Av Köpekleri takımyıldızı (Canes Venatici) nedir? Cor Caroli, M51 ve M3
Av Köpekleri (Canes Venatici), Büyükayı ile Çoban arasındaki sönük ama zengin takımyıldız: Cor Caroli, Chara, M51, M3, adının çeviri yanlışından doğan hikâyesi ve Türkiye'den görülme zamanı.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Kuzey gökyüzünde; Büyükayı, Çoban ve Berenis'in Saçı arasında
- Çap
- 465 derece kare (88 takımyıldız arasında 38.)
- Keşif
- Johannes Hevelius, 1687; IAU sınırları 1930
Av Köpekleri (Latince adıyla Canes Venatici, kısaltması CVn), kuzey gökyüzünde Büyükayı'nın kuyruğunun altında, Çoban ile Berenis'in Saçı arasında yer alan sönük ama içi zengin bir takımyıldızdır. Yalnızca iki yıldızı çıplak gözle rahat seçilir; buna karşılık içinde Girdap Galaksisi (M51), M3 küresel kümesi ve üç Messier galaksisi gibi küçük teleskopla bile aranan nesneler bulunur. Türkiye'nin her yerinden görülür ve en iyi baharda, Mayıs ayı akşamlarında izlenir.

Genel bakış
Takımyıldız gökyüzünde 465 derece karelik bir alan kaplar ve 88 takımyıldız arasında büyüklük bakımından 38. sıradadır. Dik açıklığı (deklinasyonu) yaklaşık +27,8° ile +52,4° arasındadır. Kuzeyde ve batıda Büyükayı, güneyde Berenis'in Saçı, doğuda Çoban ile komşudur. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) kısaltmasını 1922'de "CVn" olarak kabul etmiş, bugünkü sınırlarını Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte 1930'da çizmiştir. Takımyıldızların nasıl tanımlandığını takımyıldızlar maddesinde anlattık.
Av Köpekleri antik bir takımyıldız değildir. Johannes Hevelius onu 1687'de, Batlamyus'un herhangi bir şekle bağlamadığı yıldızlardan ayırarak ayrı bir takımyıldız olarak tanımlamış; yıldız atlası Firmamentum Sobiescianum 1690'da yayımlanmıştır. Bu yüzden köpeklerin Yunan mitolojisinde kendi hikâyesi yoktur; bu konu aşağıda "Adı ve efsanesi" bölümünde.
Ne zaman, nasıl görülür?
Av Köpekleri, +90° ile yaklaşık −40° enlemleri arasında görülebilir; yani kuzey yarımkürenin tamamından ve güney yarımkürede yaklaşık 40° enlemine kadar izlenir. Türkiye'nin 36° ile 42° kuzey enlemleri arasında kalan her noktasında takımyıldızın tamamı ufkun rahatça üzerindedir. Enlem hesabına göre en parlak yıldızı Cor Caroli meridyenden geçerken başucuna çok yakındır: Ankara'da yaklaşık 88° yüksekliğe çıkar. Takımyıldızın en kuzeydeki ucu ise Türkiye'nin kuzey kıyılarında (yaklaşık 42° enlemde) hiç batmaz; bunlar enlem ile dik açıklıktan yapılan basit bir hesaptır.
Gözlem için en uygun mevsim ilkbahardır. Takımyıldız Mayıs ayında saat 21.00 dolaylarında gökyüzünün en yüksek noktasına ulaşır. Yıldızlar her gece bir öncekinden biraz erken doğduğu için takımyıldız önce şafaktan önceki gökyüzünde, sonra baharda akşam göğünde yükselir, yaz boyunca da batıya kayar. Kasım gibi sonbahar aylarında ise gecenin son saatlerinde, şafağa doğru doğudan yükselir. Bulunduğunuz yerde bu akşam nerede olduğunu görmek için gökyüzü haritası sayfasından yararlanabilirsiniz.
Takımyıldızı bulmak için önce Büyükayı'nın Kepçe'sini bulun. Kepçe'nin sapının eğrisini izleyerek Çoban'ın parlak yıldızı Arcturus'a doğru gidin; Av Köpekleri sapın güneyinde, Arcturus ile Berenis'in Saçı arasındaki sönük bölgede yer alır. Burada iki yıldız seçilir: daha parlak olan Cor Caroli ve daha sönük olan Chara. Karanlık gökyüzü şarttır; kentin ışığında yalnız Cor Caroli kolayca seçilir.
Başlıca yıldızları
Cor Caroli (Alfa Canum Venaticorum)
Takımyıldızın en parlak yıldızıdır; görünür parlaklığı yaklaşık 2,9 kadir, uzaklığı yaklaşık 110 ışık yılıdır. Aslında iki yıldızdan oluşan geniş bir çifttir: iki bileşen arasında yaklaşık 19,6 yay saniyesi vardır, bu nedenle küçük bir teleskopla ayrı ayrı görülebilir. Parlak bileşen A0 tayf türündedir ve çok güçlü, yaklaşık Dünya'nınkinin 5.000 katı bir manyetik alana sahiptir. Işığı 5,47 günlük bir dönemle hafifçe değiştiği için kendi adını taşıyan bir değişen yıldız sınıfının (Alfa2 Canum Venaticorum türü) öncüsü sayılır; bu tür yıldızlarda parlaklık değişimi yüzeydeki büyük manyetik lekelerden kaynaklanır. Bkz. değişen yıldız.
"Cor Caroli", Latince "Charles'ın Kalbi" demektir ve ad 1660 tarihlidir. Adın İngiltere Kralı I. Charles'ı mı yoksa oğlu II. Charles'ı mı andığı kaynaklarda tartışmalıdır. Yıldızın II. Charles'ın tahta dönüş gecesinde parladığı hikâyesi ise bir söylenti olarak kabul edilir.
Chara (Beta Canum Venaticorum)
Yaklaşık 4,25 kadir parlaklığındaki Chara, 27,6 ışık yılı uzaktaki G0 V türünde bir yıldızdır. Kütlesi Güneş'in yaklaşık 0,91 katı, yarıçapı yaklaşık 1,02 katıdır; yüzey sıcaklığı yaklaşık 5.870 K'dir. Bu yüzden Güneş'e en çok benzeyen yakın yıldızlardan biri sayılır; Güneş'ten biraz daha az ağır element içerir. 2020 tarihli bir çözümleme, çevresinde 10 astronomik birim içinde Satürn'den büyük kütleli bir gezegen bulunmadığını göstermiştir. Adı Yunanca "sevinç" anlamına gelir.
La Superba (Y Canum Venaticorum)
Çıplak gözün sınırında, kabaca 5 ile 6,5 kadir arasında değişen kırmızı bir karbon yıldızıdır; ışığı yaklaşık 160 günlük bir döngüyle değişir. Uzaklığı yaklaşık 1.010 ışık yılı, yüzey sıcaklığı yaklaşık 2.760 K, yarıçapı Güneş'inkinin yaklaşık 315 katıdır; yani Güneş'in yerine konsaydı yüzeyi Dünya'nın yörüngesini aşardı. Adını 19. yüzyılın gökbilimcisi Angelo Secchi'nin tayfı için kullandığı "superba" sözcüğünden alır, IAU adı 2018'de resmen kabul etmiştir. Dürbünle bakıldığında en kızıl yıldızlardan biri olarak dikkat çeker. Karbonca zengin bu tür yıldızlar, kırmızı dev evresinin ileri aşamasındadır.
Derin gökyüzü cisimleri
Av Köpekleri'nde beş Messier nesnesi vardır: biri küresel küme (M3), dördü galaksi (M51, M63, M94, M106). Katalog hakkında bilgi için Messier kataloğu maddesine bakın.
M51: Girdap Galaksisi
Charles Messier'in 13 Ekim 1773'te kataloga eklediği M51, yüzünü bize dönmüş bir sarmal galaksidir; 1845'te Lord Rosse'un spiral yapısını fark ettiği ilk "bulutsu" olması bilim tarihi bakımından önemlidir. Görünür parlaklığı yaklaşık 8,4 kadirdir; karanlık gökyüzünde dürbünle seçilir. Ona kolunun ucundan bağlanan küçük eşi NGC 5195, iki galaksinin birbirini etkilediği en çok incelenen çiftlerden birini oluşturur. Ayrıntıları Girdap Galaksisi maddesinde bulabilirsiniz.

M3 küresel kümesi
Messier'in 3 Mayıs 1764'te bulduğu M3, kuzey gökyüzünün en parlak küresel kümelerinden biridir; görünür parlaklığı yaklaşık 6,4 kadirdir, uzaklığı yaklaşık 32.000-34.000 ışık yılıdır. Yaklaşık yarım milyon yıldız içerir; yaşı yaklaşık 11 milyar yıl olarak tahmin edilir. Bilinen 274 değişen yıldızı arasında 133 RR Lyrae türü vardır; bu sayı bilinen herhangi bir küresel kümedeki en yüksek sayıdır. Ayrıntılar için M3 küresel kümesi sayfasına bakın.
M63, M94 ve M106
- M63 (Ayçiçeği Galaksisi, NGC 5055): yaklaşık 29 milyon ışık yılı uzaklıkta, görünür parlaklığı 9 kadir dolayında bir sarmal galaksidir; görünür ışıkta kolları kesintisiz değil, parçalıdır. M51 grubuna aittir. Bkz. Ayçiçeği Galaksisi (M63).
- M94 (NGC 4736): yaklaşık 16 milyon ışık yılı uzaklıkta, 8,2 kadir parlaklığında bir sarmal galaksidir. Merkezi çevreleyen, yoğun yıldız oluşumu yaşanan bir iç halkası ve dışta ikinci bir halka benzeri yapısı vardır; yeni kızılötesi ve morötesi gözlemler dış halkanın kapalı bir halka değil, karmaşık bir sarmal kol yapısı olduğunu gösterir. Pierre Méchain 1781'de bulmuştur.
- M106 (NGC 4258): yaklaşık 23,7 milyon ışık yılı uzaklıkta bir sarmal galaksidir. Çekirdeğindeki su buharı megamazeri sayesinde bir galaksiye uzaklığın doğrudan ölçüldüğü ilk örnek olmuştur; bu yüzden uzaklık merdiveninde önemli bir basamaktır. Merkezindeki kara deliğin kütlesi Güneş'in yaklaşık 39 milyon katı bulunmuştur. Ayrıntılar: M106 galaksisi.
Diğerleri
Messier kataloğunda olmayan NGC 4631, yani Balina Galaksisi, kenarından görünen çubuklu bir sarmaldır. Yaklaşık 30 milyon ışık yılı uzaklıktadır, görünür parlaklığı yaklaşık 9,8 kadirdir ve merkezindeki yoğun yıldız oluşumu galaksi düzleminden dışarı sıcak gaz üfleyen bir "süper rüzgâr" yaratır. Ayrıca takımyıldızın sınırında, Berenis'in Saçı ile kesiştiği yerde, yaklaşık 10,8 milyar ışık yılı uzaktaki TON 618 kuasarı bulunur; kara deliğinin kütlesi ölçüm yöntemine göre Güneş'in yaklaşık 41 ile 66 milyar katı arasında değişir; fark kullanılan tayf çizgisine bağlıdır. Bkz. TON 618 ve kuasar. Canes Venaticid meteor yağmuru da bu takımyıldızla anılır.
Adı ve efsanesi
Av Köpekleri'nin adı, bir çeviri yanlışına dayanır. Batlamyus'un Almagest'i Yunancadan Arapçaya çevrilirken, Çoban'ın elindeki sopayı anlatan Yunanca sözcük (kollórobon) Arapçada "kanca" anlamına gelen bir sözcükle karıştırılmış; sonra Cremonalı Gerard eseri Arapçadan Latinceye çevirirken bu "kanca" (kullâb) sözcüğünü "köpekler" (kilâb) diye okumuş. Böylece Çoban'ın yanında "mızrak saplı köpekler" kavramı doğmuş. Hevelius bu kavramı haritasında somutlaştırdı: Çoban'ın yanında iki av köpeği çizdi ve onlara Asterion ("küçük yıldız") ile Chara ("sevinç") adlarını verdi.
Bu hikâyenin Yunan mitolojisinde bir karşılığı yoktur; takımyıldız efsane değil, bir harita icadıdır. Köpekler gökyüzüne yalnızca 17. yüzyıldaki bu düzenlemeyle eklenmiştir. Türk ve Anadolu gök anlatıları bakımından da bu takımyıldıza özel, doğrulanabilir bir geleneksel hikâye bulamadık; Türk halk gökbiliminin geneli için Türklerde gökyüzü maddesine bakabilirsiniz. Eski gökyüzü haritalarının nasıl çizildiğini antik gökyüzü haritaları maddesinde okuyabilirsiniz.
İlginç bilgiler
- Takımyıldızdaki en parlak yıldız bir ikili ve bir değişen yıldızdır: Cor Caroli hem küçük teleskopla ikiye ayrılır hem de 5,47 günde bir parlaklık değiştirir.
- Chara, Güneş'e kütle, yarıçap ve sıcaklık bakımından çok yakın olduğu için "güneş ikizi" sayılır; çevresindeki gezegenler aranmış, ancak Satürn'den ağır bir gezegen bulunmamıştır.
- M106'nın çekirdeğindeki mazer, bir galaksiye uzaklığın doğrudan ölçüldüğü ilk örneği sağlamıştır.
- AM Canum Venaticorum, yaklaşık 14 kadirlik soluk bir mavi sistemdir ve kendi adını taşıyan bir kataklismik değişen yıldız sınıfının prototipidir.
- Cor Caroli ile Chara aynı takımyıldızda görünse de birbirinden çok uzaktır: Cor Caroli yaklaşık 110, Chara yaklaşık 27,6 ışık yılı ötededir.
Kısaca
- Av Köpekleri (Canes Venatici), Johannes Hevelius'un 1687'de tanımladığı, Büyükayı ile Çoban arasındaki modern bir takımyıldızdır; adı bir çeviri yanlışından doğmuştur.
- Türkiye'nin her yerinden görülür; en iyi Mayıs akşamlarında gökyüzünün en yüksek noktasındadır.
- En parlak yıldızı Cor Caroli (yaklaşık 2,9 kadir) bir ikili ve değişen yıldızdır; Chara ise Güneş'e çok benzeyen, 27,6 ışık yılı uzaktaki bir yıldızdır.
- Beş Messier nesnesi içerir: M3 küresel kümesi ile M51, M63, M94 ve M106 galaksileri.
- Yunan ya da Türk geleneğinde bu takımyıldıza özgü bir efsane yoktur; köpekler Çoban'ın yanına sonradan eklenmiştir.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)
















