M87 galaksisi (Messier 87, Virgo A) nedir? Başak Kümesi'nin dev eliptik galaksisi
M87 (Virgo A), Başak Kümesi'nin merkezine yakın, yaklaşık 54 milyon ışık yılı uzaktaki dev eliptik galaksidir; trilyonlarca yıldızı, binlerce küresel kümesi ve ünlü bir jeti vardır.
- Türü
- Galaksi
- Bulunduğu yer
- Başak (Virgo) takımyıldızı; Başak Kümesi'nin merkezine yakın
- Çap
- Yaklaşık 132.000 ışık yılı
- Keşif
- 1781, Charles Messier
M87 galaksisi (Messier 87, NGC 4486; radyo kaynağı olarak Virgo A), Başak takımyıldızı yönündeki dev bir eliptik galaksidir. NASA'ya göre bizden yaklaşık 54 milyon ışık yılı uzaktadır, birkaç trilyon yıldız ve yaklaşık 15.000 küresel yıldız kümesi barındırır. Başak Kümesi'nin merkezine yakın durur ve merkezindeki kara delik M87* 2019'da ilk kez görüntülenen kara delik olmuştur; bu sayfa o kara deliği değil, onu barındıran galaksinin kendisini anlatır.
Genel bakış
M87, Messier kataloğunda yer alan en kütleli galaksilerden biridir. Gökyüzünde Başak takımyıldızındadır, ama Başak Kümesi'nin sınırı komşu Berenis'in Saçı takımyıldızına da taşar. Aşağıdaki değerler, Event Horizon Telescope işbirliğinin kullandığı mesafe ve yaygın gökbilim katalog verileridir.
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Sınıf | Eliptik galaksi (E0p), cD türü süperdev |
| Takımyıldız | Başak (Virgo) |
| Koordinat | Sağ açıklık 12sa 30dk 49sn; dik açıklık +12° 23′ |
| Uzaklık | 16,4 ± 0,5 megaparsek (53,5 ± 1,6 milyon ışık yılı) |
| Görünür parlaklık | Yaklaşık 9 kadir (kaynaklara göre 8,6 ile 9,6 arasında) |
| Gökteki boyutu | Yaklaşık 7,2 × 6,8 yay dakikası |
| Gerçek boyutu | Yaklaşık 132.000 × 105.000 ışık yılı |
| Kütle (32 kiloparsek yarıçapı içinde) | Yaklaşık 2,4 trilyon Güneş kütlesi |
| Merkezî kara delik | Yaklaşık 6,5 milyar Güneş kütlesi |
Mesafe kaynağa göre değişir: NASA yaklaşık 54 milyon ışık yılı verirken Chandra Gözlemevi'nin sayfalarında 50 ile 60 milyon ışık yılı arasında değerler görülür. Bu fark, aynı galaksinin uzaklığının farklı yöntemlerle ölçülmesinden gelir; EHT'nin kullandığı 53,5 milyon ışık yılı bu yazıda temel alınmıştır.

Verileri göster
| Uzaklık | yaklaşık 54 milyon ışık yılı |
|---|---|
| Yıldız sayısı | birkaç trilyon |
| Küresel küme | yaklaşık 15.000 |
| Jetin görünen kısmı | 3.000 ışık yılı |
| Kümedeki galaksi | yaklaşık 2.000 |
| Hubble nova taraması | 94 nova / 9 ay |
Nasıl bir galaksi?
Eliptik galaksiler, sarmal kolu ve belirgin bir diski olmayan, yıldızları geniş bir elipsoit içinde dağılmış sistemlerdir. M87 bunların da en iri sınıfındandır: cD türü, yani galaksi kümelerinin merkezinde bulunan ve çevresinde geniş bir yıldız zarfı taşıyan süperdev bir galaksidir. NASA, bu galaksideki yıldız sayısının birkaç trilyon olduğunu, Samanyolu'nda ise birkaç yüz milyar olduğunu belirtir. Heber Curtis 1918'de M87'de sarmal yapı olmadığını not etmişti; bugünkü sınıflandırma da bunu doğrular.
M87'nin en çarpıcı özelliklerinden biri küresel kümelerinin sayısıdır. Yaygın değere göre çevresinde yaklaşık 12.000 küresel küme dolanır (NASA yaklaşık 15.000 der); Samanyolu'nda ise bu sayı 150-200 dolayındadır. Gökbilimciler, M87'nin bu kümelerin bir kısmını komşu cüce galaksilerden çekerek edinmiş olabileceğini düşünür. Galakside ayrıca yaklaşık yüz kadar ultra-kompakt cüce sistem tanımlanmıştır.
Başak Kümesi'ndeki yeri
M87, yaklaşık 1.300 (olasılıkla 2.000'e kadar) üyeli galaksi kümesi olan Başak Kümesi'nin merkezine yakın durur. Küme gökyüzünde yaklaşık 8 derecelik bir alana yayılır, toplam kütlesi 2,2 megaparsek yarıçapı içinde yaklaşık 1,2 katrilyon Güneş kütlesi olarak tahmin edilir (tahminler yayına göre değişir). Galaksiler arasındaki boşluk, yaklaşık 30 milyon kelvin sıcaklıkta seyrek bir plazmayla doludur ve X-ışınında parlar.
Küme tek parça değildir: M87 çevresindeki bileşen (Virgo A alt kümesi) en baskın olanıdır ve yaklaşık yüz trilyon Güneş kütlesi taşır; M86 çevresindeki ve M49 çevresindeki (Virgo B) alt kümeler de ona eşlik eder. M84 ve M86'nın içinde bulunduğu Markarian Zinciri de küçük teleskoplarla görülebilen bir galaksi dizisidir. Başak Kümesi ise, Yerel Grup'u da içeren Başak Üstkümesi'nin çekirdeğini oluşturur; yani Samanyolu da bu büyük yapının içinde yer alır. Üstkümenin daha geniş bağlamı evrenin büyük ölçekli yapısı sayfasında anlatılıyor.

Keşif ve araştırma tarihi
Fransız gökbilimci Charles Messier, M87'yi 1781'de yayımladığı ve bulutsu görünümlü 103 cismi içeren kataloğa aldı; o dönemde bu cisimlerin ayrı galaksiler olduğu bilinmiyordu. Heber Curtis 1918'de galaksinin çekirdeğine ince bir madde çizgisiyle bağlı gibi görünen "garip bir düz ışın" fark etti: bu, bugün jet dediğimiz yapının ilk gözlemiydi. 1920'lerde Edwin Hubble bulutsuları Samanyolu içindeki ve dışındaki cisimler diye ayırdığında M87'yi Samanyolu dışı eliptik bir bulutsu olarak sınıflandırdı.
1947'de saptanan güçlü bir radyo kaynağı olan Virgo A, 1953'e gelindiğinde M87 ile eşleştirildi. 1966'da ABD Deniz Araştırma Laboratuvarı'nın Aerobee 150 roketi, Başak yönündeki ilk X-ışını kaynağını (Virgo X-1) belirledi. 1999'da Hubble ölçümleri jetteki maddenin ışık hızının dört ile altı katı hızla hareket ediyormuş gibi göründüğünü ortaya koydu; bu "ışıktan hızlı hareket" gerçek bir hız aşımı değil, jetin ışık hızına çok yakın hızla bize doğru ilerlemesinden doğan bir yanılsamadır. Son olarak 2019'da EHT, galaksinin merkezindeki süper kütleli kara deliğin gölgesini görüntüledi.
Jet: galaksinin imzası
M87'nin çekirdeği bir aktif galaksi çekirdeğidir. Kara deliğe doğru akan maddenin salıverdiği enerji, parçacıkları ışık hızına yakın hızlarda dışarı fırlatır. Jet en az 1,5 kiloparsek (yaklaşık 4.900 ışık yılı) uzunluğundadır; ESA/Hubble yayınında görünür kısım için 3.000 ışık yılı denir. Hızı ışık hızının yüzde 80-85'i olarak verilir.
NASA'nın Spitzer Uzay Teleskobu görüntüsü, jetin çevresindeki gaza çarptığı yerlerde oluşan şok dalgasını gösterir. Aynı görüntüye göre bize doğru bakan jetin parlaklığı hızı nedeniyle artar; ters yöne giden ikinci jet ise o kadar hızlı uzaklaşır ki hiçbir dalga boyunda görülemez, ama oluşturduğu şok dalgası ters "C" biçimli bir yay olarak seçilir. Jetin ayrıntısı ve kara deliğin kendisi M87* sayfasında bulunur.
Jetin çevresindeki yıldızlar üzerindeki etkisi de hâlâ tartışmalı bir araştırma konusudur. ESA/Hubble'ın 26 Eylül 2024 tarihli duyurusuna göre Hubble, dokuz ay boyunca galaksiyi her beş günde bir gözleyerek M87'nin üçte birlik bölümünde 94 nova patlaması saptadı. Jete yakın bölgelerde nova hızı galaksinin başka yerlerine göre iki kat fazlaydı. Araştırmanın başındaki Alec Lessing bu sonucun, kara delik jetlerinin çevresiyle etkileşimi hakkındaki anlayışımızda eksik bir şey olduğuna işaret ettiğini söyledi; mekanizma henüz bilinmiyor. Ekip, ışınım basıncı ya da jetin beyaz cücelere madde aktarımını artırması gibi olasılıkları düşünüyor ama hesaplanan ısınma etkisi gözlemi açıklamaya yetmiyor.

X-ışını ve radyo gözüyle M87
M87, X-ışınlarında parlayan sıcak bir gaz bulutunun içinde yer alır. Chandra Gözlemevi, bu sıcak gazda kara delikteki küçük patlamaların kalıntısı sayılan halkalar ve baloncuklar buldu. Chandra ekibi ayrıca manyetik alanlar tarafından tutulmuş gazdan kaynaklanabilecek dar X-ışını filamanlarını bildirdi; bunlardan biri 100.000 ışık yılından uzundur. NASA'nın bu bileşik görüntüsü Temmuz 2002 ile Kasım 2005 arasındaki dokuz gözlemden, toplam 146 saatlik Chandra verisinden oluşur ve X-ışını, radyo ve görünür ışık verilerini birleştirir.

Bu yapılar, galaksinin sakin bir yıldız yığını olmadığını gösterir: merkezdeki kara delik, çevresindeki sıcak gazla süregelen bir enerji alışverişi içindedir. Bu etkileşim, gazın soğuyup yeni yıldız oluşturmasını sınırlayan bir geri besleme düzeneği olarak sıkça tartışılır.
Nasıl gözlenir?
NASA'ya göre M87 küçük bir teleskopla en kolay mayıs ayında gözlenir. Dik açıklığı yaklaşık +12° olduğundan Türkiye enlemlerinden, gökyüzünün en yüksek noktasına geçtiği anda ufuktan yaklaşık 60-66 derece yükselir; bu da gözlem için elverişli bir konumdur. Yakınında M84 ve M86 gibi Markarian Zinciri'nin üyeleri de bulunduğundan, aynı gökyüzü bölgesinde birkaç Başak Kümesi galaksisini gezmek mümkündür. Jetin ve X-ışını yapılarının ayrıntısı ise yalnızca Hubble, Chandra, Spitzer gibi uzay teleskoplarının ya da büyük radyo ağlarının görüntülerinde seçilir.
Sık karıştırılanlar
- M87 ile M87*: M87 galaksidir; M87* onun merkezindeki kara delik. Biri trilyonlarca yıldızlı bir sistem, öteki yaklaşık 6,5 milyar Güneş kütleli tek bir cisimdir.
- M87 ile Virgo A: Virgo A, aynı galaksinin radyo dalga boylarındaki adıdır; ayrı bir cisim değildir. Başak Kümesi'nin M87 çevresindeki alt kümesine de "Virgo A alt kümesi" denir.
- M87 ile Başak Kümesi: M87 kümenin en dikkat çekici üyesidir, ama küme yaklaşık 1.300-2.000 galaksiden oluşur.
- Bulutsu mu, galaksi mi? Messier'in bulutsu görünümlü cisimler arasına kattığı M87, Samanyolu'nun çok ötesindeki bir galaksidir; bulutsu ile galaksi ayrımı 1920'lerde netleşti.
Kısaca
- M87, Başak yönünde, yaklaşık 54 milyon ışık yılı uzaklıktaki dev bir eliptik galaksidir.
- Başak Kümesi'nin merkezine yakın durur; birkaç trilyon yıldızı ve on binlerce küresel kümesi vardır.
- Ünlü jeti Curtis tarafından 1918'de fark edildi; bugün radyodan X-ışınına kadar birçok dalga boyunda izlenir.
- Çevresindeki sıcak gaz, kara deliğin geçmiş patlamalarına ait halkalar ve baloncuklar taşır.
- Merkezindeki kara delik M87*, 2019'da görüntülenmiştir ve kendi sayfasında anlatılıyor.
Aynı türdenTümü →
Güney Fırıldak Galaksisi (M83) nedir? Su Yılanı'ndaki çubuklu sarmal galaksiSu Yılanı (Hydra) takımyıldızı; Centaurus A/M83 GrubuYaklaşık 15 milyon ışık yılı
Kara Göz Galaksisi (M64) nedir? Berenis'in Saçı'ndaki ters dönen gazlı galaksiBerenis'in Saçı (Coma Berenices) takımyıldızı; sağ açıklık 12s 56d, dik açıklık +21° 41′yaklaşık 17 milyon ışık yılı
Fırıldak Galaksisi (M101) nedir? Büyükayı'daki yüzü bize dönük dev sarmalBüyükayı takımyıldızı (Ursa Major)yaklaşık 21 milyon ışık yılı
Sombrero Galaksisi (M104) nedir? Başak'ta kenardan görülen şapka biçimli galaksiBaşak (Virgo) takımyıldızı, Karga (Corvus) sınırına yakın
M106 galaksisi (Messier 106, NGC 4258) nedir? Av Köpekleri'ndeki mazerli Seyfert galaksisiAv Köpekleri takımyıldızı; Av Köpekleri II (Canes II) Grubu
M32 ve M110 nedir? Andromeda Galaksisi'nin iki cüce eliptik uydusuAndromeda takımyıldızı















