Süper Ay
Süper Ay, dolunayın Ay'ın Dünya'ya en yakın olduğu noktaya denk gelmesidir; adı astronomiden değil bir astrologdan gelir ve aradaki fark çıplak gözle sanıldığından küçüktür.
- İngilizce karşılığı
- Supermoon
- İlgili alan
- Gözlem
Süper Ay (İngilizcesi supermoon), dolunayın, Ay'ın eliptik yörüngesinde Dünya'ya en yakın noktası olan yerberiye (perigee) yakınken gerçekleşmesine verilen addır. Bu sırada Ay gökyüzünde biraz daha büyük ve parlak görünür. Terim çok yaygınlaşmış olsa da resmî bir astronomi terimi değildir; NASA da süper ayı anlatırken bunu açıkça belirtir.
Terim nereden çıktı?
"Süper Ay" adını 1979'da astrolog Richard Nolle ortaya attı. Nolle, Fergus Wood'un 1976'da yayımlanan, yerberi dönemindeki bahar gelgitleri üzerine bir çalışmasını okurken bu adı türetti ve şöyle tanımladı: Ay'ın Dünya'ya en yakın konumuna yakınken, bu yakınlığın yüzde 90'ı içinde gerçekleşen yeni ay ya da dolunay. Kökeni astrolojiye dayandığı için terimin kesin bir astronomik tanımı da yoktur. Dolunayın yerberiye ne kadar yakın olması gerektiği konusunda resmî ya da tutarlı bir ölçüt bulunmaz. Yeni ay evresindeki "süper aylar" ise nadiren bu adla anılır; zaten o evrede Ay gece gökyüzünde görünmez.
Gökbilimciler aynı olay için yerberi-sizijisi (perigee-syzygy) ya da "yerberi dolunayı" demeyi yeğler. Sizijide Güneş, Dünya ve Ay aynı doğru üzerine dizilir; dolunay ve yeni ay bu dizilimin iki hâlidir. Tersi, yani Ay'ın en uzak noktası olan yeröteye (apogee) yakınken gerçekleşen dolunay için de "mikro Ay" (micromoon) adı kullanılır.
Nasıl oluşur?
Ay'ın Dünya çevresindeki yörüngesi tam bir çember değil, hafifçe basık bir elipstir. NASA'nın verdiği değerlere göre Ay yerberide Dünya'dan yaklaşık 363.300 kilometre, yerötede ise yaklaşık 405.500 kilometre uzaktadır. Dolunay ise Ay, Güneş'e göre Dünya'nın tam karşısına geldiğinde yaşanır ve Ay'ın o sırada yörüngenin neresinde olduğuyla doğrudan ilgisi yoktur. Bu iki döngünün uzunlukları farklı olduğu için dolunay kimi zaman yerberiye, kimi zaman yeröteye denk gelir.
Bir yılda 12 ya da 13 dolunay (ve aynı sayıda yeni ay) yaşanır; bunların genellikle üç ya da dördü süper ay sayılır. NASA'nın belirttiğine göre süper aylar her zaman art arda gelir: yerberi dolunaya yaklaştığı dönemde birkaç dolunay üst üste bu tanıma girer.
Verileri göster
| Yerberide Dünya'ya uzaklık | Yaklaşık 363.300 km |
|---|---|
| Yerötede Dünya'ya uzaklık | Yaklaşık 405.500 km |
| Yılın en sönük dolunayına göre boyut | En çok %14 büyük |
| Yılın en sönük dolunayına göre parlaklık | En çok %30 parlak |
| Yılda süper ay sayısı | 3-4 |
Gerçekte ne kadar büyük ve parlak?
Yerberideki bir dolunay, yerötedekine göre çap olarak kabaca yüzde 14 daha büyük görünür. Parlaklık farkı daha belirgindir: ışık uzaklığın karesiyle azaldığı için yerberi dolunayı yaklaşık yüzde 30 daha parlaktır. NASA bu karşılaştırmayı yılın en sönük dolunayıyla yapar ve bir uyarı ekler: yüzde 14'lük fark gözle ayırt edilebilecek bir boyut değişimi yaratmaz, ama süper dolunay yılın öteki dolunaylarından biraz daha parlaktır. Aradaki fark ancak iki görüntü yan yana konunca gerçekten göze çarpar.
Peki insanlar neden süper ayı "dev gibi" gördüklerini söyler? Bunun büyük payı Ay yanılsamasındadır. Ay ufka yakınken, örneğin gün batımından kısa süre sonra doğarken, beynimiz onu gökyüzünün tepesindeyken olduğundan çok daha büyük algılar. Süper Ay gözlemlerinin çoğu da tam bu saatlerde, Ay ufukta binaların ve ağaçların arasındayken yapılır.
Öne çıkan süper aylar
14 Kasım 2016'daki süper ay, 26 Ocak 1948'den bu yana Dünya'ya en yakın dolunaydı ve bu yakınlık 25 Kasım 2034'e kadar aşılmayacak. 21. yüzyılın en yakın süper ayının ise 6 Aralık 2052'de yaşanması bekleniyor. Ay'ın yörüngesi hesaplanabilir olduğu için bu tarihler yıllar öncesinden bilinir.
Sık karıştırılanlar ve yanlış inanışlar
- Süper ay felaket getirir mi? Süper ayların deprem, tsunami gibi doğal afetlere yol açtığı iddiaları bilim insanlarınca çürütülmüştür. 2011 Tōhoku depremi ve tsunamisi için de medyada süper ayla bağlantı kurulmuş, ancak bunu destekleyen bilimsel bir kanıt bulunamamıştır.
- Gelgitler: Ay yakınken gelgit kuvveti biraz artar ve "yerberi bahar gelgitleri" oluşur. Bu etki görece zayıftır ama yerel olarak fark edilebilir; daha geniş gelgit aralıkları kıyının üst kesimlerinde kum aşınmasını kolaylaştırabilir.
- Kanlı Ay ve Pembe Ay: Bunlar süper ayla aynı şey değildir. "Kanlı Ay", tam Ay tutulması sırasında kızıla dönen Ay için kullanılan halk deyişidir; "Pembe Ay" gibi adlar ise geleneksel dolunay adlarıdır (ayrıntısı Pembe Ay sayfasında). Bir dolunay aynı anda hem süper ay olup hem de böyle bir ad taşıyabilir.
- Yerberi ile süper ay aynı şey mi? Hayır. Ay her yörünge turunda bir kez yerberiden geçer; süper ay için bu anın dolunaya (ya da yeni aya) denk gelmesi gerekir.
