Ağ takımyıldızı (Reticulum) nedir? Zeta Reticuli, Epsilon Reticuli ve NGC 1313
Ağ (Reticulum), güney göğünün küçük ve sönük takımyıldızıdır: Türkiye'den görülmez; güneş benzeri Zeta Reticuli çifti, gezegenli Epsilon Reticuli ve NGC 1313 gökadası burada.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney gökyüzü; Kılıçbalığı, Saat ve Küçük Su Yılanı takımyıldızlarının komşusu
- Çap
- Yaklaşık 114 kare derece (88 takımyıldız arasında 82. sıra)
- Keşif
- Nicolas Louis de Lacaille, 18. yüzyıl; IAU 1922
Ağ (Latince adıyla Reticulum), güney gökyüzünde yer alan küçük ve sönük bir takımyıldızdır. Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldızdan biridir; adı, teleskopların göz merceğine yerleştirilen ince ölçüm ağını, yani "retikül"ü anlatır. Türkçe kaynaklarda bu takımyıldız bazen "Ağcık" adıyla da geçer.
Ağ, gökyüzünün göz alıcı bölgelerinden biri değildir; yalnızca iki yıldızı 5. kadirden parlaktır. Buna karşılık yakınımızdaki güneş benzeri bir çift yıldız, bir ötegezegen taşıyan komşu bir sistem, "Ters Yüz Gökada" lakaplı NGC 1313 ve gökada arkeolojisinde ses getiren cüce bir gökada bu küçük alanda bulunur. Türkiye'den hiç görülemediği için de bizim gökyüzü kültürümüzde yeri yoktur; ama güney yarımküre gözlemcileri için kolay bir gezinti durağıdır.

Genel bakış
Ağ, gökyüzünde yaklaşık 114 derece karelik bir alan kaplar ve büyüklük sırasında 88 takımyıldız arasında 82. sıradadır. Sınırları, IAU adına Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte'un sağ açıklık ve dik açıklık yaylarıyla çizdiği ve 1930'da yayımlanan çizgilerle belirlenmiştir; takımyıldız IAU'nun 1922'deki ilk genel kurulunda resmen tanınmıştır. Konumunu belirten sağ açıklık ve dik açıklık değerlerine göre Ağ, yaklaşık 3 saat 13 dakika ile 4 saat 37 dakika arasında, dik açıklığı −52,7° ile −67,2° arasındaki şeritte uzanır.
Komşuları Saat (Horologium), Kılıçbalığı (Dorado) ve Küçük Su Yılanı'dır (Hydrus). Kılıçbalığı'nın içinde Büyük Macellan Bulutu bulunduğundan, güney gökyüzünü bilen biri Ağ'ı bu parlak bulutun yakınında arar.
Ne zaman ve nereden görülür?
Türkiye'den görülmez. Bunun nedeni basit bir geometridir: bir yıldızın bir yerden görülebilmesi için gök kubbede ufkun üstüne çıkması gerekir ve Ağ gök ekvatorundan çok güneyde kalır. Takımyıldızın en parlak yıldızı Alfa Reticuli'nin dik açıklığı yaklaşık −62,5°'dir; bu yıldızın bir yerde ufkun üstüne çıkabilmesi için gözlemcinin yaklaşık 27,5° kuzey enleminin güneyinde olması gerekir. Türkiye ise yaklaşık 36° ile 42° kuzey enlemleri arasındadır. Takımyıldızın en kuzeydeki sınırı (−52,7°) bile Türkiye'nin en güneyinde (36° kuzey) gök kubbenin en yüksek noktasında ufkun yalnızca yaklaşık 1 derece üzerine çıkar ve orada görülecek bir yıldız yoktur. Alfa Reticuli'nin ise Tropik Yengeç Dönencesi'nin güneyinde rahatça görülebildiği belirtilir.
Güney yarımküre gözlemcileri için en iyi dönem Ekim-Aralık ayları arasıdır; takımyıldız Aralık'ta akşam saat 21.00 dolaylarında gökyüzünün en yüksek noktasına yaklaşır. Yani güney yarımkürede yaz başlarken akşam göğünde yükselir. Avustralya, Güney Afrika, Şili ve Yeni Zelanda'dan bakan bir gözlemci için Ağ, kuzeydeki gözlemcinin Avcı'sı gibi bilinen bir desendir. Gökyüzünde nerede ve ne zaman olduğunu kendi konumunuz için görmek isterseniz gökyüzü haritası sayfasını kullanabilirsiniz.
