Buharlar Denizi (Mare Vaporum) nedir? Ay'ın merkezindeki yuvarlak lav ovası
Buharlar Denizi (Mare Vaporum), Ay'ın merkezine yakın, yaklaşık 242 km çaplı yuvarlak bir bazalt ovasıdır; Apenin Dağları'nın güneyinde yer alır ve Türkiye'den dürbünle seçilir.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Ay'ın yakın yüzü, Yağmurlar ve Berraklık denizleri arasında
- Çap
- Yaklaşık 242 km
- Keşif
- Adı 1651'de Giovanni Battista Riccioli tarafından verildi
Buharlar Denizi (Latince Mare Vaporum), Ay'ın bize dönük yüzünün hemen hemen ortasında yer alan, yaklaşık 242 kilometre çapında yuvarlak ve koyu bir bazalt lav ovasıdır. Yağmurlar Denizi ile Berraklık Denizi'nin arasındaki geçişte, Apenin Dağları'nın güneyinde durur. Adındaki "buhar" gerçek bir buhardan değil, eski gözlemcilerin Ay'ın koyu düzlüklerini deniz sanmasından ve haritacıların onlara verdiği su ve hava çağrışımlı adlardan gelir; Türkiye'den dürbünle rahatça seçilir.
Bir bakışta Buharlar Denizi
Buharlar Denizi, Ay'ın büyük denizleri yanında küçük kalır. Başlıca özellikleri şöyle:
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Latince ad | Mare Vaporum ("buharlar denizi") |
| Konum | Yaklaşık 13° K, 4° D (Ay'ın yakın yüzü) |
| Çap | 242,46 km (USGS Gezegen Adlandırma Rehberi) |
| Alan | Yaklaşık 55.000 km² |
| Deniz malzemesinin dönemi | Eratosten dönemi (yaklaşık 3,2-1,1 milyar yıl önce) |
| Çevre malzemesinin dönemi | Alt İmbriyen |
| Adlandıran | Giovanni Battista Riccioli, 1651 |

Verileri göster
| Çap | 242 km |
|---|---|
| Alan | 55.000 km² |
| Konum | 13° K, 4° D |
| Hyginus yarığının uzunluğu | 220 km |
| Manilius kraterinin çapı | 38 km |
| Apenin Dağları'nın uzunluğu | 600 km |
Adı nereden geliyor?
Latince vapor "buhar" demektir; Mare Vaporum da "buharların denizi" anlamına gelir. Bugün kullanılan Ay haritası adlandırması, büyük ölçüde Riccioli'nin 1651'de yayımladığı haritaya dayanır ve Buharlar Denizi'nin adının da onun adlandırmasından geldiği belirtilir. Aynı sistemde Yağmurlar Denizi (Mare Imbrium) ve Bulutlar Denizi (Mare Nubium) gibi adlar da su ve hava olaylarını çağrıştırır.
Ad yanıltıcıdır: bu ovada ne buhar ne de su dolu bir deniz vardır. Koyu lekelere "deniz" denmesi, 17. yüzyıl gözlemcilerinin onları gerçekten su dolu sanmasının kalıntısıdır. Gerçekte bunlar, ilk çarpma havzalarını doldurup katılaşan bazalt lavlarıdır; kavramın ayrıntısı Ay denizi (maria) sözlük sayfasında, Ay yüzeyinin genel tablosu Ay'ın yüzeyi maddesinde anlatılıyor.
Ay'ın neresinde?
Buharlar Denizi, Berraklık Denizi'nin güneybatı kenarı ile Yağmurlar Denizi'nin güneydoğu kenarı arasında uzanır. Ay diskinin merkezine yakın olduğu için Dünya'dan neredeyse tam karşıdan bakarız; kıyıdaki yer şekilleri gibi bölgeyi sıkıştırıp çarpıtan bir perspektif etkisi yoktur. Kuzeyinde, Yağmurlar havzasının dış halkasından geriye kalan Apenin Dağları yükselir. Bu sıranın uzunluğu yaklaşık 600 kilometredir ve bazı zirveleri 5 kilometreye varır. Dağların güneydoğu yamaçları, Imbrium çarpmasında fırlayan kayaçlarla şekillenmiştir; yani Buharlar Denizi'nin çevresindeki engebeli arazi büyük ölçüde o çarpmanın mirasıdır.
Güneye doğru Sinus Medii ("orta körfez") bölgesine yaklaşılır; Hyginus krateri ve Rima Hyginus yarığı buradadır. Kuzeydoğu kenarında ise parlak Manilius krateri durur. Komşu denizlerin hikâyesi için Berraklık Denizi, Huzur Denizi ve Nektar Denizi maddelerine bakabilirsiniz.
Nasıl oluştu?
Buharlar Denizi'nin dikkat çekici yanı, neredeyse kusursuz yuvarlak olmasıdır. Jeolog Don Wilhelms'in The Geologic History of the Moon kitabındaki yorumuna göre bu yuvarlaklık, denizin eskiden bir "Vaporum havzası" ya da kraterini doldurduğunu düşündürür; o havza, deniz lavlarıyla dolmadan önce Imbrium çarpmasının saçtığı malzeme altında derinlere gömülmüştür. Kitabın aynı şekil altı yazısı, denizin çevresindeki çizgisel ve topuzlu arazilerin de Imbrium havzasının fırlattığı malzemeden oluştuğunu belirtir.
Zaman sırası şöyle okunuyor: Imbrium havzasının yaklaşık 3,85 milyar yıl önce açıldığı düşünülüyor. NASA'nın eski Ay atlasındaki sınıflamaya göre denizin çevresindeki malzeme Alt İmbriyen, denizin kendi bazaltı ise Eratosten dönemi kökenlidir. Eratosten dönemi yaklaşık 3,2 milyar yıl önce başlar (bu sınırın kesin yaşı belirlenmiş değildir); dolayısıyla bu sınıflama doğruysa lavlar çarpmadan çok sonra, yarım milyar yıldan uzun bir süre geçtikten sonra yüzeye çıkmıştır. Büyük çarpmaların yüzeyi nasıl şekillendirdiğini çarpma krateri sayfasında bulabilirsiniz.

Yüzeyde neler var?
Buharlar Denizi'nin yüzeyi ilk bakışta düz görünür, ancak Güneş alçakken ince ayrıntılar ortaya çıkar. Apollo 15'in İlk Bilim Raporu'nda yer alan, terminatör yakınında çekilmiş bir fotoğraf, denizin orta ve batı kesiminde yaklaşık 25 kilometre çapında bir deniz kubbesini ve farklı genişlik ve yönlerde birçok deniz kıvrım sırtını gösterir. Aynı alçak ışık, lav akıntılarının ön kenarlarını, uzamış kraterleri ve çöküntüleri de belirginleştirir; raporda bu yapıların, denizlerin yüzey ve yüzey altı evrimi hakkında ek veri sağladığı vurgulanır.

Denizin kuzey kenarında da bir kubbe var. NASA'nın Ay Keşif Yörünge Aracı'nın (LRO) kamerası LROC, 16,64° K, 3,22° D konumunda "belirgin bir volkanik kubbe" görüntüledi. Apollo 15'in panoramik kamerası da aynı kenarda, neredeyse lavla dolmuş bir kraterin yanında olası bir kubbe kaydetmişti. Bu yapılar, denizin sadece sessizce dolan bir çukur olmadığını, lavın yüzeyde kubbeler ve sırtlar oluşturduğunu gösterir.
Çevresindeki oluşumlar
Manilius krateri
Denizin kuzeydoğu kenarındaki Manilius, 14,5° K, 9,1° D'de yer alan, yaklaşık 38 kilometre çaplı ve 3 kilometre derinliğinde bir çarpma krateridir. İç yüzeyi çevresinden daha açık renklidir; Güneş tepedeyken parlak bir halka gibi görünür. Kraterin 300 kilometreyi aşan bir ışın sistemi vardır. Işınlar genellikle genç kraterlere işaret etse de Manilius haritalarda Eratosten yaşlı sayılır. Adını Romalı gökbilimci Marcus Manilius'tan alır; bu ad 1935'te Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) tarafından benimsenmiştir. Johannes Hevelius ise bu krateri, bugün Türkiye'deki İmralı Adası olarak bilinen yerin anısına "Insula Besbicus" diye adlandırmıştı.
Hyginus krateri ve Rima Hyginus
Güneyde, Sinus Medii'nin doğu ucunda duran Hyginus, Ay'daki az sayıda çarpma dışı kraterden biridir. Yaklaşık 11 kilometre çapında ve 0,8 kilometre derinliğindedir; çarpma kraterlerinin tipik yükselmiş kenarı yoktur ve volkanik kökenli bir çöküntü (kaldera) olduğu düşünülür. Hyginus'un kenarını, yaklaşık 220 kilometre uzunluğunda Rima Hyginus yarığı keser; "rima" Latincede "yarık" demektir. Yarığın dalları kraterin olduğu noktada kesişir ve kraterin kendisi yarıktan daha derindir. Yarık boyunca dizilen küçük çukurların, altta bir yapının çökmesiyle oluşmuş olabileceği ileri sürülür. 2011'de Icarus dergisinde yayımlanan bir çalışma, hem kraterin hem de yarığın magmatik kökenli olduğunu savunmuştur.

Apollo görevleriyle bağı
Altı Apollo iniş noktasının hiçbiri Buharlar Denizi'nin içinde değildir; ama deniz Apollo'nun hikâyesinde iki yerde geçer. İlki, Apollo 15'in iniş yeridir: 26,13° K, 3,63° D konumundaki Hadley-Apenin bölgesi, Buharlar Denizi'nin yaklaşık aynı boylamında, birkaç yüz kilometre kuzeydedir. David Scott ve James Irwin, 30 Temmuz-2 Ağustos 1971 arasında Hadley Yarığı yakınında yüzeyde çalıştı. Apollo 15'in yörüngeden çektiği fotoğraflar da (özellikle yukarıdaki alçak ışıklı kare) denizin ayrıntılarını belgeledi.
İkincisi, Hyginus çevresidir: Apollo programının planlanma aşamasında Hyginus, potansiyel olarak etkin volkanizma gösterebileceği için olası iniş alanları arasında değerlendirilmişti. Planlanan nokta kraterin kuzeybatısında, birkaç kilometre içinde yer alıyordu; hedefler Cayley Formasyonu'nu ve üstündeki koyu kayaçları örneklemekti. Bu iniş gerçekleşmedi. Programın genel hikâyesi için Apollo programı, Ay'a gidişlerin tarihi için Ay'a yolculuklar sayfalarına bakabilirsiniz.
Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?
Ay'daki ayrıntıları görmenin anahtarı terminatördür: Ay'ın aydınlık ve karanlık yarısını ayıran çizgi. Güneş bu çizgide ufka yakın olduğu için gölgeler uzar ve kabartmalar öne çıkar. Ay atlasımızda Buharlar Denizi için en iyi gözlem günleri, yeni Ay'dan sonraki 8. gün (ilk dördün) ve 21. gün (küçülen şişkin Ay) olarak verilir; araç olarak da dürbün önerilir. İlk dördün civarı akşam gökyüzünde, 21. gün ise gece geç saatlerde doğan küçülen Ay'la gözlem yapılır. Komşu Manilius ve Hyginus için yayımlanan gündoğumu verileri de bölgenin ilk dördün çevresinde terminatöre geldiğini gösterir.
- Çıplak göz: Büyük komşuları Yağmurlar ve Berraklık denizleri çıplak gözle seçilir; Buharlar Denizi atlasımızda ise dürbün gerektiren yerler arasındadır.
- Dürbün: Denizin yuvarlak biçimi, kuzeyindeki Apenin Dağları ve kuzeydoğusundaki parlak Manilius krateri bir arada görülür. Yeni başlayanlar için teleskop ve dürbün rehberi işe yarar.
- Teleskop: Hyginus ve Rima Hyginus gibi ince ayrıntılar yeterli büyütmeyle ve terminatör yakınındayken seçilir. Teleskop görüntüyü ters çevirebilir; doğu-batı yönlerini buna göre okumak gerekir.
- Fotoğraf: Ay'ın merkezine yakın olduğu için librasyonun etkisi küçüktür; bölge kenara kaymaz, görüntü çarpılmaz. Çekim ipuçları için Ay fotoğrafı nasıl çekilir? sayfasına bakın.
Ay evreleri hakkında temel bilgi için Ay evreleri sözlük sayfası, Ay'daki öteki yer şekillerinin Türkiye'den ne zaman görüleceği için Ay atlası kullanılabilir.
Kısaca
- Buharlar Denizi (Mare Vaporum), Ay'ın yakın yüzünün merkezine yakın, yaklaşık 242 km çaplı yuvarlak bir bazalt ovasıdır.
- Adı Riccioli'nin 1651 haritasından gelir; içinde buhar yoktur, "deniz" ise eski gözlemcilerin yanılgısının kalıntısıdır.
- Yuvarlak biçimi, Imbrium çarpmasının malzemesi altında gömülü eski bir havzanın lavla dolduğunu düşündürür; yüzeyinde kubbeler ve kıvrım sırtları vardır.
- Çevresinde Apenin Dağları, parlak Manilius krateri ve volkanik kökenli Hyginus ile Rima Hyginus yarığı bulunur.
- Türkiye'den en iyi, ilk dördün ve yaklaşık 21 günlük Ay civarında dürbünle izlenir.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















