Viking 1'in Mars yüzeyinden gönderdiği ilk fotoğrafın 50 yıllık hikâyesi

NASA, Mars yüzeyinden çekilmiş ilk fotoğrafı yeniden paylaştı. Viking 1 iniş aracının 20 Temmuz 1976'da gönderdiği kare, köşeli kayaların ince taneli tozun üzerine uzun gölgeler düştüğü sade bir manzarayı gösteriyor. Görüntünün sağ alt köşesinde aracın iniş ayaklarından biri seçiliyor. Fotoğraf, görev kontrolörlerinin başarılı iniş haberini almasından yaklaşık 40 dakika sonra ekranlara ulaştı ve insanlığın başka bir gezegenin yüzeyine ilk kez bu kadar yakından bakmasını sağladı. 2026, bu tarihî inişin 50. yıl dönümü.

İlk karede ne görülüyor?

Viking 1'in ilk görüntüsü, iniş aracının hemen önündeki zemini gösteriyor. Mühendisler, ilk fotoğrafın aracın ayağına odaklanmasını özellikle istemişti: Böylece aracın yüzeye nasıl oturduğu, zeminin ne kadar sağlam olduğu ve ayağın toza ne kadar gömüldüğü anlaşılabilecekti. Görüntüde boyutları birkaç santimetreden onlarca santimetreye uzanan keskin kenarlı taşlar ve aralarını dolduran çok ince bir toz tabakası dikkat çekiyor.

Viking kameraları bugünkü dijital kameralardan çok farklı çalışıyordu. Görüntüler, dönen bir ayna yardımıyla sahneyi dikey şeritler halinde tarayan bir sistemle oluşturuluyordu. Bu yüzden ilk fotoğraf, şerit şerit Dünya'ya ulaştı ve kontrol odasındaki ekiplerin gözleri önünde yavaş yavaş tamamlandı.

Uzun bir yolculuk

Viking 1, 20 Ağustos 1975'te Florida'dan bir Titan IIIE roketiyle fırlatıldı. Yaklaşık on ay süren yolculuğun ardından 19 Haziran 1976'da Mars yörüngesine girdi. İniş için planlanan ilk bölgenin yörüngeden çekilen görüntülerde beklenenden engebeli çıkması üzerine ekip daha güvenli bir yer aradı; iniş bu nedenle başlangıçta planlanan 4 Temmuz'dan ertelendi. İniş aracı sonunda 20 Temmuz 1976'da, Mars'ın kuzey yarımküresinde yaklaşık 22 derece kuzey enleminde yer alan ve adı "Altın Ova" anlamına gelen Chryse Planitia'ya indi. Bu tarih, Apollo 11'in Ay'a inişinin yedinci yıl dönümüne denk geliyordu.

Viking 1 iki parçadan oluşuyordu: Mars çevresinde dolanan bir yörünge aracı ve yüzeye inen bir iniş aracı. Fırlatma kütlesi yaklaşık 3.530 kilogramdı. İniş aracında iki kamera, toprakta mikrobik yaşam izi arayan biyoloji deneyleri, toprağın kimyasal bileşimini inceleyen bir gaz kromatografı-kütle spektrometresi ve bir sismometre bulunuyordu.

Yaşam arayışı ve tartışmalı sonuçlar

Viking'in en çok tartışılan bulguları, biyoloji deneylerinden geldi. Etiketli salım deneyi olarak bilinen çalışma, toprağa besin eklendiğinde gaz çıkışı saptayarak ilk bakışta olumlu sayılabilecek bir sonuç verdi. Ancak organik molekülleri arayan diğer aletin anlamlı miktarda organik madde bulamaması nedeniyle bilim insanlarının çoğu, bu sonucu canlılıktan değil Mars toprağındaki kimyasal tepkimelerden kaynaklandığı biçiminde yorumladı. Tartışma, bugün bile bazı araştırmacılar tarafından sürdürülüyor ve sonraki Mars görevlerinin yaşam izi arama stratejilerini doğrudan şekillendirdi.

Rekor kıran bir görev

Viking 1 iniş aracı, yalnızca 90 gün çalışacak şekilde tasarlanmıştı; ancak yaklaşık 2.306 Dünya günü, yani 2.245 Mars günü boyunca görevini sürdürdü. 11 Kasım 1982'de gönderilen hatalı bir komut nedeniyle araçla iletişim kesildi. Bu süreyle Viking 1, Mars yüzeyindeki en uzun görev rekorunu yıllarca elinde tuttu; rekor ancak 2010'da Opportunity gezgini tarafından geçildi. Araç, Ocak 1981'de Viking görüntüleme ekibinin lideri Thomas Mutch'ın anısına "Thomas Mutch Anma İstasyonu" adını aldı.

Viking 1'in ikizi Viking 2 de aynı yıl, Eylül 1976'da, Utopia Planitia bölgesine indi. İki görev birlikte Mars'ın iklimi, atmosferi ve yüzeyi hakkında çok sayıda görüntü ve ölçüm topladı. Yörünge araçları gezegenin neredeyse tamamını haritalarken, iniş araçları yüzeydeki hava durumunu yıllar boyunca düzenli olarak kaydetti; böylece Mars'ın mevsimleri ilk kez yerinden izlenmiş oldu.

Neden hâlâ önemli?

Viking 1'in ilk fotoğrafı, Mars'ın uzaktan bulanık bir disk olmaktan çıkıp ayak basılabilecek bir yer haline geldiği an olarak görülüyor. Görevin topladığı veriler, sonraki on yıllarda Mars'a gönderilen yörünge araçlarının, iniş araçlarının ve gezginlerin planlanmasında temel oluşturdu. Bugün Mars yüzeyinde çalışan gezginlerin çektiği yüksek çözünürlüklü renkli panoramalar, yarım asır önce şerit şerit oluşan bu siyah beyaz karenin devamı niteliğinde.

Kısaca

• Viking 1, 20 Temmuz 1976'da Mars'ın Chryse Planitia ovasına indi.
• İlk fotoğraf, aracın ayağını ve çevresindeki kayalarla tozu gösteriyor.
• İniş aracı 90 gün için tasarlanmıştı, 1982'ye kadar yaklaşık altı yıl çalıştı.
• Biyoloji deneylerinin sonuçları, yaşam sorusunda bugün de tartışılıyor.