Apenin Dağları (Montes Apenninus) nedir? Huygens Dağı, Hadley Rimesi ve Apollo 15
Apenin Dağları, Yağmurlar Denizi'nin kıyısında 600 kilometre uzanan Ay sıradağıdır; Huygens Dağı, Hadley Rimesi ve Apollo 15'in inişi onu ünlü yapar.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Ay'ın yakın yüzü, Yağmurlar Denizi'nin güneydoğu kıyısı
- Çap
- Yaklaşık 600 km uzunluk
- Keşif
- Apollo 15 görevi, 30 Temmuz 1971'de eteğine indi
Apenin Dağları (Latince Montes Apenninus), Ay'ın yakın yüzünde Yağmurlar Denizi'nin güneydoğu kıyısı boyunca yaklaşık 600 kilometre uzanan sıradağdır. Yaklaşık 3,9 milyar yıl önce denizin havzasını açan dev çarpmanın yükselttiği dış dağ halkasının en belirgin kalıntısıdır. Zirvelerinin bazıları 5 kilometreye yaklaşır; eteğine 1971'de Apollo 15 görevi inmiştir.
Adı ve konumu
Sıradağ, İtalya'daki Apenin Dağları'ndan adını alır. Ay'ın kuzey yarısında, Yağmurlar Denizi'nin güneydoğu sınırında durur; güneybatı ucu belirgin Eratosthenes Krateri'nin hemen batısından başlar, kavis çizerek önce doğuya sonra kuzeydoğuya döner ve yaklaşık 29,5° kuzey enleminde Promontorium Fresnel burnunda biter. Bu burnun ötesinde Yağmurlar Denizi ile Berraklık Denizi'ni birleştiren bir boşluk, daha kuzeyde de Kafkas Dağları (Montes Caucasus) başlar. Batısında ise Yağmurlar Denizi'ni güneydeki Adalar Denizi'ne (Mare Insularum) bağlayan dar bir geçit vardır.
Dağların güneydoğusundaki yüksek arazi Terra Nivium diye anılan yaylalar bölgesidir. Yani Apenin Dağları iki farklı dünyanın sınırındadır: kuzeybatıda koyu renkli, düz bazalt ovası; güneydoğuda açık renkli, engebeli, kraterlerle dolu yayla. Bu ayrım, Ay denizleri ile yaylalar arasındaki farkın en güzel örneklerinden biridir.
Nasıl oluştu?
Yağmurlar Denizi'nin havzası, yaklaşık 3,92 milyar yıl önce çapı yaklaşık 250 kilometre olarak tahmin edilen bir cismin Ay'a çarpmasıyla açıldı. Yağmurlar Denizi'ni anlatan kaynaklara göre çarpma, havzanın çevresinde üç eşmerkezli dağ halkası yükseltti; en dıştaki halkanın çapı yaklaşık 1.300 kilometredir ve güneyde Karpat, güneydoğuda Apenin, doğuda Kafkas dağlarına bölünür. Apenin Dağları bu dış halkanın en belirgin parçasıdır. Dağların güneydoğusundaki bütün yamaç, çarpma sırasında fırlatılıp biriken kaya yığınlarıyla biçimlenmiştir; cephedeki bazı bölümler de yeni yükselen zirvelerden kopan heyelanların ve geri düşen kayaların oluşturduğu moloz yamaçlardır.
Dağ yaklaşık 3,9 milyar yaşında olduğundan Ay'ın nispeten yaşlı yer şekillerindendir. Sonradan havzayı dolduran lav, dağların eteğini bugünkü dümdüz ova hâline getirdi. Havzanın nasıl açıldığı ve denizin sonraki tarihi için Yağmurlar Denizi sayfasına bakabilirsiniz; Ay'ın genel yüzey tablosu Ay'ın yüzeyi sayfasındadır.

Zirveler: Huygens, Hadley ve diğerleri
Sıradağın adlandırılmış başlıca zirveleri batıdan kuzeydoğuya şöyle sıralanır: Mons Wolff, Mons Ampère, Mons Huygens, Mons Bradley, Mons Hadley Delta ve Mons Hadley. Ampère, Huygens'in hemen batısında durur.
| Zirve | Bilinen boyut | Not |
|---|---|---|
| Mons Huygens | Yağmurlar Denizi tabanından yaklaşık 5,3 km | Sıradağın en yüksek noktası; Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) yükseklik verisine göre |
| Mons Hadley | Komşu ovadan 4,5 km; taban çapı en çok 25 km | Apollo 15 iniş vadisinin kuzeydoğusunda; yalnızca yüzeyden fotoğraflandı |
| Mons Hadley Delta | Vadi tabanından yaklaşık 3,5 km | Astronotların örnek aldığı dağ |
Mons Huygens, Titan'ı bulan Hollandalı gökbilimci Christiaan Huygens'in adını taşır. Sık sık "Ay'ın en yüksek dağı" diye anılır ve Everest'le karşılaştırılır; oysa bu doğru değildir. Huygens yalnızca bu sıradağın en yüksek zirvesidir, Ay'ın tamamının en yükseği değildir. Mons Hadley'in adı ise İngiliz matematikçi John Hadley'den (1682-1744) gelir; adı Ay haritalarına Alman gökbilimci Johann Schröter 1791'de yerleştirmiş, Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) 1935'te onaylamıştır.
Hadley–Apennine bölgesini inceleyen değerlendirmelere göre sıradağın cephesi, Hadley ovasından yaklaşık 4,6 kilometre yükselen bir yamaçtır; bu yükselti, Himalayalar'ın Hindistan ve Nepal ovalarından yükselişinden bile fazladır.
Hadley Rimesi
Zirvelerin hemen batısında Ay'ın en ünlü kıvrımlı kanallarından biri, Rima Hadley uzanır. Yaklaşık 80 kilometre uzunluğundaki bu kanal Béla adlı uzun bir kraterden başlayıp kuzeydoğuya, Mons Hadley'e doğru ilerler. Yaklaşık 1,5 kilometre genişliğinde ve 300 metreden fazla derinliktedir. NASA'ya göre kökeni tartışmalıdır; en güçlü açıklama, uzaktaki bir yanardağ ağzından lav taşıyan dev bir kanal olduğudur ve Apollo 15 fotoğrafları bu yorumu destekler, yine de birçok soru yanıtsızdır. Ay'da 2013 itibarıyla bu türden (kıvrımlı) 195 rime tanımlanmıştı; Hadley Rimesi, insanların ziyaret ettiği tek örnektir.
Apollo 15: dağın eteğinde bir inişin hikâyesi
Apollo 15, Apollo programının dördüncü insanlı Ay inişi ve uzun kalışlı, bilim ağırlıklı "J" görevlerinin ilkiydi. İniş yeri olarak Hadley–Apennine bölgesi Eylül 1970'te seçildi; rakip aday Marius Tepeleri'ydi. Bölge, hem Yağmurlar Denizi'nin dış kıyısına yakın dağları hem de Hadley Rimesi'ni tek seferde incelemeye imkân veriyordu. Amaç, önceki görevlerden daha derindeki Ay malzemesine ulaşmak ve rimeyi görmekti. Bu, ekvatordan uzak bir yere inen ilk görevdi.
Komutan David Scott ve Ay Modülü pilotu James Irwin, "Falcon" adlı modülle 30 Temmuz 1971'de (GMT 22.16) Hadley ovasına, planlanan noktanın yaklaşık 550 metre ötesine indi. Komuta modülünde kalan Al Worden ise yörüngede kamera ve bilim aletleriyle çalıştı. İkili, Ay yüzeyinde 66 saat 55 dakika kaldı; üç dışarı çıkışta toplam 18,5 saat yüzeyde çalıştı ve yaklaşık 77 kilogram (170 libre) örnek topladı. İlk kez Ay Gezgin Aracı (rover) kullanıldı; Scott'ın araçla ilk hareketi sırasındaki sözleri, Ay'da araç sürerken söylenen ilk sözler oldu.

Apenin cephesinde ikinci gün
1 Ağustos'taki ikinci çıkışta astronotlar Mons Hadley Delta'nın yamacına, yani sıradağın cephesine sürdüler. Spur Krateri'nde yaklaşık bir saat geçirdiler ve burada "Yaratılış Taşı" (Genesis Rock, numune 15415) olarak anılan yaklaşık 270 gramlık bir anortozit topladılar. Anortozit, Ay'ın erken kabuğunu oluşturduğu düşünülen kaya türüdür; bölge seçilirken böyle bir örnek bulma umudu da etkili olmuştu. Sonraki yaş ölçümleri bu taşın 4,1 ± 0,1 milyar yıl yaşında olduğunu, yani Ay'ın kendisinden genç ve yine de çok eski olduğunu gösterdi; başka anortozit örneklerinde yaklaşık 4,46 milyar yıllık kristalleşme yaşı bulundu. Bu nedenle "Ay kabuğunun ilk parçası" tanımı bugün temkinle kullanılır.
Üçüncü çıkışta derin sondaj çekirdeğinin çıkarılması beklenenden çok zaman aldı ve planlanan Kuzey Karmaşığı ziyareti iptal edildi; yine de bu çekirdek, Ay'ın tarihi hakkında çok şey söyleyen en önemli numunelerden biri oldu. Aynı çıkışın sonunda Scott, kamera karşısında bir şahin tüyü ile çekici aynı anda bıraktı; Ay'ın atmosferi ihmal edilebilecek kadar ince olduğundan hava direnci yoktu ve ikisi aynı anda yere düştü. Bu deney, Galileo'nun düşen cisimler yasasının Ay'daki en akılda kalan sınavı sayılır.
Numunelerin anlattıkları
Apollo 15 toprağının analizine göre Apenin cephesinden alınan örneklerin yaklaşık yüzde 90'ı kahverengi camlı breşlerdir; Ovadan alınanların yaklaşık yüzde 60-70'i ise bazalttır. Cephedeki örneklerin çoğu KREEP (potasyum, nadir toprak elementleri ve fosfor bakımından zengin) malzemesi, anortozit, yeniden kristalleşmiş norit ya da yeniden kristalleşmiş breşten oluşur. Bunlar, çarpmanın derin kabuğu nasıl kazıdığını ve fırlatılan malzemenin dağları nasıl yığdığını doğrudan gösteren yerinde kanıtlardır. Görev ayrıca Apenin Dağları'nın bir parçası olan küçük bir sırta, Apollo 15 projesinin baş jeoloji araştırmacısı Gordon Swann'ın onuruna gayriresmî olarak "Swann Sırtı" adını kazandırdı.
Altı insanlı iniş noktasının toplu haritası için Apollo iniş yerleri, programın bütünü için Ay'a yolculuklar sayfasına bakabilirsiniz.
Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?
Apenin Dağları Türkiye'den de, Ay'ın kuzey yarımküredeki her gözlemcisi gibi görülür. Çıplak gözle Yağmurlar Denizi'nin koyu lekesini seçebilirsiniz; dağlar bu koyu lekenin güneydoğu (alt sağ) kıyısındadır. Ayrıntıyı ortaya çıkaran şey ışığın açısıdır: Güneş ışığı yüzeye alçak açıyla vurduğunda, yani Ay'ın gün-gece sınırına (terminatör) yakın bölgelerde, dağların gölgeleri uzar ve kabartı çarpıcı biçimde belirir. Dağların boylamı Ay disk merkezine yakın olduğundan, ilk dördün çevresindeki birkaç gün bu görünüm için en elverişlidir; dolunayda ise Güneş tepede olduğundan kabartı silinir ve bölge düz görünür.
Küçük bir dürbün bile cephenin parlak, tırtıklı çizgisini ve ovaya düşen gölgeleri gösterir. Orta boy bir teleskop zirveleri ve Eratosthenes Krateri'ni seçtirir. Hadley Rimesi ise çok ince bir iz olduğu için ancak iyi hava koşullarında ve büyük bir teleskopla yakalanabilen bir hedeftir. Hangi gecenin uygun olduğunu Ay atlası sayfasından, aygıt seçimini teleskop ve dürbün rehberinden, fotoğraf çekimini Ay fotoğrafı nasıl çekilir? yazısından izleyebilirsiniz. Komşu bölgelerde Arşimet Krateri ve Platon Krateri de aynı gözlem seansında bakılacak güzel hedeflerdir.

Verileri göster
| Uzunluk | yaklaşık 600 km |
|---|---|
| Huygens Dağı | yaklaşık 5,3 km |
| Hadley Dağı | 4,5 km |
| Hadley Rimesi uzunluğu | yaklaşık 80 km |
| Yağmurlar çarpması | 3,92 milyar yıl önce |
| Apollo 15 yüzey süresi | 66 sa 55 dk |
İlginç bilgiler
- Batı ucundaki Eratosthenes Krateri, Ay'ın "Eratosthenes dönemi" adlı jeolojik evresine adını vermiştir; yaşı yaklaşık 3,2 milyar yıl olarak tahmin edilir. Güneş tepedeyken çevresiyle karışıp kaybolması bu nedenle de ilginçtir.
- William H. Pickering, 1910-1920'lerde bu kraterde değişen koyu lekeler görüp bitki örtüsü olduğunu ileri sürmüş, ancak bilim topluluğu bu fikre ilgi göstermemiştir.
- Apollo 15 iniş yeri Palus Putredinis adlı bir lav ovasındadır; ova doğuda Apenin cephesiyle, batıda Hadley Rimesi ile sınırlanır.
Kısaca
- Apenin Dağları, Yağmurlar Denizi'nin güneydoğu kıyısında yaklaşık 600 km uzanan, 3,9 milyar yıllık bir sıradağdır.
- Yağmurlar çarpmasının yükselttiği dış dağ halkasının en belirgin parçasıdır; zirveleri 5 km'ye yaklaşır.
- Mons Huygens sıradağın en yüksek noktasıdır (deniz tabanından yaklaşık 5,3 km) ama Ay'ın en yüksek dağı değildir.
- Apollo 15, 1971'de Hadley Rimesi ile Apenin cephesi arasına indi; Yaratılış Taşı ve derin çekirdek burada toplandı.
- Türkiye'den çıplak gözle koyu deniz, dürbünle dağ cephesi görülür; en iyi görüntü, gün-gece sınırı yakınındayken elde edilir.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)
















