Usturlabın bin yıllık yolu

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, usturlabın 4. yüzyıldaki ilk incelemelerden 14. yüzyıla uzanan yaklaşık bin yıllık serüvenini altı durakla gösteriyor.

• 4. yy.: Theon'un incelemesi, zaman çizelgesinin en eski halkası.
• y. 550: Yahya en-Nahvî'nin incelemesi.
• y. 815: Usturlap üzerine ilk Arapça inceleme yazıldı.
• 927-928: Bilinen en eski usturlap bu yıllara tarihleniyor.
• 1235: İsfahan'da dişli bir usturlap yapıldı.
• 14. yy.: Chaucer usturlap üzerine bir inceleme kaleme aldı.

Çizelge, bilginin kültürden kültüre aktarılışını izliyor: önce Theon ve Yahya en-Nahvî'nin incelemeleri, sonra yaklaşık 815'te Arapça ilk inceleme geliyor. İlginç bir ayrıntı, elimizdeki bilinen en eski usturlabın (927-928) ilk Arapça incelemeden bir asırdan fazla sonraya ait olması; yani alet hakkındaki yazılar, günümüze ulaşan örneklerden daha eskiye uzanıyor. 1235 tarihli dişli usturlap aletin mekanik olarak da geliştiğini gösterirken, 14. yüzyılda Chaucer'ın incelemesi yolculuğun son durağı oluyor.

Veriler bilim tarihi kaynaklarına dayanıyor. Usturlabın parçalarını, adının kökenini ve nasıl kullanıldığını usturlap yazısında okuyabilirsiniz.

Usturlap ne işe yarıyordu?

Usturlap hem bir yıldız haritası hem de gökyüzünün görünen yarım kubbesinin taşınabilir bir modelidir. Arka yüzündeki alidat denen nişan cetveliyle bir yıldızın ya da Güneş'in ufuktan yüksekliği ölçülür; ön yüzde dönen ağ, o yıldızın ucu aynı yükseklik çemberine gelene dek çevrilir. Böylece gökyüzünün o anki görünümü aletin üzerinde kurulur ve kenardaki bölmelerden saat okunur. Enlem biliniyorsa saat, saat biliniyorsa enlem bulunabilir; her şehir için ayrı bir enlem levhası takılır.

Adı Yunanca astrolábos, yani "yıldız tutan" sözcüğünden gelir; Arapçaya el-asturlâb, Türkçeye usturlap olarak geçmiştir. Alet asıl gelişimini İslam dünyasında yaşadı: gökbilimciler tasarıma açı ölçekleri ve azimut çemberleri ekledi. Usturlap bu dünyada namaz vakitlerini ve kıble yönünü belirlemek için de kullanıldı; Abdurrahman es-Sûfî'nin eserinin aletin binden fazla kullanımını anlattığı bildirilir.

Sık sorulanlar

Usturlabı Hypatia mı icat etti?

Hayır. İcat bazen ona mal edilir, ama bu yanlıştır. Babası İskenderiyeli Theon alet üzerine ayrıntılı bir inceleme yazmıştı; günümüze ulaşan en eski inceleme ise Yahya en-Nahvî'nin yaklaşık 550'de Yunanca yazdığı metindir.

İslam dünyasında ilk usturlabı kim yaptı?

Sekizinci yüzyılda Muhammed el-Fezârî, İslam dünyasında usturlap yapan ilk kişi olarak anılır. Günümüze ulaşan en eski örnek Hicri 315'e, yani miladi 927-928'e tarihlenir.

Chaucer'ın incelemesi neden önemli?

Geoffrey Chaucer (yaklaşık 1343-1400) Usturlap Üzerine Bir İnceleme adlı eseri oğlu için yazdı. Bu, aletin 14. yüzyıl Avrupa'sında öğretilip öğrenilen bir araç olduğunu gösterir.