21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Küçük Su Yılanı takımyıldızı (Hydrus) nedir? Beta Hydri, HD 10180 ve NGC 602

Küçük Su Yılanı (Hydrus), güney gök kutbuna yakın, Hollandalı denizcilerin gözlemleriyle doğmuş sönük bir takımyıldızdır; Türkiye'den görülmez ama HD 10180 ve NGC 602 gibi nesneler barındırır.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Güney gökyüzü, Küçük Macellan Bulutu ve güney gök kutbu yakınında (Mensa, Irmak, Saat, Reticulum, Phoenix, Tucana ve Octans komşuluğunda)
Çap
Yaklaşık 243 kare derece
Keşif
Keyser ve de Houtman'ın gözlemleri, Petrus Plancius (1597-1598)

Küçük Su Yılanı (Latince adıyla Hydrus), güney gökyüzünde, Küçük Macellan Bulutu'nun ve güney gök kutbunun yakınında yer alan bir takımyıldızdır. Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldızdan biridir; 16. yüzyılın sonunda Hollandalı denizcilerin gözlemlerinden doğmuştur. Türkiye'den hiçbir zaman görülmez ve adı benzer olsa da çok daha büyük olan Su Yılanı (Hydra) ile karıştırılmamalıdır.

Genel bakış

IAU kısaltması Hyi, tamlayan (genitif) hâli Hydri olarak yazılır; yıldızlar bu yüzden "Beta Hydri", "Alfa Hydri" diye anılır. Latince hydrus "erkek su yılanı" anlamına gelir. Türkçe kaynaklarda ad "Küçük Su Yılanı" ya da bitişik yazımla "Küçüksuyılanı" biçiminde de geçer; bu sayfa, büyük Hydra'dan ayırmak için ilk biçimi kullanır. Takımyıldız yaklaşık 243 kare derecelik bir alan kaplar ve 88 takımyıldız arasında alan bakımından 61. sıradadır.

Gökyüzündeki konumu yaklaşık −57,85° ile −82,06° dik açıklık arasındadır. Komşuları Mensa, Irmak (Eridanus), Saat (Horologium), Reticulum, Phoenix, Tucana ve Octans takımyıldızlarıdır. Komşulardan Irmak ve Saat sayfalarında ayrıntılı bilgi bulabilirsiniz. Genel kavram için Takımyıldızlar sayfasına bakın.

Ne zaman ve nereden görülür?

Küçük Su Yılanı en iyi Aralık ayında, yerel saatle 21.00 civarında görülür; yani güney yarım kürede yaz mevsiminin akşam gökyüzünde yüksektedir. Kuzey yarım kürede aynı aylar kışa denk gelir ve takımyıldız çoğu gözlemci için ufkun altında kalır.

Türkiye'den görülür mü? Hayır. Bir cismin bir yerden görünüp görünmediği dik açıklığı ve gözlemcinin enleminden hesaplanır: dik açıklığı güneye doğru −δ olan bir cisim, ancak enlem 90° − |δ| değerinden küçükse ufkun üstüne çıkar. Takımyıldızın en kuzey sınırı yaklaşık −57,85° dik açıklıktadır; bu, 90° − 57,85° = yaklaşık 32° kuzey enlemine karşılık gelir. Türkiye ise yaklaşık 36° ile 42° kuzey enlemleri arasındadır; yani en güney kıyısından bile bu sınır aşılmış olur ve Küçük Su Yılanı'nın hiçbir noktası Türkiye'nin hiçbir yerinde doğmaz. Takımyıldızın tamamını ufkun üstünde görmek için, en güney ucunun dik açıklığı (−82,06°) nedeniyle yaklaşık 8° kuzey enleminin güneyine inmek gerekir. Bu yüzden Avustralya, Güney Afrika, Şili ya da Yeni Zelanda'dan bakanlar için kolay bir hedeftir. Bulunduğunuz yerde bugün neyin görüneceğini gökyüzü haritası sayfasından denetleyebilirsiniz.

Nasıl bulunur?

Takımyıldızın belirgin bir şekli yoktur; en parlak iki yıldızı yaklaşık 3. kadirdendir ve bu iki yıldız, güney gökyüzünün seyrek bölgesinde birbirinden epey uzakta durur. Bulmanın en kolay yolu bölgeyi tanımaktır: Küçük Macellan Bulutu'nun yakınında, güney gök kutbuna doğru uzanan bir yıldız dizisi aranır. Alfa Hydri takımyıldızın kuzey kenarındadır; Beta Hydri ise güney gök kutbundan yaklaşık 13° uzaktadır ve bu, onu kutba en yakın "makul ölçüde parlak" yıldız yapar. İki Macellan Bulutu hakkında Macellan Bulutları sayfasından bilgi alabilirsiniz.

Adının kökeni

Küçük Su Yılanı antik çağdan gelen bir takımyıldız değildir; bu yüzden Yunan mitolojisinde ona özgü bir hikâye yoktur. Takımyıldız, Hollandalı denizciler Pieter Dirkszoon Keyser ile Frederick de Houtman'ın Doğu Hint Adaları gezisinde güney gökyüzünde yaptığı gözlemlere dayanır. Petrus Plancius bu gözlemleri kullanarak yeni takımyıldızlar oluşturdu; Küçük Su Yılanı 1597-1598 tarihli bir gök küresinde ilk kez göründü ve Johann Bayer'in 1603 tarihli Uranometria atlasında yer aldı. De Houtman'ın aynı yıl yayımlanan kataloğunda adı "De Waterslang" (Su Yılanı) olarak geçer ve efsanevi bir yaratığı değil, yolculuk sırasında görülen gerçek bir yılan türünü anlatır. Yıldızlara Bayer harfleri ise 1756'da Nicolas-Louis de Lacaille tarafından verildi.

Büyük Hydra'nın hikâyesi ayrıdır: o, Herakles'in öldürdüğü çok başlı canavarla ilişkilendirilen, gökyüzünün en büyük takımyıldızıdır ve kendi sayfasında anlatılır. Hydrus ise ona kıyasla "küçük" ve "erkek" su yılanıdır. Türk ve Anadolu gök anlatılarında bu bölgeye dayanan bir hikâye aktarılmış değildir; bölge, geleneksel gözlemcilerin görebildiği gökyüzünün dışında kalır.

Başlıca yıldızlar

  • Beta Hydri: Takımyıldızın en parlak yıldızıdır (yaklaşık 2,8 kadir). Yaklaşık 24 ışık yılı uzaklıktaki G2 IV tayf sınıfından bir "alt devdir" (subgiant): Güneş'ten biraz daha evrimleşmiş, çekirdeğindeki hidrojen azalmakta olan bir yıldızdır. Yarıçapı Güneş'in yaklaşık 1,8 katı, ışıma gücü üç katından fazla, yüzey sıcaklığı yaklaşık 5.917 kelvindir. Yaşının 6 ile 7,5 milyar yıl arasında olduğu tahmin edilir; bu da onu Güneş'in yakın çevresindeki en yaşlı yıldızlardan biri yapar. Güneş'in uzak geleceğine bir ön bakış gibi incelenir; Güneş'in evrimi için Güneş'in geleceği sayfasına bakabilirsiniz. İÖ 150 dolayında güney gök kutbuna en yakın yıldız olduğu da hesaplanmıştır. 2002'de çevresinde Jüpiter kütlesinde bir eşlik eden önerildi, ancak sonraki gözlemler hız değişimlerini yıldızın manyetik döngülerine bağladı; doğrulanmış bir gezegeni yoktur.
  • Alfa Hydri: Yaklaşık 2,9 kadirdir; yaklaşık 72 ışık yılı uzaklıkta, F0 IV tayf sınıfından beyaz bir alt devdir. Kütlesi Güneş'in yaklaşık iki katı, çapı 3,3 katı ve ışıma gücü yaklaşık 26 katıdır.
  • Gama Hydri: M2 III tayf sınıfından, yaklaşık 214 ışık yılı uzaklıkta bir kırmızı dev. Parlaklığı yaklaşık 3,26 ile 3,33 kadir arasında düzensiz değişir. Yaklaşık 60 Güneş çapına ulaşmış ve ışıma gücü Güneş'in yaklaşık 655 katına çıkmıştır; yani yaşamının geç döneminde şişmiş bir yıldızdır (yıldızların yaşam döngüsü sayfasında bu evre anlatılır).
  • Pi Hydri: Dürbünle ayrılabilen bir çift görünümlüdür. Pi1 yaklaşık 476 ışık yılı uzaklıkta kırmızı bir devdir, Pi2 ise yaklaşık 488 ışık yılı uzaklıkta turuncu bir devdir (yaklaşık 5,7 kadir).
  • VW Hydri: Gökyüzünün en parlak cüce novalarından biridir. Bir beyaz cüce içeren çift sistemde, durağan hâlinde yaklaşık 14,4 kadirdir, patlama dönemlerinde ise yaklaşık 8,4 kadire çıkar.

Ötegezegenler: HD 10180 ve Eta2 Hydri

Takımyıldızın bilimsel açıdan en dikkat çekici nesnesi, çıplak gözle görülmeyen bir yıldızdır: HD 10180. Yaklaşık 127 ışık yılı uzaklıktaki bu Güneş benzeri yıldız yaklaşık 7,33 kadirdir; küçük bir teleskopla izlenebilir. Kütlesi Güneş'in yaklaşık yüzde 6 fazlası, ışıma gücü Güneş'in yaklaşık 1,5 katıdır. Christophe Lovis ve ekibi, Şili'deki La Silla Gözlemevi'nde HARPS tayfölçeriyle yaptıkları ölçümlerde bu yıldızın çevresinde birden çok gezegen buldu (2010). Bugün altı gezegenin doğrulanmış sayıldığı, bunların en az kütlelerinin yaklaşık 12 ile 46 Dünya kütlesi arasında değiştiği aktarılır. 2012'de yapılan yeni bir çözümleme dokuz gezegenli bir model önerdi, ancak sonraki çalışmalar altı gezegenli yapıyı daha uygun buldu; yani gezegen sayısı hâlâ tartışmaya açık kalan bir ayrıntıdır. Yöntem hakkında ötegezegenler nasıl bulunur sayfasını, genel tablo için Ötegezegenler sayfasını okuyabilirsiniz.

Eta2 Hydri ise yaklaşık 218 ışık yılı uzaklıkta sarı bir devdir ve en az yaklaşık 6,5 Jüpiter kütlesinde, 711 günde dolanan bir gezegene sahiptir.

Derin gökyüzü cisimleri

NGC 602 ve N90 bulutsusu

NGC 602, Küçük Macellan Bulutu'nun doğu kenarında yer alan genç bir açık yıldız kümesidir. Yaklaşık 196.000 ışık yılı uzaklıktadır; yarıçapı yaklaşık 90 ışık yılı, yaşı ise yalnızca yaklaşık 5 milyon yıldır. Skoç gökbilimci James Dunlop onu 1 Ağustos 1826'da kaydetti. Küme, N90 adlı bir bulutsunun içine gömülüdür: genç ve sıcak yıldızların ışınımı ve şok dalgaları çevre gazı ve tozu uzaklaştırarak bir boşluk açmış, bu sırada gaz sütunlarının uçlarında yeni yıldızlar doğmuştur. Bu sütunlara "fil hortumu" biçimleri denir. 2024'te, NGC 602'de kahverengi cüce adaylarının saptandığı bildirildi; bu, Samanyolu dışında bu tür cisimlerin ilk saptanması olarak anılır. Burada "aday" sözcüğü önemlidir: bu cisimlerin kahverengi cüce olduğu henüz kesinleşmiş sayılmaz.

NGC 602 (N90): genç mavi yıldızlar, çevrelerindeki bulutsuda bir boşluk açıyor. Küme Küçük Macellan Bulutu'nun kenarında yer alır.
NASA, ESA ve Hubble Heritage Takımı (STScI/AURA)-ESA/Hubble İşbirliği; CC BY 4.0

ESA/Webb ekibi NGC 602'nin Webb görüntüsünü 23 Ekim 2024'te yayımladı; görüntüde yoğun toz bulutları ve süren yıldız oluşumu belirgindir. Küme, James Webb Uzay Teleskobu'nun yakın ve orta kızılötesi (NIRCam ve MIRI) verileriyle, ayrıca Hubble ile birlikte incelenir. ESA/Webb, bu bölgeyi Güneş'in çevresinden çok farklı koşullarda yıldız oluşumunu incelemek için değerli bulur.

NGC 1511

NGC 1511, yaklaşık 64 milyon ışık yılı uzaklıktaki, çubuklu ve neredeyse yandan görünen bir sarmal gökadadır. John Herschel onu 2 Kasım 1834'te buldu. Görünür parlaklığı yaklaşık 11,3 kadirdir ve çapı yaklaşık 83.000 ışık yılıdır; iç sarmal kolunda çok parlak yıldız oluşum bölgeleri vardır. Yoldaşları NGC 1473 ve NGC 1511A ile birlikte NGC 1511 Grubu'nu oluşturur. Gökadada 1935'te gözlenen SN 1935C patlaması önce nova sanılmış, Sidney van den Bergh ve Martha Hazen 1988'de bunun bir süpernova olduğunu gösterdi. Gökadaların türleri için gökadalar sayfasına bakın.

PGC 6240 (Beyaz Gül Gökadası)

Yaklaşık 345 milyon ışık yılı uzaklıktaki dev bir sarmal gökadadır. Çevresinde kabuk benzeri yapılar bulunur ve küresel küme topluluğu, geçmişte bir birleşme yaşandığını düşündürür.

Küçük Su Yılanı sayılarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Alan243 kare derece
Alan sırası61. / 88
En parlak yıldızBeta Hydri, 2,8 kadir
Beta Hydri uzaklığı~24 ışık yılı
NGC 602 uzaklığı~196.000 ışık yılı
HD 10180 uzaklığı~127 ışık yılı

İlginç bilgiler

  • Beta Hydri, İÖ 150 dolayında güney kutup yıldızı olarak anılır; yani güney gök kutbuna en yakın parlak yıldız o dönemde bu yıldızdı. Kuzeydeki karşılığı için Kutup Yıldızı sayfasına bakabilirsiniz.
  • HD 10180, ilk duyurulduğunda tek bir yıldızın çevresinde bulunan en kalabalık gezegen sistemlerinden biri olarak öne çıktı; tartışma bugün de gezegen sayısı üzerinedir.
  • Takımyıldızın adı Hydra ile neredeyse aynı kökten gelse de ikisi ayrı takımyıldızlardır: Hydra gökyüzünün en büyüğü, Hydrus ise 243 kare derecelik küçük bir güney takımyıldızıdır.

Kısaca

  • Küçük Su Yılanı (Hydrus), güney gök kutbuna yakın, 243 kare derecelik sönük bir takımyıldızdır; IAU kısaltması Hyi.
  • Takımyıldızı Keyser ve de Houtman'ın gözlemlerine dayanarak Plancius oluşturdu; ilk kez 1597-1598 tarihli bir gök küresinde, 1603'te de Bayer'in atlasında göründü.
  • Türkiye'nin hiçbir yerinden görülmez; yalnızca yaklaşık 32° kuzey enleminin güneyinden izlenebilir, en iyi gözlem Aralık akşamlarındadır.
  • Başlıca yıldızları Beta Hydri (yaklaşık 24 ışık yılında), Alfa Hydri ve Gama Hydri'dir; HD 10180 çok gezegenli sistemiyle öne çıkar.
  • Derin gökyüzünde Küçük Macellan Bulutu kenarındaki NGC 602 kümesi ve çubuklu sarmal NGC 1511 gökadası bulunur.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar