21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

TON 618 nedir? Bilinen en büyük kara deliklerden biri olan kuasar

TON 618, merkezinde 41-66 milyar güneş kütlesi arasında tahmin edilen bir kara delik barındıran aşırı parlak bir kuasardır; kütlesi ölçülmemiş, dolaylı yoldan kestirilmiştir.

Türü
Kara delik
Bulunduğu yer
Av Köpekleri ve Coma Berenices takımyıldızlarının sınırı
Kütle
yaklaşık 40,7 milyar güneş kütlesi (C IV, 2019); Hβ çizgisine dayanan eski tahmin 66 milyar (2004); dolaylı tahmin
Uzaklık
yaklaşık 10,8 milyar ışık yılı (ışık yolculuk uzaklığı), z = 2,219
Keşif
1957, Tonantzintla Gözlemevi (Meksika)

TON 618, Dünya'dan bakıldığında Av Köpekleri takımyıldızı yönünde duran, aşırı parlak bir kuasardır. Kuasarın merkezinde, bilinen en kütleli kara deliklerden biri olduğu hesaplanan bir süper kütleli kara delik bulunur; kütlesi, kullanılan yönteme göre yaklaşık 41 ile 66 milyar güneş kütlesi arasında tahmin edilir. Bu aralığın kendisi de işin en önemli yanıdır: kütle doğrudan ölçülmüş değil, tayf çizgilerinden dolaylı yoldan hesaplanmıştır.

Gökyüzünde sönük, mavimsi bir nokta olarak görünür; ama ışığı yaklaşık 10,8 milyar yıldır yoldadır ve bu uzaklıkta bu kadar parlak görünmesi, kaynağın olağanüstü güçlü olduğunu gösterir. Bu yazıda nesnenin nasıl keşfedildiğini, rakamların neye dayandığını ve "en büyük kara delik" unvanının neden tartışmalı olduğunu ele alıyoruz.

Bir kuasarın sanatçı çizimi: karanlık çekirdeğin çevresindeki sıcak gaz diski ve fışkıran jetler. Çizim TON 618'in değil, ULAS J1120+0641 kuasarının; kuasar fikrini görselleştirmek için kullanılmıştır.
ESO/M. Kornmesser (CC BY 4.0)

Künye: TON 618 bir bakışta

  • Tür: aşırı parlak (hiperparlak), geniş yayım çizgili, radyo dalgası yayımı güçlü kuasar; çevresinde dev bir Lyman-alfa bulutu (LAB) var.
  • Konum: Av Köpekleri (Canes Venatici) ile Coma Berenices takımyıldızlarının sınırı; sağ açıklık 12s 28dk 25s, dik açıklık +31° 28′ 38″.
  • Kırmızıya kayma: z = 2,219.
  • Uzaklık: ışığın yol süresine göre yaklaşık 10,8 milyar ışık yılı; evrenin genişlemesi hesaba katılan eş-hareketli uzaklığa göre yaklaşık 18,2 milyar ışık yılı.
  • Görünür parlaklık: 15,9 kadir; çıplak gözle ve dürbünle görülemez.
  • Mutlak parlaklık: −30,7 kadir; yaklaşık 4×1040 watt, yani Güneş'in yaklaşık 140 trilyon katı.

Uzaklık, kırmızıya kaymadan hesaplanır; ayrıntı için kırmızıya kayma sayfasına bakabilirsiniz.

TON 618 rakamlarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Kırmızıya kayma2,219
Işık yolculuk uzaklığı10,8 milyar ışık yılı
Kütle (C IV, 2019)40,7 milyar güneş kütlesi
Kütle (Hβ, 2004)66 milyar güneş kütlesi
Görünür parlaklık15,9 kadir

Adı nereden geliyor, nasıl bulundu?

"TON", Meksika'daki Tonantzintla Gözlemevi'nin kısaltmasıdır. Nesne, 1957'de Meksikalı gökbilimciler Braulio Iriarte ve Enrique Chavira tarafından, Tonantzintla'daki 0,7 metrelik Schmidt teleskobuyla çekilen fotoğraf plakalarının taranmasıyla bulundu ve Tonantzintla Kataloğu'nun 618. girdisi olarak kaydedildi. Ad buradan gelir; "618" yalnızca katalog sırasıdır, bir ölçü ya da özellik belirtmez.

Katalog kaydı bir kuasar anlamına gelmiyordu. Nesnenin uzak ve çok güçlü bir kuasar olduğu, sonraki yıllarda toplanan verilerle anlaşıldı: 1970'te Bologna'da yapılan bir radyo taraması ve 1976'da Marie-Hélène Ulrich'in McDonald Gözlemevi'nde aldığı optik tayflar bu tanıya dayanak oldu.

Kuasar nedir, TON 618 neden bu kadar parlak?

Kuasarlar, merkezindeki süper kütleli kara deliğe hızla madde düşen galaksi çekirdekleridir. Düşen gaz, kara deliğin çevresinde bir yığılma diski oluşturur; disk sürtünme ve kütleçekimi nedeniyle öyle ısınır ki tüm galaksinin yıldızlarından daha fazla ışık yayabilir. Kara deliğin kendisi ışık vermez; parlayan şey, onun çevresindeki maddedir.

TON 618'in ışıma gücü yaklaşık 4×1040 watt olarak verilir; bu, Güneş'in yaklaşık 140 trilyon katıdır. Kuasar o kadar parlaktır ki konak galaksisi onun ışığında kaybolur ve Dünya'dan ayrı olarak seçilemez. Bu yüzden elimizdeki bilgi galaksiden değil, doğrudan merkezî kaynaktan gelen ışığın tayfından çıkarılır.

Kütle nasıl hesaplanıyor? Neden iki farklı sayı var?

Bir kuasarın kara deliğine yakın bölgede hızla dönen gaz bulutları vardır. Bu bulutların yaydığı tayf çizgileri, hız nedeniyle genişler; çizgi ne kadar genişse gaz o kadar hızlı hareket ediyordur. Bulutların kara delikten uzaklığı ise kuasarın parlaklığından kestirilir. Hız ve uzaklık bilinince, kütleçekim yasasından kara deliğin kütlesi çıkarılır. Bu yönteme, ilgili ilişkilerin gökbilimciler arasında yaygın adıyla "virial kütle tahmini" denir.

TON 618 için iki yayımlanmış sayı öne çıkar:

  • 2004: Shemmer ve arkadaşları, hidrojenin Hβ çizgisinin genişliğine (yaklaşık 10.500 km/sn) dayanarak yaklaşık 66 milyar güneş kütlesi buldu.
  • 2019: Ge ve arkadaşları, aynı kuasar için karbonun C IV çizgisini kullandı; çizgiden çıkan hız çok daha düşüktü (yaklaşık 2.761 ± 423 km/sn) ve kütle yaklaşık 40,7 milyar güneş kütlesine indi.

İki sonuç arasındaki fark, iki çizginin aynı gaz bölgesinden gelmemesinden ve yöntemlerin her birinin kendi varsayımları ve belirsizlikleri taşımasından kaynaklanır. Bu yüzden "TON 618 şu kadar kütlelidir" demek yerine, "tahminler 40-66 milyar güneş kütlesi arasında" demek daha dürüsttür. Bugün kaynaklarda en sık 40,7 milyar değeri (C IV çizgisine dayanan 2019 hesabı) anılır, ama bu değer de ölçüm değil, bir kestirimdir.

Kütle tahminleri: en büyük kara delik hangisi?
Uzay Gündem
Verileri göster
TON 618 (Hβ, 2004)66
TON 618 (C IV, 2019)40.7
Cosmic Horseshoe (merceklenme)36.3
Holmberg 15A (yıldız hareketi)21.6
NGC 488921

Boyutu: olay ufku ne kadar büyük?

Bir kara deliğin "boyutu" denince genellikle Schwarzschild yarıçapı, yani olay ufkunun yarıçapı kastedilir. Bu yarıçap kütleyle doğru orantılıdır. 66 milyar güneş kütlesi için yaklaşık 1.300 astronomik birim (194 milyar km, yaklaşık 0,02 ışık yılı) bulunur; bu, Plüton'un Güneş'e uzaklığının 60 katından fazladır. 40,7 milyar güneş kütlesi için ise yaklaşık 800 astronomik birimdir (120 milyar km), yani Plüton uzaklığının yaklaşık 40 katı. (Astronomik birim, Dünya-Güneş uzaklığıdır.)

Karşılaştırma için: Samanyolu'nun merkezindeki Sagittarius A* yaklaşık 4,3 milyon güneş kütlesindedir ve olay ufku yaklaşık 0,08 astronomik birimdir. TON 618'in 40,7 milyar güneş kütleli tahmini, bu kütlenin kabaca 9.500 katıdır (oranı biz hesapladık); 66 milyarlık tahmin için oran yaklaşık 15.000'dir. Samanyolu'ndaki tüm yıldızların toplam kütlesi ise yaklaşık 64 milyar güneş kütlesi olarak anılır; yani 66 milyarlık tahmin doğruysa kara delik tek başına bunu aşar, 40,7 milyarlık tahmin doğruysa aşmaz.

Çevresindeki dev bulut

2021'de ALMA gözlemlerini yayımlayan Li ve arkadaşları, kuasarı ve konak galaksisini saran muazzam bir gaz bulutu bildirdi. Bulut en az 100 kiloparsek, yani yaklaşık 330.000 ışık yılı genişliğindedir; bu, Samanyolu'nun çapının yaklaşık üç katıdır. Yapı iki parçadan oluşur: merkezden dışarı atılan bir moleküler gaz akışı ve çevre galaksi ortamındaki soğuk gaz; her birinin kütlesi yaklaşık 50 milyar güneş kütlesidir. Bu tür devasa hidrojen bulutlarına, yaydıkları Lyman-alfa ışığı nedeniyle Lyman-alfa lekesi (LAB) denir.

Gaz ve karanlık maddenin evrimini izleyen gerçek bir kozmolojik bilgisayar benzetiminden bir kare. Bugün evreni anlamak için kurulan benzetimler, hipotezin dayandığı sezgiyi de besliyor.
J. Geach / D. Narayanan / R. Crain, Wikimedia Commons — CC BY 4.0

"En büyük kara delik" mi?

TON 618 popüler anlatımlarda sık sık "evrenin en büyük kara deliği" diye geçer. Bu ifade fazla kesindir. Aynı tür karşılaştırma listelerinde şu adaylar da yer alır:

  • Phoenix A: bir model tahminine göre 100 milyar güneş kütlesi dolayında; ancak kütlesi doğrudan ölçülmemiştir ve başka bir tahmin yaklaşık 12,6 milyar değerini vermektedir. Düşük çözünürlüklü X-ışını ve orta kızılötesi verileri bu belirsizliği büyütür.
  • Cosmic Horseshoe: kütleçekimsel merceklenme analizine göre yaklaşık 36,3 milyar güneş kütlesi (kütleçekimsel merceklenme).
  • Holmberg 15A: yıldızların yörünge hareketlerinden ölçülmüş yaklaşık 21,6 milyar güneş kütlesi; bu, doğrudan kinematik ölçüm olduğu için daha sağlamdır.
  • NGC 4889: yaklaşık 21 milyar güneş kütlesi, ama aralık çok geniş (6-37 milyar).

Yani "en büyük" sorusunun cevabı, hangi yöntemi, hangi belirsizliği kabul ettiğinize bağlıdır. TON 618'in kütlesi, yayımlanmış tahminlerin en yüksekleri arasındadır; ama kuasarlarda bu tahminler doğrudan ölçülen kütlelere göre daha belirsizdir. Kuramsal sınır da önemlidir: kara delik kuramı ve akresyon fiziğine dayanan hesaplar, tipik koşullarda kara deliğin yaklaşık 50 milyar güneş kütlesinin ötesine büyümesinin zor olduğunu gösterir; en uç durumda (hızla dönen bir kara delikte) tavan yaklaşık 270 milyar olarak öne sürülmüştür, fakat bu spekülatiftir. Bu çerçevede 5 milyar güneş kütlesinin üzerindeki kara deliklere "ultra kütleli" denir ve TON 618 bu sınıfın en çok anılan örneğidir.

Uzaklık neden önemli? Geçmişe bakmak

z = 2,219 kırmızıya kayması, TON 618'in çok uzakta olduğunu gösterir. Işığı yaklaşık 10,8 milyar yıldır yolda olduğu için bugün gördüğümüz, kuasarın bugünkü hali değil, evrenin çok daha genç olduğu bir dönemdeki halidir. Bu uzaklıkta bu kadar parlak bir kaynağın görünmesi, kara deliklerin evrenin görece genç çağlarında da devasa boyutlara ulaşabildiğini gösterir; bu, kara deliklerin nasıl bu kadar hızlı büyüdüğü sorusunu gündemde tutan bulgulardan biridir. Bu uzaklığın ne anlama geldiği için gözlemlenebilir evren sayfasına bakabilirsiniz.

Uzak gelecek: Hawking ışıması

Kuramsal olarak her kara delik, Hawking ışıması yoluyla çok yavaş buharlaşır. Yayımlanmış bir hesaba göre bu kütledeki bir kara deliğin buharlaşması yaklaşık 1,3×1099 yıl sürer; bu, evrenin bugünkü yaşının yaklaşık 1089 katıdır. Hawking ışıması henüz gözlemle doğrulanmış değildir; bu rakam kuramsal bir tahmindir.

TON 618'e bakmak mümkün mü?

Çıplak gözle görülemez; 15,9 kadir, çok sönük bir nesne demektir. Dik açıklığı yaklaşık +31° olduğundan Türkiye'nin enlemlerinden bahar akşamlarında gökyüzünde yüksekte durur. Görüntülemek için teleskop ve kamera gerekir; sonuçta bir yıldızdan ayırt edilemeyen mavimsi bir nokta görürsünüz, kara deliğin kendisini değil. Karanlık gökyüzü arayanlar için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler sayfasına bakabilirsiniz.

Sık yapılan karışıklıklar

  • "TON 618, kara deliğin kendisinin adıdır." Ad, kuasarın katalog adıdır; kara delik onun merkezindeki motordur.
  • "Kara delik fotoğrafı çekildi." Hayır; olay ufku görüntülenen kara delikler M87* ve Sagittarius A*'dır. TON 618'in olay ufku çözülemez.
  • "Kütlesi kesinlikle 66 milyar." Bu, tek bir yönteme dayanan eski bir tahmindir; daha yeni hesap 40,7 milyar verir.

Genel çerçeve için kara delikler maddesine bakabilirsiniz.

Kısaca

  • TON 618, Av Köpekleri yönünde, z = 2,219 kırmızıya kaymada, yaklaşık 10,8 milyar ışık yılı uzaktaki aşırı parlak bir kuasardır; 1957'de Tonantzintla'da bulunmuştur.
  • Merkezindeki kara deliğin kütlesi dolaylı yöntemle 40,7 milyar (C IV, 2019) ile 66 milyar (Hβ, 2004) güneş kütlesi arasında tahmin edilir; doğrudan ölçülmüş değildir.
  • Olay ufku, kütleye göre yaklaşık 800-1.300 astronomik birim yarıçaplıdır.
  • "Evrenin en büyük kara deliği" ifadesi tartışmalıdır: Phoenix A, Cosmic Horseshoe ve Holmberg 15A gibi adaylar da vardır.
  • Çevresinde en az 330.000 ışık yılı genişliğinde bir Lyman-alfa bulutu bulunur (ALMA, 2021).

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar