Morötesi astronomi

Morötesi astronomi (ultraviyole astronomi), gök cisimlerinin yaklaşık 10 ile 320 nanometre arasındaki morötesi dalga boylarında yaydığı ışığın incelenmesidir. Bu ışık insan gözüyle görülmez; elektromanyetik tayfta mor ışığın hemen ötesinde, X-ışınlarının ise berisinde yer alır. Morötesi ışınım, genellikle evrimlerinin erken ve geç evrelerindeki sıcak gök cisimlerinin imzasıdır; morötesi gözle bakılsaydı gökyüzündeki yıldızların çoğu sönükleşir, sıcak ve genç olanlar öne çıkardı.

Neden uzaydan yapılır?

Bu dalga boylarındaki ışığın büyük kısmı Dünya atmosferinde, özellikle ozon tabakasında soğurulur. Morötesi ışık insanlara zarar verebildiği için bu soğurma yeryüzündeki yaşam açısından bir korumadır; ama gökbilimciler için gök cisimlerinin morötesi ışınımını yerden gözlemeyi olanaksız kılar. Bu yüzden morötesi gözlemler atmosferin üst katmanlarından ya da uzay teleskoplarıyla yapılır. Morötesi astronomi, ancak uzay çağıyla birlikte mümkün hâle geldi.

Morötesi ışık neyi gösterir?

• Sıcak, genç yıldızlar: Yaklaşık 10.000 kelvinden sıcak bir yıldız ışınımının çoğunu morötesinde yayar. Evrendeki en sıcak ve en büyük kütleli yıldızlar ışıklarının büyük bölümünü bu bantta saçar.
• Beyaz cüceler: İlk oluştuklarında sıcaklıkları 100.000 kelvine ulaşabilen beyaz cüceler morötesinde parlar. IUE uydusu, Sirius örneğinde olduğu gibi pek çok anakol yıldızının yanında gizlenen beyaz cüce eşleri bu sayede buldu.
• Yıldızlararası ortam: Morötesi tayfölçüm, yıldızlar arasındaki gazın kimyasal bileşimini, yoğunluğunu ve sıcaklığını ortaya koyar.
• Gökadaların evrimi: Morötesi ışık genç yıldızları ele verdiği için gökadalarda yıldız oluşumunun nerede ve ne hızla sürdüğünü gösterir.
• Güneş ve gezegenler: SOHO ve SDO gibi Güneş gözlemevleri koronayı morötesi teleskoplarla izler; Cassini, MESSENGER, New Horizons, Juno ve MAVEN gibi gezegen araçlarında da morötesi algılayıcılar bulunur.

Kısa tarihçe

Yıldızlardan kütle kaybı ilk kez 1960'larda roketlere yerleştirilmiş teleskoplarla keşfedildi. 1968'de fırlatılan OAO-2 uydusu, 1200 gök cisminin ilk morötesi gözlemlerini yaptı. Nisan 1972'de Apollo 16 astronotu John Young, ABD Deniz Araştırma Laboratuvarı'nda tasarlanıp üretilen uzak morötesi kamerayı Ay yüzeyinde çalıştırdı; bu alanın öncüleri arasında George Robert Carruthers, Robert Wilson ve Charles Stuart Bowyer sayılır.

Alanın dönüm noktası, 26 Ocak 1978'de fırlatılan Uluslararası Morötesi Kâşif (IUE) oldu. NASA, İngiltere'nin SERC kurumu ve ESA'nın ortak projesi olan bu uydu, esas olarak morötesi tayf almak için tasarlanmış ilk uzay gözlemeviydi. Üç yıl çalışması planlanırken 18 yıl görev yaptı, 104.000'i aşkın gözlem gerçekleştirdi ve 30 Eylül 1996'da mali nedenlerle kapatıldı. 1990'dan bu yana Hubble Uzay Teleskobu da morötesine duyarlı aletler taşıyor; 2009'da takılan Kozmik Kökenler Tayfçekeri bunlardan biridir.

Verileri göster

1968	OAO-2: 1200 cisim gözlendi
1972	Apollo 16 morötesi kamerası
1978	IUE fırlatıldı
1990	Hubble Uzay Teleskobu
1996	IUE 18 yıl sonra kapatıldı
2003	GALEX fırlatıldı
2013	GALEX görevi sona erdi

GALEX: gökadaların morötesi haritası

28 Nisan 2003'te fırlatılan Gökada Evrimi Kâşifi (GALEX), 50 santimetrelik teleskobuyla yakın morötesi (175-280 nm) ve uzak morötesi (135-174 nm) bantlarında gökyüzünü taradı. Amacı evrendeki yıldız oluşumunun tarihini, Büyük Patlama'ya giden yolun yüzde 80'ine, yaklaşık 10 milyar yıllık kozmik geçmişe kadar ölçmekti. İlk ışığını 21 Mayıs 2003'te Herkül takımyıldızında aldı; 7 Şubat 2012'de beklemeye alındı ve Haziran 2013'te kapatıldı.

Sık karıştırılanlar

• Morötesi ile X-ışını: Morötesinden daha kısa dalga boylu, yani daha yüksek enerjili fotonlar X-ışını ve gama ışını astronomisinin konusudur. "Aşırı morötesi" (EUV) bandı ikisinin arasındaki geçiş bölgesidir.
• Bant sınırları: Morötesinin üst sınırı kaynaklara göre 320 ile 350 nanometre arasında verilir; bu kesin bir doğa sınırı değil, bir tanım meselesidir.
• Morötesi ile kızılötesi: İkisi de gözle görülmez, ama tayfın karşıt uçlarındadır; kızılötesi astronomi soğuk toz ve gazı, morötesi ise sıcak cisimleri öne çıkarır.