Uzay Yolu (Selma Mine): ilk Türk çocuk bilimkurgusu, konusu ve okuma rehberi
Selma Mine'nin 1973'te Milliyet Yayınları'ndan çıkan Uzay Yolu romanı, iki Türk kardeşin uçan daireyle uzay macerasını anlatan ilk yerli çocuk bilimkurgularından biridir.
- Tür
- Roman
- Yazar
- Selma Mine
- İlk yayın yılı
- 1973
- Türkçe baskı
- Uzay Yolu — Milliyet Yayınları
Uzay Yolu, Selma Mine'nin 1973'te Milliyet Yayınları'ndan çıkan çocuk romanıdır. Kitabı tanıtan yazılar onu ilk Türk çocuk bilimkurgu romanı olarak, yazarını da Türkiye'nin ilk kadın bilimkurgu yazarlarından biri olarak anar. Kahramanları iki Türk kardeştir: Erten ile Nurten. Kardeşler bir uçan daireyle yolculuğa çıkar. Adı Amerikan televizyon dizisi Star Trek'in Türkçe adıyla aynıdır, ama konu ve karakterler onunla ilgili değildir.
Bu sayfa yazarı, kitabın yazıldığı dönemi ve uzay çağıyla ilişkisini anlatır. Kitap uzun süredir kolay bulunan bir yayın olmadığından olay örgüsünü ayrıntılı vermiyoruz; yalnızca kaynaklarda doğrulanan ana çizgiyi aktarıyoruz.
Kitap ne anlatıyor?
Kitap, Erten ve Nurten adlı iki kardeşin uçan daireyle çıktığı uzay yolculuğunu ve yolda karşılaştıkları olayları anlatır. Yayıncının arka kapak notu, kitabı bir Türk yazarın hazırladığı, kahramanları iki Türk çocuğu olan ilk telif uzay romanı olarak sunar; yani bu bir çeviri değil, yerli bir anlatıdır. Notta uzay çalışmalarının ve Ay yolculuğunun yirminci yüzyılın en önemli özelliği olduğu, çocuklara uzay bilgisi veren çok sayıda hikâye ve romanın dünyada yayımlandığı da vurgulanır.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.
Kitabın kurgusu iki Türk kardeşin bir uçan daireyle çıktığı yolculuğa dayanır. Yolculuk sırasında kardeşler birçok olayla karşılaşır; romanın gücü, çocuk okura uzayı bir macera alanı olarak açmasından gelir. Devam kitabı Renkli Ülkeler'de (1976) iki kardeşin evrende yolculuğu sürer ve bazı gezegenlerde maceralar yaşarlar; böylece Uzay Yolu bir seri anlatının ilk halkası olarak okunur.
Kitabın ayrıntılı olay örgüsü ve sonu elimizdeki yayımlanmış kaynaklarda anlatılmıyor. Kitaba erişemediğimiz için bölümleri ya da finali tahmin etmiyor, uydurmuyoruz. Kısa tutulan bu özetin nedeni budur: yanlış bir olay örgüsü yazmaktansa eksik bırakmayı yeğledik.
Elimizdeki bilgiden şu çıkıyor: kitap bir uzay gezisi kurgusunda, çocuk okurun iki kahramanla birlikte yola çıkabileceği biçimde yazılmış; yolculuk tek bir hedefe değil birçok olaya yayılıyor ve devam kitabı aynı çizgiyi sürdürüyor. Kitabı ayrıntılı özetleyen güvenilir bir yayın bulursak bu bölümü genişleteceğiz.
Yazar ve yazıldığı dönem
Selma Mine, 1948'de İstanbul'da doğdu. Mimar Sinan Üniversitesi'nin (eski Devlet Güzel Sanatlar Akademisi) Mimarlık Bölümü'nden 1971'de Yüksek Mimar olarak mezun oldu. 1971-1996 arasında İller Bankası'nın İstanbul bölge müdürlüğünde şehir plancılığı yaptı, 1996-2001 arasında İzmir bölge müdürlüğünde imar, planlama, harita, peyzaj ve yapı şubesini yönetti ve 2001'de emekli oldu. Yıldız Teknik Üniversitesi'nde şehir ve bölge planlama alanında doktora yaptı. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ne göre çocuk edebiyatı yazarı, çevirmen ve X-Bilinmeyen Bilimkurgu Derneği'nin kurucusudur.
Mine'nin Türk bilimkurgusundaki yeri yalnızca romanlarıyla ilgili değildir. 1976'da 9 sayılık bir çoğaltma çalışmasıyla başlayan ve Mart 1977'de düzenli yayına geçen X-Bilinmeyen dergisinin kurucusu ve yayımcısıdır; dergi 1979'a kadar sürmüş, ardından X-Bilinmeyen Evren adıyla 1981'e dek yayımlanmıştır. Aynı yıllarda Tarihin Başladığı Gün (1979) ve OBİ J-S 927 (1980) gibi yetişkin bilimkurgu romanlarını da yazdı. Dergiyi 1989'da fanzin olarak yeniden yayımladı; 2006'da kurulan X-Bilinmeyen Bilimkurgu Derneği'nin kurucu başkanlığını yaptı ve derneğin genel sekreterliğini ve internet sitelerinin editörlüğünü sürdürüyor. Hakkında yazanlar, bilimkurguyla ilgili film, dia, afiş, kitap, dergi ve fanzinden oluşan geniş bir arşivi olduğunu da belirtir. X-Bilinmeyen'in bilimkurgu öykü yarışmaları düzenleyerek yerli yazarlara alan açtığı da aktarılır.
Kitabın adı bir rastlantı değildir. Bülent Akkoç'a göre kitabın yayımlandığı yıllar televizyonda Uzay Yolu dizisinin çok sevildiği yıllardı ve Milliyet Yayınları bu adı ticari bir gerekçeyle seçmişti. Star Trek dizisi ABD'de ilk kez 8 Eylül 1966'da NBC'de yayımlanmıştı; dizi hakkında ayrıntı için Uzay Yolu: Orijinal Seri, dizinin kitaplarının okuma sırası için Uzay Yolu romanları okuma sırası sayfasına bakın. Mine'nin kitabının o evrenle bir bağı yoktur; yalnızca adı ortaktır.
Selma Mine'nin aynı yıllardaki kitapları
Mine'nin bibliyografyasında Uzay Yolu'nun çevresinde Milliyet Yayınları'ndan çıkan başka kitaplar da var: 1973'te Cumhuriyete Doğru, 1974'te Kırmızı Bisiklet ve Kurtuluş Güneşi, 1975'te İstanbul Kapılarında. Bilimkurgu cephesinde ise Akkoç, 1975'te ilkokul çocukları için plakla birlikte satılan resimli bir uzay kitabı olan Haşarı Uzay'ı da anar. Akkoç Uzay Yolu için, çocuk kitabı olmasına karşın buluşları, konuların işlenişi ve yazarlığı bakımından ciddi bir kitap olduğunu söyler.
Kitaptaki bilim: uzay çağının çocuk romanı
Kitabın yazıldığı 1970'lerin başı, insanlığın uzaya yeni açıldığı dönemdi. Sputnik 1957'de ilk yapay uydu olarak yörüngeye çıkmış, Apollo 11 ile 1969'da insan Ay'a ayak basmış, Apollo 17 ise Aralık 1972'de Ay'a gitmişti. Yayıncının arka kapak notunun uzayı ve Ay yolculuğunu çağın belirleyici özelliği sayması bu atmosferi yansıtır. Sayfamızın kapak görseli, Apollo 17 mürettebatının Ay yolunda çektiği Dünya fotoğrafıdır; NASA'nın açıklamasına göre kare Akdeniz bölgesinden Antarktika'nın güney kutup buzulu çevresine uzanır ve Apollo yörüngesinin güney kutup buzulunu ilk kez fotoğraflamaya izin verdiği andır. Bu gelişmelerin ayrıntısı için Apollo 11 görevi ve yapay uydu sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Kitabın ana aracı "uçan daire"dir. Bu terim, 1947'de pilot Kenneth Arnold'un Washington eyaletinde gördüğünü söylediği cisimler için ABD basınında doğmuştur ve zamanla uzaylı aracıyla özdeşleşmiştir. Çocuk bilimkurgusunda uçan daire, uzak yolculuğu anlatmayı kolaylaştıran bir kurgu aracıdır; bugünkü uzay uçuşu ise roketlere, yörüngelere ve yıllara yayılan planlamaya dayanır.
Uzay yolculuğunun gerçek ölçeği de kitaptaki hayal gücüyle karşılaştırılabilir. Güneş'e en yakın yıldız olan Proxima Centauri 4,25 ışık yılı uzaktadır; yani ışığın bile ulaşması 4 yıldan fazla sürer. Bilinen hiçbir uçuş teknolojisi bu mesafeyi yakın zamanda kısaltabilecek durumda değildir. Bu yüzden kardeşlerin kısa sürede gezegenden gezegene geçmesi, bilimsel gerçeklikten çok masalsı bir hızı temsil eder. Güneş Sistemi'nin gerçek boyutları için Güneş Sistemi sayfasına göz atabilirsiniz.
Etkisi ve ödülleri
Kitabın bilinen bir ödülüne rastlamadık. Etkisi tarihseldir: Milliyet Yayınları'nın çocuk kitapları dizisinde çıkan eser, dört baskı yapmış olarak anılır ve yerli çocuk bilimkurgusunun ilk örneklerinden biri sayılır. Aynı dönemde Türkiye'nin ilk bilimkurgu dergisi olarak anılan Antares 1971'de çıkmış ve en fazla 150 kişiye ulaşabilmişti; bilimkurgu okurunun bu kadar sınırlı olduğu bir ortamda kitabın dört baskıya ulaşması dikkat çekicidir. Yazarın bibliyografyasında 2010 tarihli, X-Bilinmeyen Bilimkurgu Derneği yayını Yıldızlara Yolculuk ve Hedef: Başka Dünyalar adlı iki kitap yer alır; bir bibliyografya bunları Uzay Yolu ile Renkli Ülkeler'in yeni baskıları olarak veriyor. Türk bilimkurgusunun daha geniş tarihi için Türk bilimkurgu edebiyatında uzay yazısına bakabilirsiniz.
Uyarlamaları
Kitabın bilinen bir film, dizi ya da tiyatro uyarlaması yoktur.
Kimlere uygun, nereden başlanır?
- Çocuk okurlar ve ebeveynler: Kitap ilkokul-ortaokul çağındaki okur için yazılmış bir uzay macerasıdır.
- Bilimkurgu tarihi meraklıları: Türkçede kadın bir yazarın ilk çocuk bilimkurgusu olduğu için tarihî değeri var; X-Bilinmeyen dergisinin arkasındaki ismin ilk kitabı olarak da okunabilir.
- Ulaşım: Kitabın ilk baskısı 1973'te çıktı; güncel baskı durumunu doğrulayamadık, kütüphane ve sahaf kayıtlarına bakmak gerekebilir.
- Okuma sırası: Önce Uzay Yolu, ardından devamı Renkli Ülkeler. Yeni baskıların adları farklı olabilir (yukarıya bakın).
- Yazarın diğer eserleri: Uzay ilginizi çekiyorsa aynı yazarın yetişkinler için yazdığı Tarihin Başladığı Gün (1979) ve OBİ J-S 927 (1980) romanlarına da bakabilirsiniz; bunlardan ikincisinde bilimsel veriler, felsefi sorular ve bilgisayarlar öne çıkıyor.
- Dikkat: Star Trek dizisinin kitabı değildir; Star Trek romanlarını arıyorsanız yukarıdaki okuma sırası sayfasına bakın.
Aynı dönemin başka bir yerli denemesi için Uzaylı Bargan'ın Dönüşü (Refik Özdek), daha eski bir örnek için Rüya mı Hakikat mi? sayfalarına geçebilirsiniz.