Nasıl bulunur?
Ağ'ı bulmak için önce Kılıçbalığı'ndaki Büyük Macellan Bulutu'nu bulmak, sonra onun yakınındaki, sönük yıldızlardan oluşan küçük eşkenar dörtgene bakmak gerekir. Lacaille bu deseni teleskopundaki ölçüm ağına benzetmişti. Takımyıldızın Alfa ve Beta yıldızları, bu bölgedeki seçilebilen en parlak iki noktadır. Işık kirliliği olan şehir göklerinde bu yıldızları görmek zordur; karanlık bir gökyüzü ve bir yıldız haritası işi epey kolaylaştırır.
Başlıca yıldızları
Fransız gökbilimci Nicolas Louis de Lacaille, 1756 tarihli yıldız haritasında Ağ'daki on yıldıza Alfa'dan İota'ya kadar Bayer adlarını verdi ve iki yıldıza da Zeta adını koydu. 1879'da Benjamin Gould, yeterince parlak bulduğu bir yıldıza Kappa adını ekledi. Aşağıdaki tabloda parlaklık kadir cinsinden verilmiştir; küçük sayı daha parlak demektir.
| Yıldız | Görünür kadir | Uzaklık (ışık yılı) | Türü |
|---|---|---|---|
| Alfa Reticuli (Rhombus) | 3,3 | Yaklaşık 160 | G8 türü dev |
| Beta Reticuli | 3,84 | Yaklaşık 101 | Turuncu dev (K2 III) ve soluk eş |
| Epsilon Reticuli | 4,44 | Yaklaşık 60 | Turuncu altdev ve beyaz cüce |
| Zeta2 Reticuli | 5,22 | Yaklaşık 39 | Güneş benzeri |
| Zeta1 Reticuli | 5,52 | Yaklaşık 39 | Güneş benzeri |
Alfa Reticuli, takımyıldızın en parlak yıldızıdır. Güneş'ten yaklaşık üç kat kütleli, yarıçapı Güneş'inkinin yaklaşık 13 katı olan bir dev yıldızdır ve yaşı 300 milyon yıl dolayındadır. Yaklaşık 48 yay saniyelik uzaklıkta 12. kadirden soluk bir eşi daha vardır; ortak hareket ettikleri için aralarında bir bağ olması muhtemeldir. IAU Yıldız Adları Çalışma Grubu, 19 Eylül 2024'te bu yıldıza Rhombus adını verdi. Ad, takımyıldızın eski bir adından alınmıştır; çünkü Ağ'dan önce bu bölgedeki desene Isaac Habrecht II'nin 1621'de "Rhombus" dediği biliniyor.
Beta Reticuli, spektroskopik bir çift yıldızdır: turuncu bir dev ile yaklaşık 5,25 yılda bir birbirinin etrafında dolanan soluk bir eş. Hesaplara göre bu yıldız 319.000 yıl önce Güneş'e en yakın konumundan geçmiş, o zaman yaklaşık 67 ışık yılı uzaktan 2,98 kadire kadar parlaşmıştı.
R Reticuli, Mira türünde bir değişen yıldızdır; parlaklığı uzun dönemli olarak düzenli biçimde artıp azalır. Hint gökbilimci C. Ragoonatha Chary, bu yıldızı Madras Gözlemevi'nde keşfetmiştir.
Zeta Reticuli: Güneş'in akrabaları
Zeta Reticuli, Güneş'ten yaklaşık 39 ışık yılı uzaklıkta, birbirinden yaklaşık 5,2 yay dakikası ayrı duran geniş bir çift yıldızdır. İki yıldızın da kütlesi, yarıçapı ve tayf türü Güneş'inkine çok yakındır; gökbilimciler bu tür yıldızlara "güneş analoğu" der. Karanlık güney göklerinde iki yıldız çıplak gözle ayrı ayrı seçilebilir, dürbünle ise çok rahat görülür. Aralarındaki uzaklık en az yaklaşık 3.750 astronomi birimidir (Pluto'nun Güneş'e ortalama uzaklığının neredeyse yüz katı), bu yüzden bir tam turlarının en az 170.000 yıl sürdüğü hesaplanır.
Bu sistem bilim dışı bir nedenle de ünlüdür. 1966'da yayımlanan The Interrupted Journey kitabıyla duyulan Betty ve Barney Hill olayında, Betty Hill'in çizdiği iddia edilen bir "yıldız haritası"nı inceleyen Marjorie Fish, haritanın Zeta Reticuli'ye benzediğini öne sürdü. Bu iddia sonradan UFO hikâyelerinin klasiklerinden biri oldu. Carl Sagan, 1980 tarihli Cosmos dizisinin bir bölümünde Hill haritasının gerçek yıldız haritasına benzemediğini göstermiştir. Sistemle ilgili bilimsel çalışmalar ise çok daha mütevazı bir konuya, yıldızların manyetik etkinlik döngülerine ve çevrelerinde toz diski bulunup bulunmadığına odaklanır: Herschel'in 2010'da bulduğu sanılan toz diskinin, 2017'deki ALMA gözlemlerinde fon karışıklığından ibaret olduğu anlaşıldı.
Epsilon Reticuli: gezegenli bir çift
Epsilon Reticuli, Güneş'ten yaklaşık 50-60 ışık yılı uzaktaki bir çift yıldızdır. Parlak üyesi turuncu bir altdev, sönük üyesi ise 12,5 kadirlik bir beyaz cücedir. Aralık 2000'de bir gökbilimci ekibi, parlak yıldızın etrafında dolanan Jüpiter'den en az biraz daha kütleli bir gezegen bulunduğunu duyurdu. Gezegenin yörünge yarıçapı Dünya-Güneş uzaklığının 1,2-1,3 katı, yörünge dönemi yaklaşık 420-430 gündür. Bu keşif, ötegezegenlerin ilk bulunduğu yıllara aittir.
Derin gökyüzü cisimleri
Ağ'da Messier nesnesi yoktur; ama gökada avcıları için cazip hedefler barındırır.
NGC 1313 (Ters Yüz Gökada)
İskoç gökbilimci James Dunlop'un 27 Eylül 1826'da keşfettiği NGC 1313, yaklaşık 13 milyon ışık yılı uzaklıktaki, düzensiz görünümlü, çubuklu bir sarmal gökadadır. Çapı yaklaşık 50.000 ışık yılıdır, yani Samanyolu'nun kabaca yarısıdır. Dönme ekseni merkezinden kaymış, görüntüsü dağınık ve parçalıdır; bu yüzden "Topsy Turvy" (Ters Yüz) lakabını almıştır. Gökada şiddetli yıldız oluşumu geçirir ve içinde iki ultra parlak X-ışını kaynağı bulunur: NGC 1313 X-1 ve X-2. NASA'nın NuSTAR teleskopu bu iki kara deliği gözlemlemiştir; X-1'in bir ara kütleli kara delik olabileceği düşünülür. Gökadada 1962 ve 1978'de iki süpernova gözlenmiştir (SN 1962M ve SN 1978K).

NGC 1559
NGC 1559, yine Dunlop'un 1826'da (6 Kasım) keşfettiği çubuklu bir sarmal gökadadır ve Seyfert türündedir: çekirdeği çok parlaktır ve tayfında yüksek iyonlaşmış gazın güçlü salma çizgileri görülür. 2005'te bu gökadada bir Ia türü süpernova (SN 2005df) keşfedildi; Süpernova, ESO'nun Çok Büyük Teleskop'uyla (VLT) de görüntülendi. Gökadada toplam dört süpernova kaydedilmiştir; SN 2005df, 2005 yılında gözlenen en parlak süpernova oldu (en parlak hâlinde yaklaşık 12,3 kadir).
Reticulum II ve süperküme
2015'te Karanlık Enerji Taraması'nın (Dark Energy Survey) görüntüleri incelenirken keşfedilen Reticulum II, Macellan Bulutları'nın uydusu olduğu ve görece yakın zamanda yakalandığı düşünülen, çok sönük bir cüce gökadadır. Yaklaşık 30 kiloparsek (yaklaşık 100.000 ışık yılı) uzaktadır. Gökadanın yıldızlarında altın ve öropyum gibi r-süreciyle üretilen ağır elementler, benzer cüce gökadalardan çok daha bolca bulunur; 2016'da Nature dergisinde yayımlanan bir çalışma, bunun tek bir olayla, örneğin iki nötron yıldızının birleşmesiyle açıklanabileceğini öne sürdü. Ağ ayrıca, 700 milyon ile 1,2 milyar ışık yılı arasında uzanan Horologium-Reticulum Süperkümesi'nin bir parçasıdır.
Adı, tarihçesi ve anlatıları
Ağ'ın klasik Yunan veya Roma mitolojisinde bir hikâyesi yoktur; çünkü modern bir takımyıldızdır. Bu bölgede ilk kez Isaac Habrecht II, 1621 tarihli gök küresinde "Rhombus" (eşkenar dörtgen) adlı bir desen göstermişti. 18. yüzyılda Ümit Burnu'nda gözlem yapan Lacaille, bu bölgede farklı bir takımyıldız tanımladı: kendi teleskobunun göz merceğindeki ölçüm ağını anan le Réticule Rhomboïde. İsim, onun yıldız kataloğu Coelum Australe Stelliferum'da Latinceleştirilerek Reticulum oldu. Lacaille güney gökyüzündeki pek çok takımyıldızı bilim aletlerinin adıyla anmıştır; Ağ da bunlardan biridir.
1810'da William Croswell, Ağ'ın yıldızlarını Kristof Kolomb'un büstünü temsil eden Marmor Sculptile takımyıldızı için kullandı ama bu adlandırma gökbilimciler arasında tutunmadı. Çin gökbilimi, Avrupa'nın güney takımyıldızlarını kendi sistemine uyarlarken Alfa Reticuli'yi "Yapışık Beyaz Lekeler" kümesine, Beta Reticuli'yi "Yılan Başı" kümesine kattı. Anadolu veya Türk gök anlatılarında Ağ'a dair bilinen bir hikâye yoktur; bölge bu coğrafyadan hiç görülmediği için bunu beklemek de doğru olmaz.
İlginç bilgiler
- Ağ, Alfa Reticuli'nin 2024'te IAU'dan aldığı Rhombus adıyla, bir takımyıldızın eski adının bir yıldıza verildiği az görülen örneklerden biridir.
- Zeta Reticuli'nin iki yıldızı da Güneş'e çok benzer; ama Zeta1'de beryum olağan dışı az bulunur ve iki yıldızın manyetik etkinlik döngüleri (yaklaşık 4,2 ve 7,9 yıl) birbirinden farklıdır.
- Ağ'ın yıldızlarının yalnızca ikisi 5. kadirden parlaktır; bu, çıplak gözle görülebilecek yıldız sayısı bakımından son derece yoksul bir bölge anlamına gelir.
- Epsilon Reticuli'nin gezegeni, ötegezegen bilimi daha yeni doğarken bulunan gezegenlerden biridir.
Kısaca
- Ağ (Reticulum), güney göğünde yer alan, 114 derece karelik ve 88 takımyıldız arasında 82. sıradaki küçük bir takımyıldızdır; adı bir teleskop retikülünden gelir.
- Türkiye'den görülmez; ancak Tropik Yengeç Dönencesi'nin güneyinden rahatça izlenir, güney yarımkürede en iyi Ekim-Aralık aylarında akşam göğünde görünür.
- Başlıca yıldızları Alfa Reticuli (Rhombus, 3,3 kadir), Beta Reticuli, gezegenli Epsilon Reticuli ve güneş benzeri Zeta Reticuli çiftidir.
- Derin gökyüzünde NGC 1313 (Ters Yüz Gökada), NGC 1559 ve cüce gökada Reticulum II öne çıkar.
- Takımyıldızı 18. yüzyılda Nicolas Louis de Lacaille tanımlamış, IAU 1922'de resmen kabul etmiştir.
Aynı türdenTümü →
Vera C. Rubin Gözlemevi: LSST ve on yıllık gökyüzü taramasıCerro Pachón, Coquimbo bölgesi, Şili (2.647 m)
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında














