21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Kara Göz Galaksisi (M64) nedir? Berenis'in Saçı'ndaki ters dönen gazlı galaksi

Kara Göz Galaksisi (M64), Berenis'in Saçı'nda 17 milyon ışık yılı uzaktaki sarmal galaksidir; çekirdeğini örten toz şeridi ve ters dönen gazıyla tanınır.

Türü
Galaksi
Bulunduğu yer
Berenis'in Saçı (Coma Berenices) takımyıldızı; sağ açıklık 12s 56d, dik açıklık +21° 41′
Çap
yaklaşık 53.800 ışık yılı
Uzaklık
yaklaşık 17 milyon ışık yılı
Keşif
Edward Pigott, 23 Mart 1779; Johann Elert Bode bağımsız olarak 4 Nisan 1779; Messier kataloğuna 1780'de ekledi

Kara Göz Galaksisi (Messier 64, M64 ya da NGC 4826), Berenis'in Saçı (Coma Berenices) takımyıldızı yönünde, bizden yaklaşık 17 milyon ışık yılı uzakta bulunan bir sarmal galaksidir. Parlak çekirdeğinin önünden geçen koyu toz şeridi, galaksiye bir gözün altındaki morluğu andıran görünümünü ve adını verir. Onu asıl ilginç kılan şey ise görüntüsünden çok hareketidir: iç bölgesindeki gaz bir yöne, dış bölgesindeki gaz ters yöne döner.

Aynı galaksi Türkçede "Siyah Göz Gökadası" olarak da anılır; İngilizce "Evil Eye" adı Türkçedeki "nazar" ya da "kem göz" kavramına denk düşer. "Uyuyan Güzel" lakabı da kullanılır. Bu sayfada nesnenin gökyüzündeki yerini, yapısını, ters dönen gazın hikâyesini ve onu nasıl gözleyebileceğinizi bulacaksınız.

Hubble'ın Mart 2026'da yayımlanan Kara Göz Galaksisi görüntüsü; morötesi, görünür ve yakın kızılötesi ışıkla çekildi.
NASA, CSA, ESA, F. Belfiore (ESO), J. Lee (STScI), A. Leroy (Ohio State Üniv.), D. Thilker (Johns Hopkins Üniv.); işleme: Gladys Kober (NASA/Catholic University of America) — CC0

Genel bakış

M64, Charles Messier'nin kataloğundaki (ayrıntısı Messier kataloğu sayfasında) 64. nesnedir ve NGC kataloğunda 4826 numarasını taşır. Morfolojik sınıflandırması, çubuk içermeyen ve parlak bir çekirdeğe sahip bir sarmal galaksi anlamına gelen (R)SA(rs)ab'dir. Galaksinin yaklaşık 100 milyar yıldız içerdiği tahmin edilir; çapı için verilen değer yaklaşık 53.800 ışık yılıdır. Kendi galaksimiz için Samanyolu sayfasına bakabilirsiniz.

Uzaklığı NASA'nın Hubble kataloğunda 17 milyon ışık yılı olarak verilir. Galaksi, Başak Üstkümesi'nin içinde ve Av Köpekleri'ndeki M94 Grubu'yla ilişkilendirilen bölgede yer alır; üstkümenin kapsamı için evrenin büyük ölçekli yapısı sayfasına bakabilirsiniz. Işığı bize ulaşana kadar yaklaşık 17 milyon yıl yol almıştır; yani gördüğümüz, galaksinin 17 milyon yıl önceki hâlidir.

Kara Göz Galaksisi bir bakışta
Uzay Gündem
Verileri göster
Uzaklık17 milyon ışık yılı
TakımyıldızBerenis'in Saçı
Keşif1779
İç gaz diski~3.000 ışık yılı
Dış gaz bölgesi~40.000 ışık yılı

Nerede ve ne zaman görülür?

M64, Berenis'in Saçı takımyıldızındadır. Bu takımyıldız, Aslan ile Çoban takımyıldızlarının arasında yer alır; Aslan'ın kuyruğundaki Denebola yıldızı arama için iyi bir başlangıç noktasıdır. Galaksinin ekvatoral koordinatları yaklaşık sağ açıklık 12s 56d, dik açıklık +21° 41′'dir. Komşu Başak ile birlikte bu bölge, galaksilerin bol olduğu "galaksi mevsimi" gökyüzünü oluşturur.

En iyi gözlem zamanı NASA'nın listesinde mayıs ayı olarak geçer; ilkbahar akşamlarında yüksekte durur. Dik açıklığı kuzeyde olduğu için Türkiye enlemlerinde (yaklaşık 36-42° kuzey) meridyende ufuktan kabaca 70-76° yüksekliğe çıkar; bu, enlem ve dik açıklıktan yapılan basit bir hesaptır. Yani Türkiye'den bakan gözlemci için gökyüzünün elverişli bir köşesindedir.

Parlaklık değeri kaynağa göre değişir: NASA listesinde görünür parlaklık 9,8 olarak verilir, Vikipedi'deki V bandı değeri ise 8,52'dir. Çıplak gözle görülemez. NASA "orta boy bir teleskop ve karanlık bir gözlem yeri" önerir; amatör astronomlar ise nesnenin küçük teleskoplarla da kolay tanındığını belirtir. Koyu toz şeridi küçük bir teleskopla bile seçilebilir.

Karanlık şerit ve adı

Galaksinin çekirdeğinin bir yanını örten koyu şerit, yıldız ışığını soğuran toz bulutlarından oluşur. Bu şerit çekirdeğin önünde kaldığı için, gözün alt kenarında bir leke varmış izlenimi doğar. NASA'nın Hubble Heritage ekibi 2004'te şeridin ince ayrıntılarını Geniş Alan Gezegen Kamerası 2 (WFPC2) ile görüntülemiştir. Belirgin toz şeritleri galaksinin iç gaz diskinde yer alır ve bu diskte canlı bir yıldız oluşumu görülür.

Toz, görünür ışığı güçlü biçimde söndürürken kızılötesi ışığı daha rahat geçirir. Bu yüzden astronomlar galaksiyi farklı dalga boylarında inceler: Hubble'ın Mart 2026'da yayımlanan görüntüsü morötesi, görünür ve yakın kızılötesi ışığı birleştirir; PHANGS-HST ekibinin 2021'de ESA/Hubble tarafından yayımlanan görüntüsü ise 275, 336, 438, 555 ve 814 nanometre filtrelerini kullanır.

Yapısı: ters dönen iki gaz diski

İlk bakışta M64, sıradan bir sarmal galaksi gibi görünür; yıldızları Hubble görüntülerinde saat yönünde, çoğu galakside olduğu gibi aynı yönde döner. Ancak 1990'larda yapılan ayrıntılı çalışmalar, galaksinin gazının tek bir yönde dönmediğini gösterdi. 1992'de yayımlanan bir çalışma ters dönen gaz disklerini saptadı; 1995'te Rix, Kennicutt ve Walterbos yıldızların ise ters dönmediğini, yani yıldız nüfusunda ölçülebilir bir ters dönüş bulunmadığını bildirdi.

Güncel tabloda yıldızlar tek yönde dönerken galaksinin gazı iki ayrı diskten oluşur ve bu diskler birbirine zıt yönde döner. İki diskin kütlesi yaklaşık olarak birbirine eşittir. İçteki disk yaklaşık 2.300 ışık yılı (700 parsek) yarıçapında kesilir; toz şeridini ve yoğun yıldız oluşumunu da bu iç disk barındırır. NASA'nın Hubble Heritage açıklaması ise iç bölgeyi yaklaşık 3.000 ışık yılı, dış bölgeyi yaklaşık 40.000 ışık yılı genişliğinde verir. Bu iki sayı farklı kaynaklardan gelen yaklaşık değerlerdir ve birebir karşılaştırılmamalıdır.

İki gaz akımı birbirine karşı döndüğü yerde çarpışır ve sıkışır. Bu sıkışma yeni yıldızların doğuşunu tetikler: Hubble görüntülerinde, yeni oluşmuş sıcak mavi yıldızlar ve morötesi ışıkla parlayan pembe hidrojen bulutları bu sınırda öne çıkar. Etkileşen bir galaksi örneği için Girdap Galaksisi sayfasına bakabilirsiniz.

Ters dönüş nereden geliyor?

Bu konuda kesin bir hüküm yoktur; öne sürülen açıklamalar şunlardır:

  • Birleşme: NASA, M64'ün bir milyar yıldan daha önce, gazca zengin ve ters yönde dönen küçük bir uydu galaksiyi yuttuğunu düşünür. Hubble Heritage açıklaması da galaksiyi iki galaksinin çarpışmasının ürünü olarak anar.
  • Sürekli gaz birikimi: Dışarıdan gelen gazın galaksiler arası ortamdan zamanla toplanması da aynı sonucu doğurabilir.

İki görüşün de ortak noktası, ters dönen gazın galaksinin kendi içinde oluşmadığı, dışarıdan geldiğidir. Hangi yolun asıl etken olduğu kaynaklarda kesin biçimde ayrılmaz; bu yüzden "M64 bir çarpışmanın ürünüdür" demek yerine, "büyük olasılıkla dışarıdan gelen gazın izini taşır" demek daha doğrudur. Gökada birleşmeleri hakkında genel bilgi için Galaksiler sayfası iyi bir başlangıçtır.

Çekirdek

Galaksinin merkezindeki süper kütleli kara deliğin kütlesi yaklaşık 8,4 milyon Güneş kütlesi olarak hesaplanır. Çekirdek, Seyfert 2 ve HII/LINER özelliklerinin karışımı olarak sınıflandırılır ve merkezden yumuşak X-ışını yayılımı saptanmıştır. Aktif galaksi çekirdeklerinin ne olduğunu merak ederseniz, M106 sayfasındaki Seyfert galaksisi anlatımı ve kara delikler maddesi yararlı olur.

Keşif ve gözlem tarihi

M64'ün keşfi üç gözlemciye dağılır. İngiliz astronom Edward Pigott galaksiyi 23 Mart 1779'da buldu; Johann Elert Bode bunu bağımsız olarak 4 Nisan 1779'da yeniden keşfetti. Charles Messier ise nesneyi 1780'de kataloğuna ekledi. Bu yüzden galaksi, Messier'nin kendi keşfi olmasa da onun adıyla anılır.

Daha yakın dönemde Kitt Peak Ulusal Gözlemevi'nin 4 metrelik Mayall Teleskobu ile 1975'te çekilen görüntü bugün NOIRLab arşivinde durur.

Kitt Peak 4 metrelik Mayall Teleskobu ile 1975'te çekilen M64 görüntüsü.
NOIRLab/NSF/AURA — CC BY 4.0

Hubble, galaksiyi birkaç kez görüntüledi: 2004'teki Hubble Heritage görüntüsü toz şeridine odaklanmıştı, 2021'deki "Eye in the Sky" (Gökteki Göz) görüntüsü PHANGS-HST programından gelir, 2026'daki yeni görüntü ise morötesinden yakın kızılötesine uzanan ışıkla yayımlandı.

M64'ün gözlem tarihi
Uzay Gündem
Verileri göster
Pigott keşfeder1779
Bode bağımsız keşfeder1779
Messier kataloğuna ekler1780
Mayall 4 m görüntüsü1975
Hubble Heritage görüntüsü2004
Hubble "Eye in the Sky"2021
Hubble yeni görüntü2026

Benzer galaksilerle kıyas

Toz şeridiyle tanınan tek galaksi M64 değildir. Başak'taki Sombrero Galaksisi kenardan görülür; M64'te ise galaksi diski eğik durur (eğim yaklaşık 60°), dolayısıyla toz şeridi çekirdeğin bir yanında bir leke olarak belirir. Gökyüzünün genel düzeni için takımyıldızlar sayfası, Hubble'ın rolü için Hubble Uzay Teleskobu sayfası okunabilir.

Takımyıldız: Berenis'in Saçı

Galaksinin bulunduğu Berenis'in Saçı (Latince adı Coma Berenices, kısaltması Com, tamlama hâli Comae Berenices) 88 modern takımyıldızdan biridir. Yaklaşık 386,5 kare derecelik alanıyla 42. sıradadır ve en parlak yıldızı 4,26 kadir parlaklıkla Beta Comae Berenices'tir. Samanyolu'nun kuzey galaktik kutbu da bu takımyıldızın sınırları içinde kalır. Takımyıldızda sekiz Messier nesnesi bulunur. Aynı yönde Coma Kümesi (Abell 1656) uzanır; en az 10.000 galaksi içerdiği belirtilen bu küme 230-300 milyon ışık yılı uzaktadır.

Takımyıldızın adı, tarihî bir kişinin adını taşıyan tek modern takımyıldız olması bakımından özeldir. Mısır Kraliçesi II. Berenike'nin kocasının savaştan sağ salim dönmesi için Afrodit'e adak olarak sunduğu uzun saçlarına gönderme yapar. Batı astronomisine M.Ö. 3. yüzyılda Samoslu Conon tarafından sokulmuş, ardından Gerardus Mercator ve Tycho Brahe tarafından bir takımyıldız olarak doğrulanmıştır. Efsane, şair Callimachus'un dizelerinde de geçer. Takımyıldızdaki Melotte 111 açık kümesi, kraliçenin dalgalanan saç tellerini simgeler.

Kısaca

  • Kara Göz Galaksisi (M64, NGC 4826), Berenis'in Saçı'nda, yaklaşık 17 milyon ışık yılı uzakta bir sarmal galaksidir.
  • Adını, parlak çekirdeğinin önündeki koyu toz şeridinden alır; "Evil Eye" adı Türkçede "nazar" ya da "kem göz" anlamına gelir.
  • Gazı iki ayrı disk hâlinde zıt yönde döner; yıldızlarında ise ölçülebilir bir ters dönüş yoktur.
  • Ters dönüşün, bir uydu galaksinin yutulması ya da dışarıdan gaz birikmesiyle oluştuğu düşünülür.
  • Pigott 1779'da buldu, Bode bağımsız olarak yeniden keşfetti, Messier 1780'de kataloğa ekledi.

Aynı türdenTümü →

Bu konudaki haberler

  1. Webb, Kara Göz Galaksisi M64'ün tozunu kızılötesinde aydınlattıWebb, Kara Göz Galaksisi M64'ün tozunu kızılötesinde aydınlattı16 Eylül 2026, 14:00

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

TeorilerTümü →

  1. Olbers paradoksu: gece gökyüzü neden karanlık?Olbers paradoksu: gece gökyüzü neden karanlık?Evrenin doğuşu ve yapısı
  2. Lambda-CDM modeli: standart kozmolojiLambda-CDM modeli: standart kozmolojiEvrenin doğuşu ve yapısı
  3. Antropik ilkeAntropik ilkeBilim ve felsefe
  4. Simülasyon hipoteziSimülasyon hipoteziBilim ve felsefe

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresiAy toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi2 saat önce
  3. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı2 saat önce
  4. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı8 saat önce
  5. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar