21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Saat takımyıldızı (Horologium) nedir? Alfa Horologii, Gliese 1061 ve NGC 1512

Saat (Horologium), Lacaille'in 1756'da sarkaçlı saat için adlandırdığı sönük güney takımyıldızıdır; Türkiye'den görülmez ama Gliese 1061 ve NGC 1512 gibi ilginç nesnelere ev sahipliği yapar.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Güney gökyüzü (Irmak, Hydrus, Reticulum, Kılıçbalığı ve Oyma Kalemi komşuluğunda)
Çap
Yaklaşık 249 kare derece
Keşif
Nicolas-Louis de Lacaille, 1756

Saat takımyıldızı (Latince adıyla Horologium), güney gökyüzünde yer alan, sönük ama tarihi açıdan ilginç bir takımyıldızdır. Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldızdan biridir; 18. yüzyılda Fransız gökbilimci Nicolas-Louis de Lacaille tarafından, sarkaçlı bir saati simgelemek üzere tanımlanmıştır. Hiçbir yıldızı 3. kadirden parlak değildir ve Türkiye'den fiilen izlenemez.

Genel bakış

IAU kısaltması Hor, tamlayan (genitif) hâli Horologii olarak yazılır; yıldızlar bu yüzden "Alfa Horologii", "Beta Horologii" gibi adlandırılır. Türkçede takımyıldız adı "Saat" olarak kullanılır. Ad, Yunanca "saat" anlamına gelen sözcükten türeyen Latince horologium sözcüğüne dayanır. Takımyıldız yaklaşık 249 kare derecelik bir alan kaplar ve 88 takımyıldız arasında alan bakımından 58. sıradadır.

Gökyüzündeki konumu yaklaşık −39,6° ile −67° dik açıklık arasındadır. Komşuları Irmak (Eridanus), Hydrus, Reticulum, Kılıçbalığı (Dorado) ve Oyma Kalemi (Caelum) takımyıldızlarıdır. Komşu takımyıldızların ayrıntısı Irmak takımyıldızı, Kılıçbalığı takımyıldızı ve Oyma Kalemi takımyıldızı sayfalarında anlatılır. Genel kavram için Takımyıldızlar sayfasına bakabilirsiniz.

Ne zaman ve nereden görülür?

Saat, en iyi Aralık ayında, yerel saatle 21.00 civarında görülür; yani güney yarım küredeki yaz mevsiminin akşam gökyüzünde yüksektedir. Kuzey yarım küreden bakan biri için ise aynı aylar kış gecelerine denk gelir ve takımyıldız güney ufkunun çok altında kalır.

Türkiye'den görülür mü? Hayır, pratikte görülmez. Bir cismin bir yerden görünüp görünmeyeceği, dik açıklığı ile gözlemcinin enleminden hesaplanır: bir cismin ufuktan en fazla yüksekliği, 90° eksi enlem eksi cismin güneye olan dik açıklığı kadardır. Türkiye yaklaşık 36° ile 42° kuzey enlemleri arasındadır. Takımyıldızın en parlak yıldızı Alfa Horologii yaklaşık −42,3° dik açıklıktadır; bu hesaba göre güney kıyılarda (36° civarı) ufkun en fazla yaklaşık 12° üstüne, 42° kuzey enleminde ise yaklaşık 6° üstüne çıkar. Bu yükseklikte hava kalınlığı ve ufuk ışıkları yıldızı neredeyse silmeye yeter. Takımyıldızın büyük bölümü ise hiç doğmaz: örneğin NGC 1261 küresel kümesi yaklaşık −55° dik açıklıktadır ve Türkiye'nin hiçbir yerinden ufkun üstüne çıkmaz. Bu rakamlar yukarıdaki geometrik hesabın sonucudur; ufka bu kadar yakın nesneler için atmosferin etkisi ayrıca hesaba katılmalıdır.

Takımyıldızın tamamını görebilmek için kabaca 23° kuzey enleminin güneyine, yani tropik kuşağa ya da güney yarım küreye gitmek gerekir. Bu yüzden Avustralya, Güney Afrika, Şili ya da Yeni Zelanda'dan bakanlar için Saat, Aralık-Ocak akşamlarında rahat bir gözlem hedefidir. Kendi bulunduğunuz yerde neyin görüneceğini gökyüzü haritası sayfasından denetleyebilirsiniz.

Nasıl bulunur?

Saat'in belirgin bir şekli yoktur; bu yüzden onu bulmak için parlak komşulardan yararlanılır. Başlangıç noktası olarak Irmak'ın ucundaki çok parlak Achernar (Alfa Eridani) kullanılabilir; Saat bu yıldızın doğusunda yer alır. Aradığınız şey, belirgin bir şekil çizmeyen, soluk yıldızlardan oluşan dağınık bir yıldız dizisidir. Karanlık ve açık bir gökyüzü gerekir: en parlak üyesi bile yalnızca 3,85 kadirdir ve takımyıldızda 3,0 kadirden parlak hiçbir yıldız yoktur.

Adının kökeni

Saat'in Yunan mitolojisinde bir hikâyesi yoktur; çünkü bu takımyıldız antik çağdan gelmez. Lacaille, 1750-1754 yıllarında Ümit Burnu'nda (bugünkü Güney Afrika) güney gökyüzünü inceledi ve bu çalışmada 10.000'e yakın yıldızı gözlemledi. Sonuçta 14 yeni takımyıldız tanımladı. Bunlar arasında Antlia (Hava Tulumbası), Caelum (Oyma Kalemi), Fornax (Ocak), Horologium (Saat), Microscopium (Mikroskop), Telescopium (Teleskop) ve Reticulum gibi bilim ve sanat aletlerini ya da yöntemlerini anan adlar yer alır.

Saat'e Lacaille 1756'da Fransızca l'Horloge à pendule & à secondes (sarkaçlı ve saniye ibreli saat) adını verdi. Katalogu Coelum Australe Stelliferum, ölümünden sonra 1763'te basıldı ve adlar bu baskıda Latinleştirildi. IAU, takımyıldızı 1922'de resmî listeye aldı.

Türk ve Anadolu gök anlatılarında bu yıldızlara dayanan bir hikâye aktarılmış değildir; bölge, geleneksel gözlemcilerin görebildiği gökyüzünün dışında kalır.

Başlıca yıldızlar

Takımyıldızda adlandırılmış (özel adı olan) bir yıldız yoktur; yıldızlar Bayer harfleriyle anılır.

  • Alfa Horologii: Parlaklığı 3,85 kadir olan, turuncu renkli bir K2 tayf sınıfı devdir. Yaklaşık 115-118 ışık yılı uzaklıktadır; Güneş'in yaklaşık on katı yarıçapa ve kabaca 38 katı ışıma gücüne sahiptir. Çekirdeğindeki hidrojeni tüketmiş, ana kolu terk etmiş, bu yüzden şişip soğumuş bir yıldızdır (kaynaklara göre yaklaşık 3,5 milyar yaşında).
  • Delta Horologii: Yaklaşık 4,9 kadirdir, bir çift yıldızdır; ikincil bileşeni yaklaşık 7,3 kadirdir.
  • Beta Horologii: Yaklaşık 5,0 kadirlik beyaz bir devdir ve yaklaşık 300 ışık yılı uzaklıktadır.
  • Iota Horologii: Güneş'e benzeyen G0 tayf sınıfından, 5,4 kadirlik bir yıldızdır; yaklaşık 57 ışık yılı uzaklıkta ve yaklaşık 480 milyon yaşındadır. Aşağıda anlatılan gezegeniyle bilinir. Manyetik etkinlik döngüsü yalnızca 1,6 yıldır: Güneş'e benzer bir yıldızda ölçülmüş en kısa döngü olarak anılır.
  • R Horologii: Mira türü bir değişen yıldızdır. Parlaklığı yaklaşık 404,8 günlük bir düzenle 4,7 ile 14,3 kadir arasında değişir. Yani en parlak hâlinde çıplak gözle seçilir, en sönük hâlinde ise büyük teleskop gerektirir. Bu parlaklık aralığı, çıplak gözle görülebilen yıldızlar arasında en geniş olanlardan biridir. Mira'nın öncüsü olduğu bu tür hakkında Balina takımyıldızı sayfasında bilgi bulabilirsiniz.

Ötegezegenler ve komşu kırmızı cüce

Iota Horologii b, 1999'da bulunan, en az yaklaşık 2,5 Jüpiter kütlesinde bir gaz devidir; yaklaşık 307,8 günde, yaklaşık 0,96 astronomik birim uzaklıkta dolanır. Yani yörünge uzaklığı Dünya'nınkine yakındır. Bu tür gezegenlerin nasıl bulunduğunu ötegezegen bulma yöntemleri sayfasında okuyabilirsiniz; genel tablo için Ötegezegenler sayfası var.

Takımyıldızın en dikkat çekici gezegen sistemi ise Gliese 1061'dedir. GJ 1061, Güneş'ten yaklaşık 12 ışık yılı uzaklıktaki bir M5,5 tayf sınıfı kırmızı cücedir; kütlesi Güneş'in yaklaşık 0,125 katıdır ve görünür parlaklığı yaklaşık 13 kadir olduğundan yalnızca teleskopla görülür. Kızıl Noktalar (Red Dots) projesi, Ağustos 2019'da bu yıldızın çevresinde üç gezegen bulunduğunu duyurdu; bunlardan GJ 1061 c yaşanabilir bölgenin iç kenarına yakın, GJ 1061 d ise muhafazakâr yaşanabilir bölge içinde yer alır. Yaşanabilir bölge, bir gezegenin yüzeyinde sıvı suyun bulunabileceği kuşaktır; bir gezegenin bu kuşakta olması orada su ya da yaşam bulunduğu anlamına gelmez, yalnızca ilginç bir aday olduğunu söyler.

Derin gökyüzü cisimleri

Takımyıldızda Messier nesnesi yoktur; bu bölgenin değeri, güney gökyüzünün "Samanyolu'ndan uzak" tarafına açılan bir pencere olmasından gelir.

NGC 1512 ve NGC 1510

NGC 1512, çubuklu bir sarmal gökadadır. İskoç gökbilimci James Dunlop onu 29 Ekim 1826'da kaydetti. Uzaklığı, ESA/Webb ve Hubble duyurularında yaklaşık 30 milyon ışık yılı olarak verilir (bazı kataloglar daha büyük bir değer kullanır); çapı yaklaşık 70.000 ışık yılıdır. Gökadanın en dikkat çekici yanı, merkezde yer alan ve genişliği yaklaşık 2.400 ışık yılı olan çekirdek çevresi yıldız oluşum halkasıdır: çubuk, gazı merkeze doğru taşır ve burada yıldız doğumlarını besler. Yoldaşı cüce gökada NGC 1510 ile yaklaşık 400 milyon yıldır süren bir birleşme sürecindedir; sonunda büyük gökada küçüğünü yutacaktır.

Hubble Uzay Teleskobu'nun üç kamerayla, morötesinden kızılötesine çektiği NGC 1512'nin merkezi: yeni doğmuş yıldız kümeleri renklerle ayrışıyor.
NASA, ESA ve D. Maoz (Tel Aviv Üniversitesi ve Columbia Üniversitesi)

NGC 1512, hem Hubble hem de James Webb Uzay Teleskobu tarafından PHANGS programı kapsamında görüntülendi; bu program, yıldızların gaz bulutlarında doğuşundan, doğan yıldızların çevrelerini nasıl şekillendirdiğine kadar bütün evreleri yakın gökadalarda incelemeyi amaçlar.

NGC 1261 ve Arp-Madore 1

NGC 1261, yine Dunlop'un 1826'da bulduğu bir küresel kümedir; görünür parlaklığı yaklaşık 8,6 kadir, uzaklığı yaklaşık 53.000 ışık yılıdır ve yaşı yaklaşık 10 milyar yıl olarak tahmin edilir. Arp-Madore 1 ise tam tersine çok uzaktır: Halton Arp ve Barry Madore 1979'da UK Schmidt Teleskobu plakalarında onu tanımladı. Yaklaşık 402.000 ışık yılı uzaklıktaki bu küme, Samanyolu'nun halesindeki bilinen en uzak küresel kümelerden biridir; yaklaşık 15 kadirle çok sönüktür ve kütleçekim kuramlarını sınamak için sık sık anılır.

Horologium-Reticulum Üstkümesi

Takımyıldızın doğrultusunda, Saat ve Irmak'ın sınırında dev bir yapı uzanır: Horologium-Reticulum Üstkümesi. Bu yapı, Ana Üstküme Kataloğu'nda ikinci büyük üstküme olarak kayıtlıdır. Bize yakın ucu yaklaşık 700 milyon, uzak ucu yaklaşık 1,2 milyar ışık yılı uzaklıktadır ve kütlesinin yaklaşık 1017 Güneş kütlesi olduğu hesaplanır. Evrenin bu ölçekteki dokusu Evrenin büyük ölçekli yapısı sayfasında; kümelerin yapı taşları ise Galaksiler sayfasında anlatılıyor.

Saat takımyıldızı sayılarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Alan249 kare derece
Alan sırası58. / 88
En parlak yıldız3,85 kadir
Lacaille'in adı verdiği yıl1756
GJ 1061 uzaklığı~12 ışık yılı

İlginç bilgiler

  • Saat, bir aleti simgeleyen takımyıldızlardan biridir; Lacaille aynı gökyüzü çalışmasında Teleskop, Mikroskop ve Pergel'i de gökyüzüne yerleştirmiştir.
  • Gliese 1061, Güneş'ten yaklaşık 12 ışık yılı uzaklıktadır ve konumu 1997'de doğru ölçüldüğünde bilinen en yakın 20. yıldız sistemiydi.
  • R Horologii'nin parlaklığı yaklaşık 13 ayda bir, 4,7 ile 14,3 kadir arasında gidip gelir.

Kısaca

  • Saat (Horologium), Lacaille'in 1756'da sarkaçlı saat için adlandırdığı güney gökyüzü takımyıldızıdır; IAU kısaltması Hor.
  • Türkiye'den fiilen görülmez: en parlak yıldızı Alfa Horologii (3,85 kadir) ufkun en fazla yaklaşık 6-12° üstüne çıkar; en iyi gözlem Aralık akşamlarında ve 23° kuzeyin güneyindendir.
  • Başlıca ilginç nesneleri: Iota Horologii ve gezegeni, Mira türü R Horologii ve yaşanabilir bölgede gezegenleri olan Gliese 1061 kırmızı cücesidir.
  • Derin gökyüzünde NGC 1512 gökadası, NGC 1261 ve Arp-Madore 1 küresel kümeleri ile dev Horologium-Reticulum Üstkümesi bulunur.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar