21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Berenis'in Saçı takımyıldızı (Coma Berenices) nedir? Melotte 111, Coma Kümesi ve M53

Berenis'in Saçı (Coma Berenices), Aslan ile Çoban arasındaki soluk bir takımyıldızdır; yakın bir yıldız kümesi, Coma Gökada Kümesi ve Samanyolu'nun kuzey kutbu burada, adı ise bir kraliçenin saç adağından gelir.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Kuzey gökyüzü; Çoban, Av Köpekleri, Aslan ve Başak arasında
Çap
386,5 derece kare (88 takımyıldız arasında 42.)
Keşif
Antik çağda Aslan'ın parçası sayıldı; MÖ 3. yüzyılda Samoslu Conon'a atfedilir; ayrı takımyıldız olarak Vopel (1536), Mercator (1551) ve Tycho Brahe (1602); IAU sınırları 1930

Berenis'in Saçı (Latince adıyla Coma Berenices, kısaltması Com), kuzey gökyüzünde Çoban, Av Köpekleri, Aslan ve Başak takımyıldızlarının arasında kalan, Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldızdan biridir. Soluk yıldızlardan oluşan, belirgin bir deseni olmayan bir bölgedir; ama bu soluklukla orantısız biçimde zengindir: yakın bir açık yıldız kümesini, sekiz Messier cismini, Evren'in bilinen en zengin gökada kümelerinden birini ve Samanyolu'nun kuzey kutbunun gösterdiği yönü barındırır.

Adı, Mısır Kraliçesi II. Berenike'nin (Türkçede "Berenis") uzun saçlarını adak olarak sunmasına dayanır. Bu yazıda takımyıldızın gökyüzünde nasıl bulunacağını, başlıca yıldızlarını, derin gökyüzü cisimlerini ve saç adağı efsanesinin tarihsel arka planını anlatıyoruz.

Genel bakış

Berenis'in Saçı gökyüzünde yaklaşık 386,5 derece karelik bir alan kaplar ve alan bakımından 88 takımyıldız arasında 42. sıradadır. Genitif hâli Comae Berenices olduğu için yıldızlar "Beta Comae Berenices" gibi adlandırılır. Komşuları doğuda Çoban, kuzeyde Av Köpekleri, batıda Aslan ve güneyde Başak'tır. Takımyıldızın kapladığı bölge, gök ekvatorunun kuzeyinde, yaklaşık +13° ile +33° deklinasyon arasındadır.

Berenis'in Saçı, bilinen 88 takımyıldız içinde adını tarihî bir kişiden alan tek takımyıldız olarak anılır. Takımyıldızların genel tarihini ve nasıl tanımlandığını takımyıldızlar maddesinde anlattık.

Sidney Hall'ın 1825 tarihli "Urania's Mirror" kart serisinden Çoban, Av Köpekleri ve Berenis'in Saçı: sağ altta uzun, dalgalı bir saç yumağı olarak çizilmiş.
Sidney Hall, Urania's Mirror (1825); Kongre Kütüphanesi kopyası, Adam Cuerden restorasyonu; Wikimedia Commons, kamu malı

Ne zaman ve nasıl görülür?

Takımyıldız dünyanın büyük bölümünden, yaklaşık +90° ile −70° enlemleri arasında görülebilir. Türkiye'nin enlemlerinde Berenis'in Saçı, gökyüzünde en yüksek konumuna ulaştığı sırada ufkun çok üzerine, başucuna yakın bir yere çıkar. Akşam gökyüzünde en iyi izlendiği dönem ilkbahar sonudur: Mayıs ayında saat 21.00 dolaylarında en yüksek konumdadır. Mart'tan Haziran'a kadar akşam saatlerinde rahatça bulunur; sonbahar başında ise Güneş'le aynı yönde kaldığı için görülemez.

Bulmak için kuzey yarımkürenin ilkbahar yıldızlarından yararlanılır. Çoban'daki turuncu Arcturus, Aslan'ın kuyruğundaki Denebola ve Av Köpekleri'ndeki Cor Caroli, Başak'ın Spica'sıyla birlikte "Büyük Elmas" denen dörtgeni çizer; Berenis'in Saçı bu elmasın içinde yer alır. Üç ana yıldız ikizkenar bir üçgen oluşturur; efsanedeki saçlar bu üçgenden aşağı sarkan tutam olarak düşünülür. Desen son derece sönüktür; kent ışığı altında yalnızca birkaç yıldızı seçilir. Karanlık bir gökte ise bu üçgenin çevresindeki yıldız kümesi dikkati çeker.

Başlıca yıldızları

Takımyıldızın en parlak üç yıldızı da dördüncü kadir civarındadır; yani karanlık gökte çıplak gözle görülür, ama göz alıcı değildir. Aşağıdaki tabloda parlaklık kadir cinsinden verildi; küçük değer daha parlak demektir.

YıldızKadirUzaklık (ışık yılı)Türü
Beta Comae Berenices4,26Yaklaşık 30Ana kol yıldızı (F9.5V)
Alfa Comae Berenices (Diadem)4,3Yaklaşık 58Çift yıldız (F5V/F6V)
Gamma Comae Berenices4,4Yaklaşık 169Turuncu dev (K1III)

Beta Comae Berenices, takımyıldızın en parlak yıldızıdır ve Güneş'e benzemesiyle bilinir: Güneş'ten yaklaşık yüzde 15 daha kütleli, yaklaşık yüzde 36 daha parlak bir yıldızdır ve bize yalnızca yaklaşık 30 ışık yılı uzaktadır. Alfa Comae Berenices, kendi adıyla Diadem ("taç, saç bandı" anlamına gelen sözcükten), yakın bir çift yıldızdır. Bayer adlandırmasında "Alfa" olmasına karşın Beta'dan biraz sönüktür; bu, Alfa'nın her zaman en parlak yıldız olmadığını gösteren örneklerden biridir. Gamma Comae Berenices ise kütlesi Güneş'in yaklaşık 1,8 katı olan, turuncu renkli yaşlı bir devdir.

Daha sönük yıldızlar arasında FK Comae Berenicis özel bir yer tutar: kendi adını taşıyan değişen yıldız sınıfının öncüsüdür; hızlı dönen dev yıldızlardan oluşan bir sınıftır ve FK Com'un parlaklığı yaklaşık 2,4 günlük dönemle kadir 8,14 ile 8,33 arasında oynar.

Coma Yıldız Kümesi (Melotte 111)

Takımyıldızın en dikkat çekici yıldız topluluğu, Coma Yıldız Kümesi ya da kataloglardaki adıyla Melotte 111'dir (Collinder 256 adıyla da anılır). Yaklaşık 280 ışık yılı uzaklıkta, yaklaşık 450 milyon yaşında bir açık yıldız kümesidir; ortak bir hareketle ilerleyen, kadiri 5 ile 10 arasında kırk kadar parlak üyesi vardır. Hyades'ten sonra Dünya'ya en yakın açık kümeler arasındadır (Hyades kümesinin maddesine bakın). En parlak üyeleri 4,8 ile 6,4 kadir arasındadır ve karanlık bir gökte çıplak gözle seçilir. Gökyüzünde birkaç derece genişliğe yayıldığı, yani Ay'ın görünür çapının on katından fazla bir alanı kapladığı için dürbünle bakmak, teleskopla bakmaktan çok daha iyi sonuç verir; teleskopun görüş alanı kümeyi sığdırmaz.

Küme, uzaklığı çok iyi bilinen yıldız toplulukları arasında olduğundan, evrendeki uzaklıkları ölçmek için kullanılan "kozmik mesafe merdiveninin" önemli basamaklarından biridir. Antik çağda bu yıldızlar bağımsız bir takımyıldızın değil, Aslan'ın kuyruğundaki tutamın parçası sayılıyordu.

Küresel küme M53 ve çevresi

Messier 53 (M53, NGC 5024), Alfa Comae Berenices'in yakınında bir küresel kümedir. 1775'te Alman gökbilimci Johann Elert Bode tarafından bulunmuş, Charles Messier onu 1777'de kataloğuna ekledi. Görünür parlaklığı yaklaşık 7,6 kadirdir; Güneş'ten yaklaşık 58.000-60.000 ışık yıl uzaktadır ve Samanyolu'nun halesindeki yaşlı kümelerdendir; yaşı yaklaşık 12,7 milyar yıl olarak tahmin edilir. Yaklaşık bir derece uzağındaki sönük NGC 5053 adlı başka bir küresel kümeyle aralarında köprü benzeri bir yapı bulunduğu görülmüştür.

Galaksi mevsiminin kapısı: Messier cisimleri

Berenis'in Saçı'nda toplam sekiz Messier cismi vardır. Bunlardan M53 küresel kümedir; geri kalan yedisi gökadadır. Bölgenin güneyinde, Başak takımyıldızına doğru uzanan Başak Kümesi'nin kuzey kısmı yer alır (bu kümenin dev gökadası için M87 maddesine bakın). Bu yüzden ilkbaharda gökada avcıları bu bölgeye yönelir ve bu döneme "gökada mevsimi" derler. Başlıca Messier gökadaları şunlardır:

  • M64 (Kara Göz Gökadası): yaklaşık 17,3 milyon ışık yılı uzaktaki sarmal gökada; merkezinin yanında belirgin, koyu bir toz şeridi bulunur. Ayrıntısı Kara Göz Galaksisi sayfasında.
  • M85: yaklaşık dokuzuncu kadirde eliptik ya da mercek biçimli gökada; Başak Kümesi'ne ait parlak bir gökada.
  • M88: yaklaşık 30° eğimle bize bakan, çok kollu bir sarmal gökada; sarmal olduğu ilk anlaşılan gökadalar arasında sayılır.
  • M91: çubuklu sarmal gökada; kadir 10,2 ile Messier kataloğunun en sönük cismi olarak anılır.
  • M98: neredeyse kenardan görülen, uzamış bir sarmal gökada.
  • M99: yüzü bize dönük, bir kolu belirgin biçimde uzanmış sarmal; dört süpernova gözlenmiştir.
  • M100: yüzü bize dönük, iki ana kolu ve çok sayıda ikincil koluyla "büyük tasarımlı" bir sarmal gökada.

Bu listenin dışında NGC 4565, "İğne Gökadası" adıyla bilinir: kenardan görülen, ince bir tozlu şeridi olan sarmal gökadadır. William Herschel tarafından 6 Nisan 1785'te bulunmuştur; görünür parlaklığı yaklaşık 9,5 kadirdir ve gökyüzünde yaklaşık 15,8 × 2,1 yay dakikalık incecik bir çizgi gibi görünür (Caldwell 38).

Coma Kümesi ve karanlık madde

Takımyıldızın asıl önemi, Dünya'dan yaklaşık 320 milyon ışık yılı uzaktaki Coma Kümesi'dir (Abell 1656; Türkçe kaynaklarda "Saç Kümesi" de denir). NASA'nın Hubble görüntülerine ilişkin açıklamalarında bu küme, bine yakın gökadasıyla yakın evrendeki en yoğun gökada topluluklarından biri olarak anılır; kaynaklar tanımlanmış üye sayısını bini aşkın verir. Küme üyelerinin çoğu sarmal değil, eliptik ve mercek biçimli gökadadır. Merkezini, iki dev eliptik gökada, NGC 4889 ve NGC 4874 oluşturur; NGC 4889'un çekirdeğinde yaklaşık 21 milyar Güneş kütlesinde bir kara delik olduğu bildirilmiştir.

Coma Kümesi'nin Spitzer Uzay Teleskobu ile alınmış kızılötesi görüntüsü: ortada iki dev eliptik gökada, NGC 4889 ve NGC 4874, çevrelerinde yüzlerce küçük gökada.
NASA/JPL-Caltech/GSFC/SDSS

Coma Kümesi, bilim tarihinde de özel bir yer tutar. Gökbilimci Fritz Zwicky, 1933'te kümedeki gökadaların hızlarını inceledi ve bunların, görünen maddenin kütleçekimiyle bir arada tutulamayacak kadar hızlı hareket ettiğini gördü; gökadaları bir arada tutan, görünmeyen bir kütle olmalıydı. Zwicky bunu "dunkle Materie", yani karanlık madde olarak adlandırdı. Bugün küme içindeki gökadaların hız dağılımı yaklaşık saniyede 1.000 kilometredir ve kütlenin yaklaşık yüzde 90'ının karanlık madde olduğu düşünülür. Karanlık maddenin doğası hâlâ bilinmiyor; Coma Kümesi, bu sorunun ilk kez ortaya atıldığı yer olarak anılır.

Hubble'ın Coma Kümesi'nin içindeki sarmal gökada NGC 4911'i gösteren görüntüsü: komşu gökadalarla etkileşim dış kollarını çarpıtıyor.
NASA, ESA ve Hubble Heritage Ekibi (STScI/AURA); teşekkür: K. Cook (Lawrence Livermore Ulusal Laboratuvarı)

Kümenin görünür çapı yaklaşık 100 × 100 yay dakikası kadardır; yani gökyüzünde Ay'ın görünür çapının üç katından biraz geniş bir alana yayılır. Hubble'ın görüntülediği NGC 4911 gibi sarmal gökadalar, kümenin merkezinde komşularının çekimiyle yavaş yavaş biçim değiştirir; sıyrılan gaz ve yıldızlar ise kümenin ortasındaki yıldız topluluklarına karışır. Coma Kümesi, Aslan Kümesi'yle birlikte Coma Süperkümesi'ni oluşturur.

Samanyolu'nun kutbu

Berenis'in Saçı'nın bir başka özelliği, Kuzey Galaktik Kutup'u içinde barındırmasıdır: kabaca sağ açıklık 12 sa 51 dk, deklinasyon +27° 08′ yönündeki nokta. Samanyolu'nun disk düzlemine dik doğrultu, bu bölgeye bakar. Disk düzleminde yıldız, toz ve gaz çok yoğun olduğu için uzak gökadalar zor görülür; kutup yönünde ise bu perde ince kalır. Bu yüzden bölge, hem Coma Kümesi gibi uzak cisimlerin hem de çok sayıda sönük gökadanın bu kadar rahat gözlenebildiği "temiz bir pencere"dir.

2006'da Sloan Dijital Gökyüzü Taraması verilerinden, Samanyolu'nun çok sönük bir uydusu olan Berenis'in Saçı cüce gökadası da keşfedildi; toplam ışığı yaklaşık 3.700 Güneş parlaklığındadır.

Efsanesi ve tarihi

Hikâye, MÖ 3. yüzyılda Mısır'daki Batlamyus hanedanına uzanır. Kral III. Ptolemaios Euergetes, Üçüncü Suriye Savaşı'na çıkmıştı. Kraliçesi II. Berenike (MÖ yaklaşık 267/266-221), kocası sağ dönerse güzel uzun saçlarını Afrodit'e adayacağına söz verdi. Kral dönünce Berenike saçlarını kesti ve İskenderiye'de Afrodit olarak tapılan Arsinoe'nin tapınağına bıraktı. Ertesi sabah saç tutamı kaybolmuştu. Saray gökbilimcisi Samoslu Conon, tanrıçanın bu adağı kabul edip saçı gökyüzüne yerleştirdiğini, Aslan'ın kuyruğu yakınındaki yıldız topluluğunun o saçlar olduğunu açıkladı. Olay, MÖ 245 dolaylarına tarihlenir.

Saray şairi Kallimakhos olayı Berenike'nin Saç Lülesi adlı bir şiirle anlattı; şiirden yalnız birkaç dize kalmıştır. Roma şairi Catullus bu şiiri Latinceye uyarladı; hikâye, Hyginus'un gök bilgisine dair yapıtında da yer alır. Kaynaklarda bu yıldızlar uzun süre ayrı bir takımyıldız sayılmadı: Eratosthenes onları "Berenike'nin Saçı" diye anarak Aslan'ın içinde saydı, Batlamyus ise Aslan'ın bir parçası olarak "Plokamos" (saç lülesi) adını verdi. Batı'da ayrı bir takımyıldız olarak yerleşmesi Rönesans'a rastlar: Caspar Vopel'in 1536 tarihli küresinde, Gerardus Mercator'un 1551 tarihli gök küresinde ve Tycho Brahe'nin 1602 yıldız kataloğunda yer aldı. Sınırlarını ise IAU adına 1930'da Eugène Delporte çizdi.

Türkçedeki ad "Berenis'in Saçı", Latince adın karşılığıdır ve Türkçe kaynaklarda bu biçimde geçer. Bu bölge için derlediğimiz kaynaklarda belgelenmiş bir Türk ya da Anadolu gök anlatısına rastlamadık; bu yüzden burada yalnızca doğrulanabilen Yunan-Mısır geleneğini aktarıyoruz.

İlginç bilgiler

  • Takımyıldız, adını tarihî bir kişiden alan tek modern takımyıldız olarak anılır.
  • Her yıl Ocak ayının ortasında, 18'i dolaylarında doruğa çıkan Coma Berenikid meteorlarının hızı saniyede 65 kilometreye ulaşır.
  • Karanlık maddeye ilişkin ilk işaret, Zwicky'nin Coma Kümesi çalışmasından gelmiştir; yani soluk bir takımyıldız, modern kozmolojinin en büyük açık sorularından birini doğurmuştur.
  • Bu bölgedeki Messier cisimlerinin çoğu Başak Kümesi'ne aittir; kümenin ana gökadasını M87 maddesinde, komşu Aslan'daki üç sarmalı Aslan Üçlüsü sayfasında bulabilirsiniz.
Berenis'in Saçı sayılarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Takımyıldız alanı386,5 derece kare
Alan sırası88 takımyıldız içinde 42.
Messier cismi8
Coma Yıldız Kümesi280 ışık yılı
Coma Kümesi320 milyon ışık yılı

Kısaca

  • Berenis'in Saçı (Coma Berenices), Çoban, Av Köpekleri, Aslan ve Başak arasında yer alan, yaklaşık 386,5 derece karelik, soluk bir kuzey takımyıldızıdır; en iyi mayıs akşamlarında görülür.
  • En parlak yıldızı Güneş'e benzeyen Beta Comae Berenices'tir (kadir 4,26, yaklaşık 30 ışık yılı).
  • Melotte 111 yıldız kümesi yaklaşık 280 ışık yılı uzaklıktadır ve karanlık gökte çıplak gözle seçilir; M53 küresel kümesi ise yaklaşık 58.000-60.000 ışık yılı uzaktadır.
  • Bölge, Başak Kümesi'nin kuzeyine ve yaklaşık 320 milyon ışık yılı uzaktaki Coma Kümesi'ne açılır; Zwicky'nin 1933'te karanlık maddeyi ilk kez öne sürdüğü yer burasıdır.
  • Adı, II. Berenike'nin Afrodit'e adadığı saç tutamına ve Samoslu Conon'un bu tutamı gökyüzüne yerleştirdiği hikâyeye dayanır.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar