Abdurrahman es-Sufi

Abdurrahman es-Sufi, 10. yüzyılda yaşamış İranlı bir gökbilimcidir. 964'te tamamladığı Sabit Yıldızlar Kitabı, 48 takımyıldızı metin ve çizimlerle anlatan, Yunan yıldız adlarını Arapça adlarla eşleştiren temel bir başvuru eseridir. Bu kitapta Andromeda galaksisini “küçük bir bulut” olarak tanımlaması, Samanyolu dışındaki bir gökadadan yazılı olarak söz edilen ilk kayıt sayılır. Batı'da Azophi adıyla tanınır; Ay'daki bir krater ve bir asteroit onun adını taşır.

Erken yaşamı

Sufi, 7 Aralık 903'te Abbasi Halifeliği döneminde, bugünkü İran'daki Rey kentinde doğdu. Gençliğine ve eğitimine dair ayrıntılı bilgi günümüze ulaşmamıştır. Kaynaklarda Abdurrahman Sufi ya da Ebu'l-Hüseyin Abdurrahman gibi farklı ad biçimleriyle de anılır.

Büveyhî sarayında

Sufi, Büveyhî hükümdarı Adudüddevle'nin İsfahan'daki sarayında yaşadı ve çalıştı. Biruni'nin aktardığına göre ekliptik, yani Güneş'in gökyüzündeki yıllık yolu üzerine çalışmalarını Şiraz'da yaptı. Batlamyus'un Almagest'ini Arapçaya aktarıp genişletti ve Batlamyus'un yıldız kataloğundaki yanlışları düzeltti. 25 Mayıs 986'da öldü; ölüm yeri kaynaklarda belirtilmez.

Sabit Yıldızlar Kitabı

Asıl adı Kitâbü Suveri'l-Kevâkibi's-Sâbite olan eser, Türkçede “Sabit Yıldızlar Kitabı” ya da “Gökyüzündeki Takımyıldızların Tarifi” diye anılır. “Sabit yıldızlar” deyimi, gökyüzünde birbirlerine göre yer değiştirmiyor gibi görünen yıldızları, gezegenlerden ayırmak için kullanılırdı. Sufi, Batlamyus'un tanımladığı 48 takımyıldızı ele aldı ve kitabını Büveyhî hükümdarı Adudüddevle'ye ithaf etti. Takımyıldızlar üç grupta toplanır: kuzeyden görülen 21 takımyıldız, güneyden görülen 15 takımyıldız ve 12 burç takımyıldızı. Her yıldız için adı ve numarası, ekliptik boylamı ve enlemi, parlaklığı ve ekliptiğin kuzeyinde mi güneyinde mi olduğu verilir.

Batlamyus'tan bu yana geçen yaklaşık sekiz yüzyılda ekinoks noktalarının kaymasını hesaba katmak için Almagest'teki bütün boylamlara 12° 42′ ekledi. Batlamyus'un kataloğunda bulunmayan bazı yıldızları da fark etti, ama Batlamyus'a sadık kalmak için bunları haritalarına koymadı. Gözlemlerini yaklaşık 32,7 derece kuzey enlemindeki İsfahan'da yaptı.

Kitabı benzerlerinden ayıran iki özellik vardır. İlki çizimlerdir: Sufi her takımyıldızı iki ayrı resimle gösterdi. Biri yıldızları bir gök küresinin dışından bakılmış gibi, öteki Dünya'dan gökyüzüne bakan birinin gördüğü gibi çizer. Her çizimde takımyıldızın figürünü oluşturan yıldızlar ile çevresindeki yıldızlar ayrı gruplarda gösterildi. İkincisi adlandırmadır: Almagest'teki Yunanca yıldız adlarını, Arapların geleneksel yıldız adlarıyla karşılaştırdı. Yunan ve Arap gelenekleri birbirinden büyük ölçüde bağımsızdı ve karmaşık biçimde örtüşüyordu; Sufi bu iki adlandırmayı ilişkilendiren ilk gökbilimcilerden biri oldu. Parlaklıkları sınıflarken de Batlamyus'tan daha ayrıntılı bir ölçek kullandı; verdiği parlaklıkların yarısından biraz fazlası Batlamyus'unkiyle örtüşür. Kullandığı yıldız terimlerinden bir bölümü bugün de gökbilim literatüründe yaşar; gökyüzünün bilinen yıldızlarının pek çoğunun adı Arapça kökenlidir.

Eser çok okundu ve çoğaltıldı; günümüze 35 nüshası ulaştı. Bunlardan biri 1131'de Artuklular döneminde Mardin'de yazılmıştır. Türkçe kaynaklara göre Kastilya Kralı X. Alfonso'nun hazırlattığı ansiklopedi de bu esere dayanır. Latincede Liber locis stellarum fixarum adıyla bilinir. Eserin ilk kısmi İngilizce çevirisi ise ancak 2010'da yayımlandı.

Andromeda: “küçük bulut”

Sufi, Andromeda takımyıldızını anlatırken çıplak gözle soluk, bulanık bir leke olarak görülen bir cisimden “küçük bulut” diye söz etti. Bu cisim, bugün yaklaşık 2,5 milyon ışık yılı uzaklıkta olduğunu bildiğimiz Andromeda galaksisidir. Sufi'nin kaydı, Samanyolu dışındaki bir galaksinin yazılı olarak anıldığı ilk örnek kabul edilir. Elbette o dönemde bu “bulutun” kendi Samanyolu'muz gibi milyarlarca yıldızdan oluşan ayrı bir yıldız sistemi olduğu bilinmiyordu; bu ancak 1925'te kesinleşti. Edwin Hubble, 100 inçlik Hooker teleskobuyla çekilen fotoğraflarda Andromeda'daki Sefeid değişen yıldızlarını, yani parlaklığı düzenli olarak değişen ve uzaklık ölçümünde kullanılan yıldızları tespit etti; böylece Andromeda'nın Samanyolu'nun içinde bir gaz bulutu değil, çok uzaktaki ayrı bir galaksi olduğunu gösterdi. Sufi'nin çıplak gözle not ettiği soluk leke, böylece yaklaşık bin yıl sonra evrenin ne kadar büyük olduğunu gösteren kanıtlardan birine dönüştü.

Sufi'nin Büyük Macellan Bulutu'nu da tanımladığı sık sık öne sürülür. Ancak bu iddianın, Süheyl (Canopus) yıldızının güneyindeki bazı yıldızlara yapılan bir göndermenin yanlış yorumlanmasından doğduğu düşünülür; Sufi bu yıldızları kendisinin gözlemlemediğini de belirtir.

Usturlap üzerine

Usturlap, gök cisimlerinin ufuktan yüksekliğini ölçerek saati, yönü ve konumu bulmaya yarayan bir el aletidir. Sufi bu alet üzerine yazdığı eserde usturlabın binden fazla kullanımını anlattı; astronomi ve astrolojinin yanı sıra denizde yön bulma, arazi ölçümü, zaman ölçme, kıble yönünü ve namaz vakitlerini belirleme bunlar arasındadır.

Uzay ve astronomiye etkisi

Sufi'nin kataloğu yüzyıllar boyunca hem İslam dünyasında hem Avrupa'da gökyüzü haritalarının temel kaynağı oldu. Semerkant'ta çalışan Uluğ Bey de onun çalışmasından yararlandı. Albrecht Dürer'in kuzey gök yarıküresini gösteren 1515 tarihli gravüründe Sufi de resmedilmiştir.

Mirası

Ay'daki Azophi krateri ve 12621 Alsufi asteroidi onun adını taşır. Google 2016'da onu bir Google Doodle ile andı. İran'da amatör gökbilimciler için düzenlenen Sufi gözlem yarışmaları da adını ondan alır.

Bilmeye değer

• Batı'daki adı Azophi'dir.
• Sabit Yıldızlar Kitabı'nın günümüze 35 nüshası ulaşmıştır.
• Andromeda'yı teleskop icat edilmeden çok önce, çıplak gözle kaydetti.
• Usturlabın binden fazla kullanımını anlatan bir eser yazdı.

Fotoğraf: Albrecht Dürer · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons