Üçüncü Türden Yakınlaşmalar (Close Encounters of the Third Kind)

1970'lerin bilim kurgu sinemasında uzaylılar çoğunlukla işgalci, tehdit ya da canavar olarak gösterilirdi. Steven Spielberg ise Jaws'un büyük başarısının ardından bambaşka bir şey denedi: gökyüzünden gelen yabancıları bir korku kaynağı değil, merak ve hayranlık nesnesi olarak anlatan bir film. Üçüncü Türden Yakınlaşmalar, 1977'de Yıldız Savaşları ile aynı yıl vizyona girdi ve dünya çapında 300 milyon doları aşan hasılatıyla yılın en çok izlenen filmlerinden biri oldu.

Film bugün yalnızca bir eğlence klasiği değil, aynı zamanda popüler kültürün "ilk temas" fikrini nasıl hayal ettiğinin de temel taşı. Işıklı gemiler, beş notalık melodi ve dağın eteğindeki büyük buluşma, sonraki onlarca yılın bilim kurgusunu derinden etkiledi.

Konusu

Film, birbirine bağlanan üç hikâyeyi izliyor. Indiana'da sıradan bir elektrik teknisyeni olan Roy Neary, bir gece yolda tanımlanamayan bir cisimle karşılaşır. Bu deneyimden sonra zihnine yerleşen tuhaf bir şekli unutamaz hâle gelir; ailesi onun takıntısını anlamakta zorlanır. Aynı gece yaşanan olaylardan etkilenen bekâr bir anne, Jillian Guiler, küçük oğluyla birlikte benzer bir çekimin içine sürüklenir.

Üçüncü hikâye ise dünyanın dört bir yanında açıklanamayan olayların peşine düşen Fransız bilim insanı Claude Lacombe'a ait. Lacombe ve ekibi, çöllerde yıllar önce kaybolmuş uçakların ortaya çıkması ve tanıklardan duyulan gizemli bir müzik cümlesi gibi ipuçlarını birleştirmeye çalışır. Sıradan insanlar ile bilim insanlarının yolları, sonunda Wyoming'deki görkemli bir doğal yapıda kesişir. Filmin finalini, ilk izleyişte keşfetmek en güzeli.

Yapım ve oyuncular

Spielberg filmi Columbia Pictures için yazdı ve yönetti; senaryoya farklı aşamalarda Paul Schrader dahil birkaç yazar da katkıda bulundu. Filmin adı, gökbilimci ve UFO araştırmacısı J. Allen Hynek'in sınıflandırmasından geliyor: bu sistemde "üçüncü türden yakınlaşma" bir canlıyla doğrudan karşılaşmayı ifade ediyor. Hynek filmde danışmanlık yaptı ve kısa bir görünümle kameraya da çıktı. Görsel efektler, 2001: Bir Uzay Destanı'nda da çalışmış olan Douglas Trumbull'un ekibine aitti; uzaylı tasarımlarını ise daha sonra E.T.'yi de yaratacak olan Carlo Rambaldi yaptı.

Roy rolünde Richard Dreyfuss, Lacombe rolünde ise Fransız Yeni Dalga akımının efsane yönetmeni François Truffaut oynuyor. John Williams'ın müziği, özellikle beş notalık iletişim motifiyle, film müziği tarihinin en tanınan temalarından biri hâline geldi. Film 2007'de ABD Kongre Kütüphanesi tarafından Ulusal Film Arşivi'ne seçildi.

Spielberg bu projeyi uzun yıllar boyunca içinde taşıdığını anlatır; gençlik yıllarında çektiği amatör bir bilim kurgu filmi de benzer fikirler üzerine kuruluydu. Filmin bütçesi yaklaşık 19 milyon dolardı ve büyük bölümü, o dönemin en karmaşık görsel efektlerine harcandı. Ana uzay gemisi için büyük ve ayrıntılı bir maket hazırlandı; ışıklı gemilerin gece gökyüzündeki parıltısı, duman ve özel aydınlatma teknikleriyle elde edildi. Film Oscar'da sekiz dalda aday oldu ve görüntü yönetmeni Vilmos Zsigmond'a en iyi görüntü yönetimi ödülünü kazandırdı. Spielberg 1980'de filmin yeni sahneler eklenmiş özel bir sürümünü yayımladı; sonradan bir yönetmen kurgusu da hazırlandı.

Bilim ne diyor?

Filmin en çarpıcı fikri, iki farklı türün dil yerine müzik ve matematikle anlaşabilmesi. Bu fikir gerçek bilimle de örtüşüyor: dünya dışı zekâ arayışı yapan araştırmacılar, matematiksel örüntülerin ve fiziksel sabitlerin evrensel bir ortak dil olabileceğini uzun zamandır savunuyor. 1974'te Arecibo radyo teleskobundan gönderilen mesaj, ikili sayı sistemiyle kodlanmış bir resimdi. Film vizyona girdiği 1977'de ise Voyager sondaları, müzik ve seslerden oluşan Altın Plak'ı taşıyarak yola çıktı. Aynı yaz Ohio'daki bir radyo teleskobu, "Vay!" sinyali diye bilinen ve bugüne kadar açıklanamamış güçlü bir dar bant sinyal kaydetti; ancak sinyal bir daha hiç tekrarlanmadı.

Peki UFO'lar? Bugün resmî kurumlar "tanımlanamayan anomali olgular" ifadesini kullanıyor. NASA'nın 2023'te yayımladığı bağımsız çalışma raporu, incelenen vakalarda dünya dışı bir kökene işaret eden hiçbir kanıt bulunmadığını, asıl sorunun yüksek kaliteli veri eksikliği olduğunu vurguladı. Yani filmdeki gibi bir buluşma için elimizde bir kanıt yok; fakat evrende başka yaşam arayışı, ötegezegen atmosferlerinin incelenmesiyle her zamankinden daha ciddi biçimde sürüyor.

Neden izlemeli?

Üçüncü Türden Yakınlaşmalar, bilinmeyene duyulan hayranlığı bu kadar saf bir biçimde perdeye taşıyan nadir filmlerden. Gece gökyüzüne bakıp "orada kimse var mı?" diye düşünmüş herkes Roy'un takıntısında kendinden bir şey bulacak. Görsel efektleri yarım asra yakın zaman geçmesine rağmen etkileyiciliğini koruyor; final sahnesi ise sinemanın en büyüleyici buluşmalarından biri olarak kalıyor.

Kısaca

• Yıl: 1977
• Yönetmen: Steven Spielberg
• Süre: 135 dakika (sinema sürümü)
• Müzik: John Williams
• Tür: Bilim kurgu dram