaksi
Kara Göz Galaksisi (M64), Berenis'in Saçı'nda 17 milyon ışık yılı uzaktaki sarmal galaksidir; çekirdeğini örten toz şeridi ve ters dönen gazıyla tanınır.
- Türü
- Galaksi
- Bulunduğu yer
- Berenis'in Saçı (Coma Berenices) takımyıldızı; sağ açıklık 12s 56d, dik açıklık +21° 41′
- Çap
- yaklaşık 53.800 ışık yılı
- Uzaklık
- yaklaşık 17 milyon ışık yılı
- Keşif
- Edward Pigott, 23 Mart 1779; Johann Elert Bode bağımsız olarak 4 Nisan 1779; Messier kataloğuna 1780'de ekledi
Kara Göz Galaksisi (Messier 64, M64 ya da NGC 4826), Berenis'in Saçı (Coma Berenices) takımyıldızı yönünde, bizden yaklaşık 17 milyon ışık yılı uzakta bulunan bir sarmal galaksidir. Parlak çekirdeğinin önünden geçen koyu toz şeridi, galaksiye bir gözün altındaki morluğu andıran görünümünü ve adını verir. Onu asıl ilginç kılan şey ise görüntüsünden çok hareketidir: iç bölgesindeki gaz bir yöne, dış bölgesindeki gaz ters yöne döner.
Aynı galaksi Türkçede "Siyah Göz Gökadası" olarak da anılır; İngilizce "Evil Eye" adı Türkçedeki "nazar" ya da "kem göz" kavramına denk düşer. "Uyuyan Güzel" lakabı da kullanılır. Bu sayfada nesnenin gökyüzündeki yerini, yapısını, ters dönen gazın hikâyesini ve onu nasıl gözleyebileceğinizi bulacaksınız.

Genel bakış
M64, Charles Messier'nin kataloğundaki (ayrıntısı Messier kataloğu sayfasında) 64. nesnedir ve NGC kataloğunda 4826 numarasını taşır. Morfolojik sınıflandırması, çubuk içermeyen ve parlak bir çekirdeğe sahip bir sarmal galaksi anlamına gelen (R)SA(rs)ab'dir. Galaksinin yaklaşık 100 milyar yıldız içerdiği tahmin edilir; çapı için verilen değer yaklaşık 53.800 ışık yılıdır. Kendi galaksimiz için Samanyolu sayfasına bakabilirsiniz.
Uzaklığı NASA'nın Hubble kataloğunda 17 milyon ışık yılı olarak verilir. Galaksi, Başak Üstkümesi'nin içinde ve Av Köpekleri'ndeki M94 Grubu'yla ilişkilendirilen bölgede yer alır; üstkümenin kapsamı için evrenin büyük ölçekli yapısı sayfasına bakabilirsiniz. Işığı bize ulaşana kadar yaklaşık 17 milyon yıl yol almıştır; yani gördüğümüz, galaksinin 17 milyon yıl önceki hâlidir.

Verileri göster
| Uzaklık | 17 milyon ışık yılı |
|---|---|
| Takımyıldız | Berenis'in Saçı |
| Keşif | 1779 |
| İç gaz diski | ~3.000 ışık yılı |
| Dış gaz bölgesi | ~40.000 ışık yılı |
Nerede ve ne zaman görülür?
M64, Berenis'in Saçı takımyıldızındadır. Bu takımyıldız, Aslan ile Çoban takımyıldızlarının arasında yer alır; Aslan'ın kuyruğundaki Denebola yıldızı arama için iyi bir başlangıç noktasıdır. Galaksinin ekvatoral koordinatları yaklaşık sağ açıklık 12s 56d, dik açıklık +21° 41′'dir. Komşu Başak ile birlikte bu bölge, galaksilerin bol olduğu "galaksi mevsimi" gökyüzünü oluşturur.
En iyi gözlem zamanı NASA'nın listesinde mayıs ayı olarak geçer; ilkbahar akşamlarında yüksekte durur. Dik açıklığı kuzeyde olduğu için Türkiye enlemlerinde (yaklaşık 36-42° kuzey) meridyende ufuktan kabaca 70-76° yüksekliğe çıkar; bu, enlem ve dik açıklıktan yapılan basit bir hesaptır. Yani Türkiye'den bakan gözlemci için gökyüzünün elverişli bir köşesindedir.
Parlaklık değeri kaynağa göre değişir: NASA listesinde görünür parlaklık 9,8 olarak verilir, Vikipedi'deki V bandı değeri ise 8,52'dir. Çıplak gözle görülemez. NASA "orta boy bir teleskop ve karanlık bir gözlem yeri" önerir; amatör astronomlar ise nesnenin küçük teleskoplarla da kolay tanındığını belirtir. Koyu toz şeridi küçük bir teleskopla bile seçilebilir.
Karanlık şerit ve adı
Galaksinin çekirdeğinin bir yanını örten koyu şerit, yıldız ışığını soğuran toz bulutlarından oluşur. Bu şerit çekirdeğin önünde kaldığı için, gözün alt kenarında bir leke varmış izlenimi doğar. NASA'nın Hubble Heritage ekibi 2004'te şeridin ince ayrıntılarını Geniş Alan Gezegen Kamerası 2 (WFPC2) ile görüntülemiştir. Belirgin toz şeritleri galaksinin iç gaz diskinde yer alır ve bu diskte canlı bir yıldız oluşumu görülür.
Toz, görünür ışığı güçlü biçimde söndürürken kızılötesi ışığı daha rahat geçirir. Bu yüzden astronomlar galaksiyi farklı dalga boylarında inceler: Hubble'ın Mart 2026'da yayımlanan görüntüsü morötesi, görünür ve yakın kızılötesi ışığı birleştirir; PHANGS-HST ekibinin 2021'de ESA/Hubble tarafından yayımlanan görüntüsü ise 275, 336, 438, 555 ve 814 nanometre filtrelerini kullanır.
Yapısı: ters dönen iki gaz diski
İlk bakışta M64, sıradan bir sarmal galaksi gibi görünür; yıldızları Hubble görüntülerinde saat yönünde, çoğu galakside olduğu gibi aynı yönde döner. Ancak 1990'larda yapılan ayrıntılı çalışmalar, galaksinin gazının tek bir yönde dönmediğini gösterdi. 1992'de yayımlanan bir çalışma ters dönen gaz disklerini saptadı; 1995'te Rix, Kennicutt ve Walterbos yıldızların ise ters dönmediğini, yani yıldız nüfusunda ölçülebilir bir ters dönüş bulunmadığını bildirdi.
Güncel tabloda yıldızlar tek yönde dönerken galaksinin gazı iki ayrı diskten oluşur ve bu diskler birbirine zıt yönde döner. İki diskin kütlesi yaklaşık olarak birbirine eşittir. İçteki disk yaklaşık 2.300 ışık yılı (700 parsek) yarıçapında kesilir; toz şeridini ve yoğun yıldız oluşumunu da bu iç disk barındırır. NASA'nın Hubble Heritage açıklaması ise iç bölgeyi yaklaşık 3.000 ışık yılı, dış bölgeyi yaklaşık 40.000 ışık yılı genişliğinde verir. Bu iki sayı farklı kaynaklardan gelen yaklaşık değerlerdir ve birebir karşılaştırılmamalıdır.
İki gaz akımı birbirine karşı döndüğü yerde çarpışır ve sıkışır. Bu sıkışma yeni yıldızların doğuşunu tetikler: Hubble görüntülerinde, yeni oluşmuş sıcak mavi yıldızlar ve morötesi ışıkla parlayan pembe hidrojen bulutları bu sınırda öne çıkar. Etkileşen bir galaksi örneği için Girdap Galaksisi sayfasına bakabilirsiniz.
Ters dönüş nereden geliyor?
Bu konuda kesin bir hüküm yoktur; öne sürülen açıklamalar şunlardır:
- Birleşme: NASA, M64'ün bir milyar yıldan daha önce, gazca zengin ve ters yönde dönen küçük bir uydu galaksiyi yuttuğunu düşünür. Hubble Heritage açıklaması da galaksiyi iki galaksinin çarpışmasının ürünü olarak anar.
- Sürekli gaz birikimi: Dışarıdan gelen gazın galaksiler arası ortamdan zamanla toplanması da aynı sonucu doğurabilir.
İki görüşün de ortak noktası, ters dönen gazın galaksinin kendi içinde oluşmadığı, dışarıdan geldiğidir. Hangi yolun asıl etken olduğu kaynaklarda kesin biçimde ayrılmaz; bu yüzden "M64 bir çarpışmanın ürünüdür" demek yerine, "büyük olasılıkla dışarıdan gelen gazın izini taşır" demek daha doğrudur. Gökada birleşmeleri hakkında genel bilgi için Galaksiler sayfası iyi bir başlangıçtır.
Çekirdek
Galaksinin merkezindeki süper kütleli kara deliğin kütlesi yaklaşık 8,4 milyon Güneş kütlesi olarak hesaplanır. Çekirdek, Seyfert 2 ve HII/LINER özelliklerinin karışımı olarak sınıflandırılır ve merkezden yumuşak X-ışını yayılımı saptanmıştır. Aktif galaksi çekirdeklerinin ne olduğunu merak ederseniz, M106 sayfasındaki Seyfert galaksisi anlatımı ve kara delikler maddesi yararlı olur.
Keşif ve gözlem tarihi
M64'ün keşfi üç gözlemciye dağılır. İngiliz astronom Edward Pigott galaksiyi 23 Mart 1779'da buldu; Johann Elert Bode bunu bağımsız olarak 4 Nisan 1779'da yeniden keşfetti. Charles Messier ise nesneyi 1780'de kataloğuna ekledi. Bu yüzden galaksi, Messier'nin kendi keşfi olmasa da onun adıyla anılır.
Daha yakın dönemde Kitt Peak Ulusal Gözlemevi'nin 4 metrelik Mayall Teleskobu ile 1975'te çekilen görüntü bugün NOIRLab arşivinde durur.

Hubble, galaksiyi birkaç kez görüntüledi: 2004'teki Hubble Heritage görüntüsü toz şeridine odaklanmıştı, 2021'deki "Eye in the Sky" (Gökteki Göz) görüntüsü PHANGS-HST programından gelir, 2026'daki yeni görüntü ise morötesinden yakın kızılötesine uzanan ışıkla yayımlandı.

Verileri göster
| Pigott keşfeder | 1779 |
|---|---|
| Bode bağımsız keşfeder | 1779 |
| Messier kataloğuna ekler | 1780 |
| Mayall 4 m görüntüsü | 1975 |
| Hubble Heritage görüntüsü | 2004 |
| Hubble "Eye in the Sky" | 2021 |
| Hubble yeni görüntü | 2026 |
Benzer galaksilerle kıyas
Toz şeridiyle tanınan tek galaksi M64 değildir. Başak'taki Sombrero Galaksisi kenardan görülür; M64'te ise galaksi diski eğik durur (eğim yaklaşık 60°), dolayısıyla toz şeridi çekirdeğin bir yanında bir leke olarak belirir. Gökyüzünün genel düzeni için takımyıldızlar sayfası, Hubble'ın rolü için Hubble Uzay Teleskobu sayfası okunabilir.
Takımyıldız: Berenis'in Saçı
Galaksinin bulunduğu Berenis'in Saçı (Latince adı Coma Berenices, kısaltması Com, tamlama hâli Comae Berenices) 88 modern takımyıldızdan biridir. Yaklaşık 386,5 kare derecelik alanıyla 42. sıradadır ve en parlak yıldızı 4,26 kadir parlaklıkla Beta Comae Berenices'tir. Samanyolu'nun kuzey galaktik kutbu da bu takımyıldızın sınırları içinde kalır. Takımyıldızda sekiz Messier nesnesi bulunur. Aynı yönde Coma Kümesi (Abell 1656) uzanır; en az 10.000 galaksi içerdiği belirtilen bu küme 230-300 milyon ışık yılı uzaktadır.
Takımyıldızın adı, tarihî bir kişinin adını taşıyan tek modern takımyıldız olması bakımından özeldir. Mısır Kraliçesi II. Berenike'nin kocasının savaştan sağ salim dönmesi için Afrodit'e adak olarak sunduğu uzun saçlarına gönderme yapar. Batı astronomisine M.Ö. 3. yüzyılda Samoslu Conon tarafından sokulmuş, ardından Gerardus Mercator ve Tycho Brahe tarafından bir takımyıldız olarak doğrulanmıştır. Efsane, şair Callimachus'un dizelerinde de geçer. Takımyıldızdaki Melotte 111 açık kümesi, kraliçenin dalgalanan saç tellerini simgeler.
Kısaca
- Kara Göz Galaksisi (M64, NGC 4826), Berenis'in Saçı'nda, yaklaşık 17 milyon ışık yılı uzakta bir sarmal galaksidir.
- Adını, parlak çekirdeğinin önündeki koyu toz şeridinden alır; "Evil Eye" adı Türkçede "nazar" ya da "kem göz" anlamına gelir.
- Gazı iki ayrı disk hâlinde zıt yönde döner; yıldızlarında ise ölçülebilir bir ters dönüş yoktur.
- Ters dönüşün, bir uydu galaksinin yutulması ya da dışarıdan gaz birikmesiyle oluştuğu düşünülür.
- Pigott 1779'da buldu, Bode bağımsız olarak yeniden keşfetti, Messier 1780'de kataloğa ekledi.
Aynı türdenTümü →
Güney Fırıldak Galaksisi (M83) nedir? Su Yılanı'ndaki çubuklu sarmal galaksiSu Yılanı (Hydra) takımyıldızı; Centaurus A/M83 GrubuYaklaşık 15 milyon ışık yılı
Fırıldak Galaksisi (M101) nedir? Büyükayı'daki yüzü bize dönük dev sarmalBüyükayı takımyıldızı (Ursa Major)yaklaşık 21 milyon ışık yılı
Sombrero Galaksisi (M104) nedir? Başak'ta kenardan görülen şapka biçimli galaksiBaşak (Virgo) takımyıldızı, Karga (Corvus) sınırına yakın
M106 galaksisi (Messier 106, NGC 4258) nedir? Av Köpekleri'ndeki mazerli Seyfert galaksisiAv Köpekleri takımyıldızı; Av Köpekleri II (Canes II) Grubu
M32 ve M110 nedir? Andromeda Galaksisi'nin iki cüce eliptik uydusuAndromeda takımyıldızı
M87 galaksisi (Messier 87, Virgo A) nedir? Başak Kümesi'nin dev eliptik galaksisiBaşak (Virgo) takımyıldızı; Başak Kümesi'nin merkezine yakın
















