Mutlak parlaklık (mutlak kadir)
Mutlak parlaklık, bir gök cisminin 10 parsek uzaklıktan bakıldığında görüneceği parlaklıktır; yıldızların gerçek ışık güçlerini uzaklıktan bağımsız karşılaştırmaya yarar.
- İngilizce karşılığı
- Absolute magnitude
- İlgili alan
- Gözlem
Mutlak parlaklık ya da mutlak kadir (simgesi M), bir gök cisminin ışık gücünü ters işleyen logaritmik kadir ölçeğinde ifade eder. Tanımı basittir: cisim tam 10 parsek (yaklaşık 32,6 ışık yılı) uzaklığa konsaydı ve aradaki toz ışığını hiç söndürmeseydi, gökyüzünde ne kadar parlak görünecekti? Bu sayı, uzaklığın etkisini ortadan kaldırarak yıldızları "aynı çizgiye dizer" ve gerçekten hangisinin daha çok ışık saçtığını gösterir.
Görünür parlaklıktan farkı
Gece gökyüzünde gördüğümüz parlaklık, görünür parlaklıktır (m). Bu değer hem yıldızın gerçek gücüne hem de bize uzaklığına bağlıdır: yakındaki sönük bir yıldız, uzaktaki dev bir yıldızdan parlak görünebilir. Mutlak kadir ise yalnızca yıldızın kendisini anlatır. Ölçek ters çalışır: sayı ne kadar küçükse (ya da ne kadar eksiye inerse) cisim o kadar güçlüdür. 5 kadirlik fark, ışık gücünde tam 100 katlık farka denk gelir. Yıldızların mutlak kadirleri genellikle yaklaşık −10 ile +20 arasında değişir; gökadalar çok daha eksi değerlere ulaşabilir.
Nasıl hesaplanır?
Görünür parlaklığı ölçülmüş ve uzaklığı bilinen bir yıldızın mutlak kadiri şu ilişkiyle bulunur: M = m − 5 · (log₁₀ d − 1). Burada d parsek cinsinden uzaklıktır. Aradaki farka (m − M) uzaklık modülü denir; iki değerden biri biliniyorsa uzaklık da hesaplanabilir. Uzaklık çoğu zaman paralaks ölçümünden gelir: 10 parsekteki bir yıldızın paralaksı 0,1 yay saniyesidir. Samanyolu içinde toz ışığı genellikle kiloparsek başına 1-2 kadir söndürür; bu söndürme hesaba katılmazsa sonuç şaşar.
Bir örnek: Vega'nın görünür kadiri 0,03, paralaksı 0,129 yay saniyesidir; bu da mutlak kadirini yaklaşık +0,6 yapar. Güneş'in mutlak görsel kadiri +4,83'tür. Yani Güneş'i 32,6 ışık yılı öteye taşısaydık, gökyüzünde çıplak gözle görülebilen ama hiç de göz alıcı olmayan bir yıldız olurdu; çıplak gözle seçilebilen en sönük yıldızlar yaklaşık 6 kadirdir.
Verileri göster
| Deneb | -8.4 |
|---|---|
| Rigel | -7.8 |
| Betelgeuse | -5.8 |
| Vega | 0.6 |
| Sirius | 1.4 |
| Güneş | 4.83 |
Örnekler
- Deneb: Mutlak kadiri −8,4. 10 parsek uzaklıkta olsaydı nesnelere gölge düşürecek kadar parlak olurdu.
- Rigel ve Betelgeuse: Orion'un bu iki yıldızının mutlak kadirleri sırasıyla yaklaşık −7,8 ve −5,8'dir.
- Sirius: Gökyüzünün en parlak yıldızı, mutlak kadiri 1,4 ile Güneş'ten güçlüdür ama Deneb'in yanında sönük kalır; parlak görünmesinin asıl nedeni yakınlığıdır.
- Gökadalar ve kuasarlar: Samanyolu'nun mutlak kadiri yaklaşık −20,8, M87'ninki yaklaşık −22'dir. CTA-102 gibi kuasarlar −32'nin de ötesine geçer.
Asteroitler için H kadiri
Güneş Sistemi cisimleri için ayrı bir tanım kullanılır, çünkü onlar kendi ışığını değil Güneş'in yansıyan ışığını gösterir. H kadiri, cismin hem Güneş'e hem gözlemciye 1 astronomik birim uzaklıkta, Güneş'in tam karşısında (evre açısı sıfır) durduğu varsayılarak hesaplanan parlaklıktır; bu dizilim gerçekte mümkün değildir, ama karşılaştırma için kullanışlıdır. H kadiri, cismin yansıtma gücü (albedo) bilinirse çapını tahmin etmeye yarar. Albedo 0,14 kabul edildiğinde H = 17,7 yaklaşık 1 kilometrelik, H = 22,7 yaklaşık 100 metrelik bir cisme karşılık gelir. Gezegen savunması haberlerinde geçen "H değeri" budur; ayrıntısı Yakın Dünya cismi sayfasında.
Verileri göster
| H kadiri 10 | 36 km |
|---|---|
| H kadiri 15 | 3,6 km |
| H kadiri 17,7 | 1 km |
| H kadiri 20 | 360 m |
| H kadiri 22,7 | 100 m |
| H kadiri 25 | 36 m |
| H kadiri 27,7 | 10 m |
Bolometrik kadir
Mutlak kadir genellikle belirli bir süzgeçle, örneğin görünür ışıktaki V bandında ölçülür (MV). Bütün dalga boylarındaki ışımayı hesaba katan değere mutlak bolometrik kadir denir. Uluslararası Astronomi Birliği Ağustos 2015'te bu ölçeği Güneş'ten bağımsız, sabit bir ışık gücü değerine bağladı; Güneş'in mutlak bolometrik kadiri bu tanımla 4,74 olur.
Sık karıştırılanlar
- Mutlak kadir ile görünür kadir: Biri yıldızın gerçek gücünü, öteki bizim gördüğümüz parlaklığı anlatır; ikisi yalnızca 10 parsekteki bir yıldız için eşittir.
- Mutlak kadir ile ışıma gücü: Işıma gücü vat cinsinden ölçülür; mutlak kadir ise aynı bilginin logaritmik ve ters çalışan ölçekteki karşılığıdır.
- Yıldızlar için M, asteroitler için H: İki tanım farklı uzaklıklara (10 parsek ve 1 AU) dayandığından sayılar doğrudan karşılaştırılamaz. Kuyruklu yıldızların mutlak kadiri (M1) de asteroitlerin H değeriyle aynı şey değildir.
