Üçüncü Türden Yakınlaşma ne demek? Hynek'in ölçeği ve filmin bilim karnesi
Spielberg'in 1977 filmi adını astronom J. Allen Hynek'in UFO gözlem ölçeğinden alır. Blue Book'un 701 tanımlanamayan dosyası ve Condon Raporu bu ölçeğin sınırlarını gösterir.

1977'de vizyona giren Üçüncü Türden Yakınlaşmalar, adını bir sinema hilesinden değil, bir astronomun sınıflandırma cetvelinden alır. Film UFO gözlemlerini anlatır; ama "üçüncü tür" ifadesi, Amerikalı astronom J. Allen Hynek'in gözlem raporlarını düzene sokmak için geliştirdiği ölçeğin en üst basamağıdır. Bu yazıda önce o ölçeğin ne dediğine, sonra filmin gerçek UFO araştırmalarıyla nerede örtüştüğüne bakıyoruz.
Üçüncü türden yakınlaşma ne demek?
Josef Allen Hynek (1910-1986), 1935'te Chicago Üniversitesi'nde astrofizik doktorası yapmış, 1960'tan 1978'deki emekliliğine kadar Northwestern Üniversitesi'nde görev yapmış bir astronomdu. Amerikan Hava Kuvvetleri'nin UFO raporlarını inceleyen üç projenin, yani Sign (1947-1949), Grudge (1949-1951) ve Blue Book'un (1952-1969) bilimsel danışmanlığını üstlendi. Başlangıçta konuya kuşkuyla baktığı, zamanla ise güvenilir tanıkların, özellikle pilotların anlattığı bazı olayların resmî açıklamalarla yetinilemeyecek kadar tuhaf olduğunu düşündüğü aktarılır.
Hynek ölçeği 1972'de yayımladığı "The UFO Experience: A Scientific Inquiry" adlı kitapta tanıttı. Tanımlar şöyle:
- Birinci tür: Yaklaşık 150 metreden (500 fit) daha yakın görünen, belirgin ayrıntıları seçilebilen bir cismin görsel gözlemi.
- İkinci tür: Cismin fiziksel iz bıraktığı durumlar; araç motorlarının etkilenmesi, yerde izler ya da tanıklarda bedensel etkiler gibi.
- Üçüncü tür: Cismin içinde ya da yakınında canlı varlıkların, yani insansı figürlerin, robotların ya da mürettebat olduğu düşünülen varlıkların görülmesi.
Ölçek bir "bu gerçek" ya da "bu uzaylı" hükmü vermez; yalnızca raporu, tanığın cisme ne kadar yakın olduğuna ve ne bildirdiğine göre sınıflar. Hynek'in ölümünden sonra meslektaşı Jacques Vallée, 1990 tarihli "Confrontations" kitabında dördüncü bir tür ekledi ve kaçırılma anlatılarını bu basamağa koydu.
Film ne gösteriyor?
Steven Spielberg'in yönettiği film 16 Kasım 1977'de gösterime girdi. Hynek yapımda bilimsel danışman olarak yer aldı ve filmin adı doğrudan onun sınıflamasından geliyor. François Truffaut'nun canlandırdığı UFO araştırmacısı Lacombe karakterinin ise gerçek hayattaki modelinin Jacques Vallée olduğu belirtiliyor.
Filmin finali, Wyoming'deki Devils Tower Ulusal Anıtı'nda çekildi. Burası ABD'nin ilk ulusal anıtı olarak kayıtlara geçmiş bir yer. Sahnede insanlar ile gelen araç arasındaki ilk iletişim, ses ve ışıkla kurulur. John Williams'ın bestelediği beş notalık ezgi, bu "konuşmanın" ana malzemesidir. Finalde Lacombe'un, beş notalık dizilere karşılık gelen Curwen el işaretlerini kullandığı anlatılır. Setteki ARP 2500 sentezleyiciyi kurmak için gönderilen ARP Instruments mühendisi Phil Dodds'un, ekranda bu sentezleyiciyi çalan müzisyen Jean Claude rolüne alındığı da yapım notları arasında yer alır.
Gerçek UFO araştırması neyi gösterdi?
Hynek'in danışmanlık yaptığı Blue Book, Mart 1952'den 17 Aralık 1969'a kadar sürdü. Hava Kuvvetleri'nin kendi açıklamasına göre toplanan 12 618 rapordan 701'i "tanımlanamayan" olarak kaldı. Bu rakam sık sık yanlış okunur: "Tanımlanamayan", "uzaylı aracı" demek değildir; eldeki veriyle sınıflandırılamayan rapor demektir. Hava Kuvvetleri, tanımlanamayanlar arasında uzaylı araç olduğunu gösteren bir kanıt bulunmadığını belirtti.
Projenin sonunu getiren etkenlerden biri, Colorado Üniversitesi'ne yaptırılan ve 1968'de tamamlanan Condon Raporu'ydu. Rapor, UFO çalışmalarının büyük bir bilimsel keşfe yol açmasının olası görünmediği sonucuna vardı. Hava Kuvvetleri de projeyi, devam eden harcamanın ne ulusal güvenlik ne de bilim açısından haklı çıkarılamayacağı gerekçesiyle kapattı.
Hynek bu sonuca katılmadı. 1966'da Michigan'daki gözlemler sonrasında bazı raporlar için "bataklık gazı" olasılığını dile getirmiş, ancak dikkatle sınırladığı bu açıklama basında çarpıtılarak alay konusu olmuştu. 1973'te Center for UFO Studies'i (CUFOS) kurarak raporları sivil bir bilimsel çerçevede incelemeye çalıştı.
Nerede haklı, nerede değil?
Filmin güçlü yanı, bir temas senaryosunu bilimsel kurumların ve sıradan tanıkların gözünden anlatması. Hynek ölçeğinin kendisi de gözlem verisini düzenli kaydetmek için işe yarar bir fikirdi. Zayıf yanlar ise açık:
- Filmde tanıklıklar, gerçek varlıkların fiziksel kanıtı gibi akar. Gerçekte bir tanıklık, ne kadar içten olursa olsun, tek başına ölçülebilir kanıt sayılmaz.
- Blue Book'un 701 "tanımlanamayan" dosyası, bilinmeyen bir olguyu işaret etse bile bu olgunun uzaylı olduğunu göstermez.
- Bugün bilim insanları uzaylı yaşamı aramak için tanık raporlarına değil, ölçülebilir sinyallere, gezegen atmosferlerindeki kimyasal izlere ve teleskop verilerine bakıyor. Bu arayışın neden hâlâ sonuçsuz olduğunu Fermi paradoksu yazımızda anlattık.
- Filmdeki ses ve müzikle ilk temas fikri sinemada çarpıcı; ancak kuramsal bir iletişim sorunu olarak ele alınışını Geliş filmi üzerine yazdığımız dilbilim yazısında okuyabilirsiniz.
Sonuç: Bir film adı, bir bilim terimi oldu
Üçüncü Türden Yakınlaşmalar, Hynek'in sınıflamasını popüler dile soktu; bugün "üçüncü tür" ifadesi neredeyse her UFO anlatısında geçiyor. Ama terimin arkasındaki fikir mütevazı: gözlemi düzene sokmak. Film uzaylıların gelişine dair bir hayal sunar, gerçek dünya ise hâlâ yalnızca soru işaretleri ve ölçülebilir veriler sunuyor. İyi bir okur için ayrım şu: sinema "ya gerçekten gelirlerse" sorusunu sorar, bilim ise "bunu nasıl sınayabiliriz" sorusunu.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















