Aslan Üçlüsü (M65, M66, NGC 3628) nedir? Aslan'daki üç sarmal galaksi
Aslan Üçlüsü, Aslan yönünde yaklaşık 35 milyon ışık yılı ötede duran ve küçük bir teleskopta birlikte görülebilen M65, M66 ve NGC 3628 adlı üç sarmal galaksiden oluşur.
- Türü
- Galaksi
- Bulunduğu yer
- Aslan takımyıldızı; M66 Grubu
- Çap
- Üyeler yaklaşık 85.000-150.000 ışık yılı
- Uzaklık
- Yaklaşık 35 milyon ışık yılı
- Keşif
- 1780, Charles Messier (M65, M66); 1784, William Herschel (NGC 3628)
Aslan Üçlüsü, Aslan takımyıldızı yönünde yaklaşık 35 milyon ışık yılı ötede duran, M65, M66 ve NGC 3628 adlı üç sarmal galaksiden oluşan küçük bir gruptur. Üçü de birbirine kütleçekimiyle bağlıdır ve küçük bir teleskopla aynı görüş alanında birlikte görülebilir. Gökyüzünün bu köşesi, Messier kataloğundaki iki galaksi ile bir NGC galaksisini tek bakışta gösterdiği için amatör gözlemcilerin en sevdiği hedeflerden biridir.
Genel bakış
Üçlü, Aslan'ın arka bölümünde, takımyıldızın "kuyruk" tarafına yakın bir yerde bulunur. Kaynaklarda M66 Grubu adıyla da geçer; Halton Arp'ın "Tuhaf Galaksiler Atlası" kataloğundaki Arp 317 numarası da bu gruba verilir. Türkçede galaksi yerine gökada sözcüğü de kullanılır; grup için "Aslan üçlüsü" adı yaygındır.
Üç galaksinin yarattığı manzara aslında üç farklı bakış açısını bir arada sunar. M66 bize kısmen dönük, kolları seçilebilen bir sarmaldır; M65 eğik duran, daha toz ve gazdan yoksun bir galaksidir; NGC 3628 ise tam yandan göründüğü için koyu bir toz şeridiyle ikiye bölünmüş ince bir çubuk gibi durur. Bu yüzden grup, sarmal galaksilerin gökyüzündeki duruş açısına göre nasıl farklı göründüğünü anlatan doğal bir örnektir.

Üç üye
| Galaksi | Sınıf | Görünür parlaklık | Görünür boyut | Gerçek çap |
|---|---|---|---|---|
| M66 | SAB(s)b | 8,9 | 9,1′ × 4,2′ | yaklaşık 85.000 ışık yılı |
| M65 | SAB(rs)a | 9,3 | 8,7′ × 2,5′ | yaklaşık 113.500 ışık yılı |
| NGC 3628 | SAb (tuhaf) | 9,5 | 13,1′ × 3,6′ | yaklaşık 150.000 ışık yılı |
Parlaklık ve boyut değerleri kaynaklara göre küçük farklar gösterebilir; çap ve uzaklık tahminleri de kullanılan ölçüm yöntemine bağlıdır. Tablodaki "SAB" harfleri, galaksinin zayıf bir çubuğu olabileceğini gösterir.
M66
Üçlünün en parlak üyesi M66'dır. Orta düzeyde sarılmış kollara ve zayıf bir çubuğa sahip, SAB(s)b türünde bir sarmaldır. Uzaklığı çoğu tahminde yaklaşık 31 milyon ışık yılıdır; yani grubun diğer iki üyesinden biraz yakın görünür. Kollarında yıldız oluşumu sürer; kaynaklarda yılda yaklaşık 0,05 Güneş kütlesi hızından söz edilir. Galaksinin merkezi, ötekilere kıyasla olağandışı yoğun bir kütle toplanması gösterir ve kolları ile toz şeritleri simetrik değildir. Bu çarpıklık, komşusu NGC 3628 ile olan kütleçekimsel etkileşimle ilişkilendirilir.
M65
M65, eğik göründüğü için yapısı seçilmesi zor bir galaksidir. Araştırmacılar merkezinde bir çubuk olabileceğini düşünür, ancak bakış açısı yüzünden bunu söylemek güçtür. Gaz ve toz bakımından fakirdir, yıldız oluşumu azdır; merkezi, aktif galaksi çekirdeklerinin düşük enerjili bir türü olan LINER sınıfındadır. Uzaklık tahminleri 35 ile 42 milyon ışık yılı arasında değişir. Yaklaşık 113.500 ışık yılı çapıyla M66'dan daha büyüktür.

NGC 3628
NGC 3628'i 1784'te William Herschel buldu. Tam yandan bakıldığı için kalın bir toz bandı galaksinin merkezini örter; bu görünüş ona Hamburger Galaksisi lakabını kazandırmıştır. Çapı yaklaşık 150.000 ışık yılı, görünür parlaklığı ise yaklaşık 9,5'tir; ancak ışığı geniş bir alana yayıldığından yüzey parlaklığı düşüktür ve üçlünün en zor seçilen üyesidir. Şişkin merkezinin X biçimli olması nedeniyle bazı araştırmacılar onu, çubuğu bize uçtan bakan bir çubuklu sarmal olarak da yorumlar.

Keşif ve adlandırma
M65 ve M66'yı Fransız gökbilimci Charles Messier 1780'de buldu ve kataloğuna ekledi; M66'nın keşfi 1 Mart 1780 tarihlidir. M65'in keşfi 19. yüzyılda yanlışlıkla Pierre Méchain'e atfedilmiştir, ancak kaynaklar bugün keşfi Messier'ye verir. NGC 3628 ise Messier'in listesinde yer almaz: onu 1784'te William Herschel fark etti ve sonradan NGC kataloğuna girdi. Bu nedenle grup, "iki Messier, bir NGC" biçiminde adlandırılır.
Üçlünün tek bir grup olarak ele alınması, bu galaksilerin gökyüzünde yan yana görünmesinin ötesinde, uzaydaki hızlarına da dayanır. Radyal hızları yaklaşık 700-850 km/s aralığındadır (M66 için ~696, M65 için ~807, NGC 3628 için ~843 km/s); bu değerler birbirine yakın olduğu için üçü aynı kütleçekim sisteminin üyeleri sayılır.
Nasıl bulunur?
En kolay yol, Aslan'ın arka bölümünü oluşturan üçgenin köşelerinden biri olan Chertan'dan (Teta Leonis) başlamaktır. Bu yıldız yaklaşık 3,3 kadir parlaklıktadır ve yaklaşık 165 ışık yılı uzaktadır; adı Arapça "iki küçük kaburga" anlamına gelen bir sözcükten türemiştir. Koordinatlardan hesapladığımda üçlü, Chertan'ın güney-güneydoğusunda, yaklaşık 2,5-3 derece ötededir (bu, kolunuzu uzattığınızda baş parmak genişliğinin kabaca iki katıdır).
Küçük bir teleskopta M65 ve M66, aynı mercek alanında birbirine yaklaşık 20 yay dakikası mesafede görünür; NGC 3628 bunlardan yaklaşık 36 yay dakikası kuzeydedir. Yani üçlünün tamamı yaklaşık 0,6 derecelik, Ay'ın görünür çapından biraz büyük bir alana yayılır; geniş alanlı bir mercekle hepsi birlikte görülebilir. Parlaklıkları 9. kadir civarında olduğu için çıplak gözle görünmezler; teleskop ve ışık kirliliğinden uzak, karanlık bir gökyüzü gerekir. NGC 3628'in düşük yüzey parlaklığı nedeniyle toz şeridi ancak daha büyük aletlerde seçilir.
Gökyüzündeki konumları yaklaşık +13° deklinasyondadır. Hesaplarıma göre Türkiye'nin enlemlerinde (36-42° kuzey) üçlü, meridyenden geçerken yaklaşık 61-67 derece yüksekliğe çıkar; yani yüksek ve atmosferin az bozduğu bir konumda gözlenir. Aslan'ın en iyi görüldüğü dönem ilkbahardır; kasım ayında takımyıldız ancak gece yarısından sonra doğar. Alet seçimi için Teleskop nedir, nasıl çalışır? sayfasına, uygun gözlem yerleri için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine bakabilirsiniz. Takımyıldızın kendisi Aslan takımyıldızı sayfasında anlatılır.
Etkileşim ve gelgit kuyruğu
Üçlünün asıl bilimsel değeri, bir galaksi grubunda etkileşimin izlerini göstermesidir. NGC 3628, yaklaşık 300.000 ışık yılı uzunluğunda bir gelgit kuyruğuna sahiptir: komşularının çekimi galaksinin dış kısmındaki gazı ve yıldızları uzun bir iz biçiminde dışarı çekmiştir. Bu uzunluk, galaksinin kendi çapının yaklaşık iki katıdır; kuyruk çok sönük olduğundan ancak derin pozlu görüntülerde ortaya çıkar ve küçük bir teleskopla görülmesi beklenmemelidir.
Benzer bir etkileşim Girdap Galaksisi ve NGC 5195 ikilisinde de görülür; Bode Galaksisi (M81) ile komşusu M82'nin ilişkisi de aynı konuyu başka bir grup üzerinden anlatır. Aslan Üçlüsü'nde simülasyonlar, bu tür yakın karşılaşmaların disk galaksilerinde çubuk oluşumunu tetikleyebileceğini gösterir; M66'nın simetrisiz yapısı ve NGC 3628'in bozulmuş şekli bu tabloyla uyumludur. Etkileşimin tam geçmişi hâlâ modellemeyle araştırılan bir konudur.
Süpernovalar
Üçlüde birkaç süpernova gözlenmiştir. M66'da beş patlama kayıtlıdır: SN 1973R (Tip II), SN 1989B (Tip Ia), SN 1997bs (sınıfı belirsiz), SN 2009hd (Tip II) ve SN 2016cok (Tip II-P). M65'te ise 21 Mart 2013'te keşfedilen SN 2013am (Tip II, yaklaşık 15,6 kadir) vardır.
Komşu grup: M96 Grubu
Aslan Üçlüsü yalnız değildir. Yaklaşık 37 milyon ışık yılında, gökyüzünde çok yakınında M96 Grubu (Leo I Grubu) bulunur. Grup, yapısı kaynağa göre 8 ile 24 arasında galaksiden oluşur; en tanınmış üyeleri M95 (çubuklu sarmal), M96 (grubun en parlağı) ve M105 (eliptik galaksi) olarak sayılır. Bazı sınıflamalar M96 Grubu ile Aslan Üçlüsü'nü tek bir daha büyük grubun iki parçası olarak ele alır; bazıları ayrı sayar. Üçlünün sınırlarında da benzer bir belirsizlik vardır: NGC 3593 zaman zaman dördüncü üye olarak anılır, ama bu görüş tutarlı değildir. İki grup da Başak Üstkümesi'ne aittir; bu büyük yapı için evrenin büyük ölçekli yapısı sayfasına, grupların ve kümelerin nasıl tanımlandığı için galaksi kümesi maddesine bakılabilir.
Sık karıştırılanlar
- "Üçlü" yalnızca üç galaksi demek değildir: Grup üyeliği kaynağa göre değişir; en çok kabul gören üyeler M65, M66 ve NGC 3628'dir.
- Gökyüzünde yan yana görünmek yetmez: Birbirine yakın görünen galaksiler uzayda çok farklı uzaklıklarda olabilir. Aslan Üçlüsü'nde ise benzer hızlar ve etkileşim izleri, üyelerin fiziksel olarak da yakın olduğunu gösterir.
- Tek bir uzaklık yoktur: M66 için yaklaşık 31, M65 için 35-42 milyon ışık yılı gibi farklı tahminler vardır; "35 milyon" grubun yaklaşık ortalamasıdır.
Kısaca
- Aslan Üçlüsü, Aslan yönünde yaklaşık 35 milyon ışık yılı ötedeki M65, M66 ve NGC 3628 adlı üç sarmal galaksiden oluşur.
- M66 en parlak (8,9 kadir) ve en yakın üyedir; M65'i ve M66'yı Charles Messier 1780'de, NGC 3628'i William Herschel 1784'te buldu.
- NGC 3628, yandan görünen toz şeridi nedeniyle "Hamburger Galaksisi" diye anılır ve yaklaşık 300.000 ışık yılı uzunluğunda bir gelgit kuyruğu taşır.
- Üçü de küçük bir teleskopun aynı görüş alanına sığar; Chertan (Teta Leonis) yıldızının güney-güneydoğusunda yaklaşık 2,5-3 derece ötededir.
- Yakınında M96 Grubu bulunur; iki grubun aynı daha büyük yapının parçası olup olmadığı kaynaklara göre değişir.
Aynı türdenTümü →
Güney Fırıldak Galaksisi (M83) nedir? Su Yılanı'ndaki çubuklu sarmal galaksiSu Yılanı (Hydra) takımyıldızı; Centaurus A/M83 GrubuYaklaşık 15 milyon ışık yılı
Kara Göz Galaksisi (M64) nedir? Berenis'in Saçı'ndaki ters dönen gazlı galaksiBerenis'in Saçı (Coma Berenices) takımyıldızı; sağ açıklık 12s 56d, dik açıklık +21° 41′yaklaşık 17 milyon ışık yılı
Fırıldak Galaksisi (M101) nedir? Büyükayı'daki yüzü bize dönük dev sarmalBüyükayı takımyıldızı (Ursa Major)yaklaşık 21 milyon ışık yılı
Sombrero Galaksisi (M104) nedir? Başak'ta kenardan görülen şapka biçimli galaksiBaşak (Virgo) takımyıldızı, Karga (Corvus) sınırına yakın
M106 galaksisi (Messier 106, NGC 4258) nedir? Av Köpekleri'ndeki mazerli Seyfert galaksisiAv Köpekleri takımyıldızı; Av Köpekleri II (Canes II) Grubu
M32 ve M110 nedir? Andromeda Galaksisi'nin iki cüce eliptik uydusuAndromeda takımyıldızı















