Ay'ın evreleri etkinliği: Kurabiye (Oreo) ile Ay evreleri nasıl yapılır?

Oreo ile Ay evreleri etkinliğinde siyah kurabiyelerin arasındaki beyaz krema kazınarak Ay'ın sekiz evresi biçimlendirilir ve bir kâğıda sırayla dizilir. Ay kendi ışığını üretmez; Güneş her zaman Ay'ın bir yarısını aydınlatır ve biz bu aydınlık yarının ne kadarını gördüğümüze göre farklı şekiller izleriz. Bir yeni aydan ötekine yaklaşık 29,5 gün geçer.

Malzemeler
1. 8 adet kremalı siyah sandviç kurabiye (ya da aşağıdaki alerjiye uygun karton seçenek)
2. Tatlı kaşığı ya da plastik bıçak, kürdan
3. Siyah ya da koyu mavi fon kartonu, beyaz kalem
4. Ortaya Dünya için küçük bir mavi daire, kenara Güneş için sarı bir ok
5. Ellerini yıkamak için su ve peçete

Ay'ın 8 evresi ve Türkçe adları

1. Yeni ay: Ay, Güneş ile Dünya arasındadır; aydınlık yüzü bize dönük değildir, Ay görünmez.
2. Hilal (büyüyen): İnce bir aydınlık yay. Türkiye'den bakınca sağ taraf aydınlıktır.
3. İlk dördün: Ay'ın yarısı (sağ yarısı) aydınlık görünür.
4. Şişkin ay (büyüyen): Yarıdan fazlası aydınlık, her gece biraz daha dolar.
5. Dolunay: Ay, Dünya'nın Güneş'e göre öbür yanındadır; aydınlık yüzün tamamı bize dönüktür.
6. Şişkin ay (küçülen): Aydınlık kısım bu kez sağdan azalmaya başlar.
7. Son dördün: Sol yarı aydınlıktır.
8. Hilal (küçülen): Solda ince bir yay kalır; sonra yeniden yeni ay gelir.

Büyüyen evrelere halk arasında "ayın büyümesi", küçülenlere "ayın küçülmesi" de denir. Terimin kısa tanımı Ay evreleri sözlük maddesinde var.

Kurabiye ile adım adım

1. Kurabiyeleri dikkatle çevirerek iki yarıya ayır; kremanın tamamen bir yarıda kalmasına çalış. Kremasız yarıları yiyebilirsin.
2. Kremalı yarıları yan yana diz. Her biri bir evre olacak.
3. Dolunay için kremaya dokunma.
4. Yeni ay için kremanın tamamını kaşıkla kazı; geriye siyah kurabiye kalır.
5. İlk dördün ve son dördün için kremanın tam yarısını kazı. İlk dördünde sağ yarı, son dördünde sol yarı kalır.
6. Hilaller için kremanın çoğunu kazı, kenarda ince bir yay bırak. Şişkin aylar için yalnız bir kenardan ince bir yay kazı.
7. Fon kartonunun ortasına Dünya'yı yapıştır, kurabiyeleri çevresine bir saat kadranı gibi sırayla diz. Kartonun bir kenarına "Güneş ışığı bu yönden geliyor" okunu çiz.
8. Her evrenin altına beyaz kalemle adını yaz.

Yaptığın diziyi kontrol etmek için çalışma kâğıdındaki boş daireleri boyayabilir ve adlarını yazabilirsin.

Evreler neden oluşur?

NASA'nın anlatımıyla Ay her zaman yarısı Güneş'ten ışık alan bir küredir; bir gündüz yüzü, bir de gece yüzü vardır. Ay Dünya'nın çevresinde dolanırken, aydınlık yarının ne kadarını Dünya'dan gördüğümüz değişir. Evreler, sık sanıldığı gibi Dünya'nın gölgesinden oluşmaz; Dünya'nın gölgesi Ay'a düştüğünde buna Ay tutulması denir ve yalnız bazı dolunaylarda görülür. Ayrıntılı anlatım Ay evreleri, Ay ve Güneş tutulmaları sayfasında.

Bir yeni aydan bir sonrakine geçen süreye sinodik ay denir ve ortalama 29,53 gündür; yani evreler yaklaşık her 29,5 günde bir tekrarlanır. İnce hilal evrelerinde Ay'ın karanlık kısmı bazen hafifçe parlar: Bu, Dünya'dan yansıyan Güneş ışığıdır ve "Dünya ışığı" diye anılır.

Alerji uyarısı ve kurabiyesiz seçenek

Kremalı sandviç kurabiyeler çoğunlukla buğday unu (gluten) içerir; bazılarında süt ve soya da bulunabilir. Sınıfta yapılacaksa önce velilere sor ve paketteki alerjen bilgisini oku. Yiyecek kullanmak istemiyorsan aynı etkinliği kâğıtla yapabilirsin:

• Beyaz kartondan sekiz eşit daire kes (bir bardak ağzını şablon olarak kullan).
• Siyah kâğıttan aynı boyda daireler kes ve her evre için karanlık kalan kısmı kesip beyaz dairenin üstüne yapıştır.
• Yeni ay için dairenin tamamını siyahla kapat, dolunay için hiç kapatma.

Lamba ve top deneyi: evreleri kendin oluştur

Okul öncesi ve ilkokul çocukları için en akılda kalan yöntem budur. Odayı karartıp bir masa lambasını (tercihen fazla ısınmayan LED lamba) odanın bir ucuna koy; bu Güneş olsun. Bir topu ya da kalemin ucuna takılmış strafor topu kolunu uzatarak başından biraz yukarıda tut; top Ay, senin başın Dünya olsun. Lambaya bakarken topu önce tam lambanın önüne getir: Topun karanlık yüzünü görürsün, bu yeni aydır. Sonra yerinde yavaşça sola doğru dönerek bir tur at. Top dönerken önce ince bir hilal, sonra yarım, sonra şişkin ve lambanın tam karşısına geldiğinde dolunay görürsün. Lambanın ışığına doğrudan bakma; gözünü top üzerinde tut.

Gerçek Ay ile karşılaştır

Etkinliği bitirdikten sonra bir hafta boyunca akşamları gökyüzüne bakıp Ay'ın hangi evrede olduğunu kurabiye dizinle karşılaştır. NASA'ya göre ilk dördün akşamları gökyüzünde yüksekte görüldüğü için gözlem için çok uygundur ve Ay her gün bir önceki güne göre biraz daha geç doğar. Bu akşam Ay'ın hangi evrede olduğunu Bugün Ay hangi evrede? sayfasından, yaklaşan dolunay ve tutulmaları gökyüzü takviminden öğrenebilirsin; örneğin 24 Aralık süper ayı ve 20-21 Şubat 2027 yarı gölge Ay tutulması.

Merak edebileceklerin

• Ay'ın karanlık yüzü var mı?
• Ay nedir kısaca?
• Ay nasıl oluştu?
• Ay Dünya'dan uzaklaşıyor mu?
• Güneş tutulması ile Ay tutulması arasındaki fark