21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

M106 galaksisi (Messier 106, NGC 4258) nedir? Av Köpekleri'ndeki mazerli Seyfert galaksisi

M106 (NGC 4258), Av Köpekleri yönünde yaklaşık 24 milyon ışık yılı ötede, çekirdeği etkin bir sarmal galaksidir; mazer diski sayesinde uzaklığı doğrudan geometriyle ölçülmüştür.

Türü
Galaksi
Bulunduğu yer
Av Köpekleri takımyıldızı; Av Köpekleri II (Canes II) Grubu
Çap
Yaklaşık 150.000 ışık yılı (kestirim)
Keşif
1781, Pierre Méchain (Messier kataloğuna 1947'de Helen Sawyer Hogg ekledi)

M106 (Messier 106, NGC 4258), Av Köpekleri takımyıldızı yönünde yaklaşık 24 milyon ışık yılı ötede bulunan bir sarmal galaksidir. Merkezindeki süper kütleli kara delik etkindir; çevresindeki gaz diski bir mazer (doğal mikrodalga yükseltici) gibi ışıdığı için galaksinin uzaklığı, standart mumlara başvurmadan, doğrudan geometriyle ölçülebilmiştir. Bu yüzden M106, hem güzel bir gök cismi hem de evrenin genişleme hızını ölçen astronomların başvurduğu bir ölçüm dayanağıdır.

Genel bakış

M106, Messier kataloğunun 106. nesnesidir. Fransız gökbilimci Pierre Méchain 1781'de bulmuştur; Türkçe Vikipedi keşif ayını Temmuz 1781 olarak verir. Ancak Charles Messier'in kendi yayımladığı listede yer almaz: M105-M107 arasındaki nesneleri kataloğa 1947'de Helen Sawyer Hogg eklemiştir. Eklemenin gerekçesi, Messier'in ve Méchain'in notlarında bu nesnelerden en az birinin haberdar olduğunu gösteren izlerin bulunmasıdır.

Galaksi, aynı numarayla Yeni Genel Katalog'da (NGC) 4258 olarak geçer. Bu iki ad aynı cismi gösterir. Hubble sınıflamasına göre yarım çubuklu bir sarmal galaksidir, "SAB(s)bc" biçiminde gösterilir. Gökyüzünde yaklaşık 18,6 × 7,2 yay dakikalık bir alan kaplar; yani uzun ekseni Ay'ın görünür çapından küçüktür. Görünür parlaklığı kaynağa göre 8,4 ile 9,1 kadir arasında verilir. Kestirilen çapı yaklaşık 150.000 ışık yılıdır; çap kestirimleri ölçüm yöntemine göre değişir.

Av Köpekleri'nde nasıl bulunur?

Av Köpekleri'nin kuzey ve batı komşusu Büyükayı, doğu komşusu Boötes, güney komşusu Coma Berenices'tir. Johannes Hevelius onu 1687'de tanımlamıştır. 465 kare derecelik alanıyla 88 takımyıldız arasında 38. sıradadır; en parlak yıldızı 2,9 kadir parlaklığındaki Cor Caroli'dir. En iyi mayıs ayında, saat 21 sularında görülür.

M106'nın konumu 12s 19d 00s sağ açıklık ve yaklaşık +47° 18′ dik açıklıktır. Bu dik açıklık, Türkiye'nin enlemlerinde nesnenin meridyenden başucunun biraz kuzeyinden geçtiği, yani gökyüzünde çok yükseğe çıktığı anlamına gelir. Çıplak gözle görülmez; ışık kirliliğinden uzak, karanlık bir gökte dürbünle ya da küçük bir teleskopla soluk, uzamış bir leke olarak seçilir. Kolların ayrıntısı ve parlak çekirdeği için uzun pozlu fotoğraf gerekir. Aynı takımyıldızdaki komşuları Ayçiçeği Galaksisi (M63) ve Girdap Galaksisi (M51) ile birlikte aynı gece gözlenebilir.

M106'nın üç görünümü: yer tabanlı görünür ışık (solda), Hubble'ın görünür ışık verisi (ortada) ve James Webb'in kızılötesi görüntüsü (sağda).
ESA/Webb, NASA ve CSA, J. Glenn, KPNO/NOIRLab/NSF/AURA, Hubble Heritage Ekibi (STScI/AURA), R. Gendler, M. T. Patterson, T. A. Rector, D. de Martin ve M. Zamani; CC BY 4.0

Etkin çekirdek: Seyfert galaksisi

M106'nın merkezi sıradan bir galaksi çekirdeğinden fazlasıdır. Etkin (aktif) galaksi çekirdeği taşır: kara deliğe düşen madde, çok küçük bir bölgeden bütün galaksinin ışığıyla yarışabilecek kadar enerji yayar. Bu tür galaksilere, ilk tanımlayan Carl Seyfert'in (1943) adıyla Seyfert galaksisi denir. Seyfert galaksilerinde ana galaksi hâlâ açıkça görülür; kuasarlardan farkı budur.

Seyfert galaksileri tayflarındaki çizgilere göre iki gruba ayrılır. Tür 1'de dar çizgilerin yanında, saniyede on bin kilometreye varan hızları gösteren geniş çizgiler de görülür; tür 2'de yalnız dar çizgiler vardır. Donald Osterbrock, geniş bileşeni zayıf olan nesneler için 1,2; 1,5; 1,8 ve 1,9 gibi ara türler tanımlamıştır. Birleştirilmiş model, bu farkın büyük ölçüde çekirdeği hangi açıdan gördüğümüzle, yani çekirdeğin bize doğrudan görünüp görünmediğiyle ilgili olduğunu öne sürer. M106 kaynağa göre tür 2 Seyfert diye geçer; Türkçe Vikipedi'de ise "SAB(s)bc; LINER Sy1.9" sınıflaması verilir. Aynı galaksi için sınıflamanın değişmesi şaşırtıcı değildir: ara türlerin sınırı keskin değildir. Benzer bir Seyfert örneğini Cetus A Galaksisi (M77) sayfasında bulabilirsiniz.

Merkezdeki kara deliğin kütlesi, yaklaşık 3,9 × 10⁷ Güneş kütlesi (yaklaşık 39 milyon Güneş) olarak verilir; ölçümün belirsizliği yaklaşık yüzde 3'tür. Genel kavram için süper kütleli kara delik sözlük maddesine bakabilirsiniz.

Normal olmayan iki ek kol

M106'yı ünlü yapan görsel özelliklerden biri, "anormal kollar" denen yapılardır. Sıradan bir sarmal galakside yıldızlardan oluşan bir çift kol vardır. M106'da bunlara ek olarak, görünür ışıkta zayıf seçilen, ama X-ışınında ve radyo dalgalarında belirgin iki kol daha bulunur. Chandra X-ışını verisinde bu kollar mavi, VLA radyo verisinde mor tonlarda gösterilen bileşik görüntülerle tanınır. NASA'nın Hubble sayfası, bu ek kolların yıldızlardan değil sıcak gazdan oluştuğunu ve çekirdekteki kara deliğin dolaylı etkisiyle, maddenin şiddetli çalkalanmasıyla ortaya çıktığını söyler; Hubble görüntülerinde bunlar kırmızı gaz telleri olarak görünür.

Burada yalnız ana fikir verilmiştir: kaynaklar, çekirdek etkinliğinin galaksinin gazını bu biçimde ısıtıp şekillendirdiğini söyler; oluşumun ayrıntıları bu yazıda ele alınmamıştır. X-ışını verisi için Chandra X-ışını Gözlemevi sayfasına bakabilirsiniz.

Mazer ile uzaklık ölçümü

M106'nın bilimdeki asıl önemi, uzaklığının geometriyle ölçülebilmesinden gelir. Maser (Türkçede "mazer" yazılır), "uyarılmış salımla mikrodalga yükseltimi" ifadesinin kısaltmasıdır: lazerin mikrodalga karşılığıdır. Su buharı, yeterince yoğun (cm³ başına 10⁸'den fazla hidrojen) ve sıcak (en az 300 K) gazda 22 GHz'de çok parlak bir mazer çizgisi yayabilir. Bu çizginin, M106 ve NGC 1068'de, Arp 220'deki hidroksil mazerine yakın bir güçte 1984'te bulunması, bu tür kaynaklara "megamazer" adının verilmesine yol açmıştır.

M106'nın mazeri, kara deliğin çevresindeki ince, hafif bükülmüş ve neredeyse kenardan görünen bir gaz diskinde bulunur; disk, bir parsekten (yaklaşık 3,26 ışık yılı) küçük bir ölçekte kara deliğin etrafında Kepler yasalarına uygun biçimde döner. Uzaklığı bulma fikri şöyle özetlenebilir:

  • Mazer noktalarının hızları, Doppler etkisiyle çizgi kaymasından okunur.
  • Disk dönerken noktaların ivmesi, çizgilerin zaman içindeki kaymasından ölçülür. Hız ve ivme birlikte, diskin gerçek yarıçapını verir.
  • Çok uzun taban hatlı interferometri (VLBI) ise aynı yarıçapın gökyüzündeki açısal boyutunu ölçer.
  • Gerçek boyutu açısal boyutla karşılaştırmak, uzaklığı doğrudan verir; paralaks gibi, hiçbir parlaklık varsayımı gerekmez.

Bu yaklaşımla elde edilen sonuçlar zamanla inceltilmiştir. Humphreys ve çalışma arkadaşları 2013'te uzaklığı 7,60 ± 0,17 (istatistik) ± 0,15 (sistematik) megaparsek, yani kabaca yüzde 3 belirsizlikle buldu. Reid, Pesce ve Riess'in 2019'daki çözümlemesi 7,576 ± 0,082 ± 0,076 megaparsek verdi. Bir megaparsek yaklaşık 3,26 milyon ışık yılı olduğundan bu değer yaklaşık 24,7 milyon ışık yılına denk gelir. M106, bir galaksiye doğrudan uzaklık ölçülebilen ilk örnek olarak anılır ve uzaklık merdivenine bağımsız bir "çıpa" sağlar.

M106'nın ölçülmüş sayıları
Uzay Gündem
Verileri göster
Mazer uzaklığı (2013)7,60 Mpc
Mazer uzaklığı (2019)7,576 Mpc
Kara delik kütlesi3,9×10⁷ Güneş
Cepheid sayısı (2006)281
Gözlenen süpernova2

Evrenin genişleme hızıyla bağlantısı

Gökbilimciler uzak galaksilerin uzaklığını bir basamaklı merdivenle ölçer. En yakın yıldızlar için paralaks, daha uzaklar için Cepheid türü değişen yıldızlar (ışık değişim periyodu ile gerçek parlaklık arasında bir bağıntı vardır), en uzaklar için ise Tip Ia süpernovalar kullanılır; Tip Ia'lar standart mum olarak bilinir. Merdivenin her basamağı bir önceki basamakla kalibre edilir; ilk basamaklardaki hata, sonuncuya aktarılır.

M106 burada özel bir yere sahiptir: hem mazerle ölçülmüş geometrik bir uzaklığı hem de gözlenebilen Cepheid'leri vardır. Macri ve arkadaşları 2006'da Hubble'ın Gelişmiş Araştırma Kamerası ile galakside 281 Cepheid buldu; sonuçları Cepheid ölçeğini bu mazer uzaklığına bağlayarak Hubble sabitini 74 ± 3 (rastgele) ± 6 (sistematik) km/s/Mpc olarak verdi. Galaksideki Cepheid'lerin metal içeriği hem Samanyolu'ndakilere hem de uzak galaksilerdekilere yakın olduğundan, Cepheid parlaklığının metal içeriğine bağımlılığını sınamak için de uygundur. Reid ve arkadaşlarına göre yalnız M106 ile kalibre edilen Hubble sabiti 72,0 ± 1,9 km/s/Mpc çıkar; Samanyolu paralaksları ve Büyük Macellan Bulutu'ndaki örten çiftlerle birleştirildiğinde ise 73,5 ± 1,4 değerine ulaşılır.

Bu sayılar, günümüzün en çok tartışılan sorusuyla ilgilidir. Planck uydusunun kozmik fon ışımasından çıkardığı değer (2018) 67,4 ± 0,5 km/s/Mpc iken, SH0ES ekibinin Hubble ile yaptığı yakın evren ölçümü (2021) 73,04 ± 1,04 km/s/Mpc verir. İki değer 5 sigmadan fazla ayrışır. Bu uyuşmazlık, Hubble gerilimi olarak anılır; M106 gibi bağımsız çıpalar, sorunun ölçüm hatasından mı yoksa yeni fizikten mi kaynaklandığını anlamakta kullanılır. Genişleme kuramının kendisi için Hubble-Lemaître yasası sayfasına bakabilirsiniz.

Süpernovalar ve çevresi

M106'da iki süpernova gözlenmiştir. SN 1981K, 17 kadir parlaklığında bir Tür II süpernovasıdır; arşivdeki fotoğrafı 3 Kasım 1981 tarihlidir. SN 2014bc ise 19 Mayıs 2014'te Pan-STARRS1 (PS1) taramasıyla bulunmuş, 14,8 kadir parlaklığa ulaşan bir başka Tür II süpernovadır. Tür II süpernovalar, kütlesi çok büyük bir yıldızın çekirdeğinin çökmesiyle oluşur; ayrıntı için Süpernovalar sayfasına bakabilirsiniz.

M106, Av Köpekleri II Grubu (Canes II) olarak anılan galaksi topluluğunun bir üyesi sayılır; NGC 4217 olası bir yoldaşı olarak listelenir.

Hubble ve Webb ile gözlemler

NASA'nın Hubble Heritage Ekibi'nin ve R. Gendler'in verileriyle hazırlanan bileşik görüntü, M106'nın bilinen en ünlü fotoğraflarından biridir; kırmızı gaz telleri ve toz şeritleri çekirdeğin parıltısına karşı net görünür. James Webb Uzay Teleskobu'nun kızılötesi görüntüsü ise 9 Ağustos 2024'te ESA/Webb'in ayın görüntüsü olarak yayımlandı. Üçlü kolajda yer tabanlı görünür ışık, Hubble ve Webb yan yana verilir; kızılötesi, tozun ardındaki yapıyı göstermesi bakımından görünür ışığı tamamlar. ESA'nın anlatımına göre galaksi yaklaşık 23 milyon ışık yılı uzaktadır; bu, yukarıdaki mazer ölçümlerinin yuvarlatılmış bir karşılığıdır. Hubble'ın kendi tanıtımı için Hubble Uzay Teleskobu sayfasına bakılabilir.

İlginç bilgiler

  • Av Köpekleri takımyıldızı, Ptolemaios'un Almagest'indeki Boötes'in "sopası" sözcüğünün Yunancadan Arapçaya, oradan Latinceye aktarılırken "köpekler" diye yanlış çevrilmesinden doğmuştur. Takımyıldız, 1930'daki IAU düzenlemesinde de korunmuştur.
  • M106, Messier'in kendi listesinde yer almaz; Méchain'in keşfi, listeye 1947'de eklenmiştir.
  • Seyfert olayı, galaksilerin yaklaşık yüzde 16 ± 5'inde görülür; eski tahminler bu oranı yüzde 1 civarında veriyordu.
  • Av Köpekleri'nde M106'nın yanı sıra M3, M51, M63 ve M94 de bulunur; M3 için M3 küresel kümesi sayfasına bakabilirsiniz.

Kısaca

  • M106 (NGC 4258), Av Köpekleri yönünde yaklaşık 24 milyon ışık yılı uzakta, 1781'de Méchain'in bulduğu bir sarmal galaksidir; Messier listesine 1947'de eklenmiştir.
  • Çekirdeği, kütlesi yaklaşık 39 milyon Güneş olan bir kara delik barındıran bir Seyfert galaksisidir; sınıflaması kaynağa göre tür 2 ya da 1,9 olarak verilir.
  • X-ışını ve radyo dalgalarında görülen iki "anormal kol", sıcak gazdan oluşur ve çekirdek etkinliğine bağlanır.
  • Kara deliği çevreleyen su mazeri diski sayesinde uzaklığı doğrudan geometriyle ölçülmüştür (2019 çözümlemesinde 7,576 Mpc).
  • Bu ölçüm, Cepheid yıldızlarının kalibrasyonunda bir çıpa olarak kullanılır ve Hubble sabitinin ölçümüne bağlanır.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar