Türk bilimkurgu edebiyatında uzay: Osmanlı'dan bugüne Ay, Mars ve uzaylılar

Türkçede "bilim kurgu" karşılığı 1970'lerde yerleşti; ama Osmanlı okuru Ay'a yapılan hayalî yolculuklarla çok daha önce tanışmıştı. 19. yüzyılın sonunda "fennî roman" adıyla anılan, bilimi ve teknolojiyi merkeze alan anlatılar yazılmaya başlandı. Bunların bir kısmı geleceği, bir kısmı Dünya dışındaki yaşamı konu edindi.

Bu listede akademik çalışmalarda ve yayın kayıtlarında izi sürülebilen eserleri ve olguları kronolojik sırayla topladık. Beyazperdedeki karşılıklarını Türk sinemasında uzay filmleri yazımızda ele almıştık; burada yalnız sayfaya, sahneye ve dergiye bakıyoruz.

Ahmet Mithat: Fennî Bir Roman yahut Amerika Doktorları (1888)

Seda Uyanık'ın 2011'de Bilkent Üniversitesi'nde tamamladığı doktora tezi, 1888'de yayımlanan bu romanı Türkçede "fennî edebiyat"ın ilk örneği olarak ele alır. Ahmet Mithat kitabın giriş yazısında "fennî roman" kavramını tartışır; olaylar bilimsel deneylerle uğraşan doktorların çevresinde döner ve Amerika, bilimde ilerlemenin modeli olarak öne çıkar. Romanın uzayla ilgisi yoktur, ama bilime dayalı Türkçe kurmacanın başlangıç noktası sayılır.

Verne ve Wells çevirileri: Ay'a ilk yolculuk tercümeyle

Osmanlı okurunun Ay'a gidişi yerli bir kalemle değil, çeviriyle başladı. Jules Verne'in Dünyadan Ay'a romanı 1892'de Mazhar'ın çevirisiyle Arzdan Kamere Seyahat adıyla yayımlandı; H. G. Wells'in Ay'daki İlk İnsanlar'ı 1920'de Kamerde İlk İnsanlar olarak çıktı. Uyanık'ın tezindeki Verne çevirileri dökümüne göre 1927'de Resimli Ay Matbaası'ndan bir Ay'a Seyahat baskısı daha geldi. Bilkent Üniversitesi'nden edebiyat tarihçisi Laurent Mignon, Verne ve Wells'in Osmanlı okurunda açık bir ilgi gördüğünü vurgular. Verne'in bu romanı, Georges Méliès'in 1902 tarihli Ay'a Seyahat filminin de esin kaynaklarındandı.

Celal Nuri İleri: Tarih-i İstikbâl (1913)

Gazeteci Celal Nuri İleri'nin 1913-1914'te üç cilt hâlinde çıkan Tarih-i İstikbâl'i (Geleceğin Tarihi) bir gelecek denemesidir. Kitaptaki "Latife-i Edebiyye" bölümünün anlatıcısı kendini 152. yüzyılda bulur: Dünya'nın karaları ve okyanusları yapılarla kaplanmıştır, emperyalizm taraftarları ise Ay'ı ve Mars'ı sömürgeleştirmenin peşindedir. Uyanık'ın tezine göre Celal Nuri, geleceği merak edenlerin Verne'in bilimsel anlatılarını okuduğunu kendi anılarında yazar. Uzayın bir paylaşım ve sömürge alanı olarak düşünülmesi, metni bugünün uzay hukuku tartışmalarına şaşırtıcı biçimde yaklaştırır.

Osman Nuri Eralp: Başka Dünyalarda Canlı Mahlukat Var mıdır? (1918)

Bakteriyolog ve veteriner hekim Osman Nuri Eralp (1876-1940), Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye'den sonra Paris'te Sorbonne ve Pasteur Enstitüsü'nde eğitim aldı. 1918'de Şirket-i Mürettibiye Matbaası'nda basılan, yaklaşık yüz sayfalık kitabı, yarı deneme yarı kurgu bir dille Dünya dışında yaşam olup olamayacağını sorar. Eralp'in vardığı sonuç, her dünyanın kendi doğal koşullarına göre biçimlenmiş canlılar barındırabileceğidir. Kitap bazı kaynaklarda Türkiye'de yazılmış ilk bilimkurgu kitabı olarak anılır ve yakın dönemde günümüz Türkçesine aktarılarak yeniden yayımlandı. Bugün astrobiyoloji aynı soruyu teleskoplarla ve gezegen keşifleriyle soruyor; sorunun bilimsel çerçevesini Fermi paradoksu ve Drake denklemi yazımızda anlattık.

Refik Halid ve Abdülhak Hâmid: Makineleşen gelecek

"Hülya Bu Ya..." (1921)

Refik Halid Karay'ın 11 Şubat 1921 tarihli öyküsü, "Bir Amerikalı seyyahın Ankara'ya dair müşahedatı" alt başlığını taşır. Mr. Con Hülya adlı Amerikalı gezgin, bilimde ve teknolojide akıl almaz bir düzeye ulaşmış bir Ankara anlatır; adı bile anlatının gerçek dışılığına göndermedir. Parodiyle yergiyi birleştiren metin, Özlem Alpin'in 2003'te yayımlanan Türk Bilimkurgu Öyküleri seçkisine alınan tek eski öyküdür.

"Arzîler" (1925)

Abdülhak Hâmid Tarhan'ın Kurtuluş Savaşı yıllarında Viyana'da yazdığı ve 1925'te yayımlanan bu tiyatro metni, 40. yüzyılda bulutlara kurulmuş fabrikaları, her yerde çalışan makineleri, robotları, televizyonu ve görüntülü telefon konuşmalarını anlatır. Oyun, yazarın önceki oyunlarından tanınan Dilşad ile Kanbur'un ruhları arasında, Türkiye üzerinde uçarken geçen uzun bir diyalogdur. Mignon'a göre Celal Nuri, Refik Halid ve Abdülhak Hâmid, makineleşen geleceğe karamsar bir gözle bakmakta birleşir.

Ali Nihad: Merih'te Bir İnkılâp (1923)

Osmanlı döneminin gelecek edebiyatında küçük yeşil adamlar ya da gezegenler arası yolculuk aramak çoğunlukla sonuçsuz kalır. Laurent Mignon bunu belirtirken bir istisnayı not eder: Ali Nihad'ın 1923 tarihli Merih'te Bir İnkılâp (Mars'ta Bir Devrim) adlı oyunu. Olay örgüsü, bir Dünyalının Mars'a yolculuğu ve Marslılarla ilişkileri üzerine kuruludur. Merih, Mars'ın Osmanlıca adıdır; oyun, Türkçede Mars'ı mekân edinen bilinen ilk kurmacalardan biri olarak dikkat çeker.

Orhan Duru ve 1973 Türk Dili dosyası

Türk Dil Kurumu'nun yayın organı Türk Dili dergisinin Ocak 1973 tarihli 256. sayısı bir bilimkurgu dosyası yayımladı. Öykücü Orhan Duru bu dosyadaki "Bilim Kurgu Nedir?" yazısında, Mignon'un aktarımıyla, ortada gerçek bir Türk bilimkurgusu bulunmadığını ve alandaki ürünlerin büyük ölçüde kötü çevirilerden ibaret olduğunu savundu. "Bilim kurgu" karşılığının yerleşmesi de bu çıkışa bağlanır. Duru kendisi de öykülerinde bilimkurguya yöneldi; İstanbul Kültür Üniversitesi'nde 2024'te hazırlanan bir yüksek lisans tezi, türün özgün Türkçe örneklerinin Duru'yla başladığını öne sürer.

Antares ve X-Bilinmeyen: Bilimkurgu dergileri

Türkiye'nin ilk bilimkurgu dergisi olarak anılan Antares, 1971'de Sezar Erkin Ergin'in öncülüğünde yayın hayatına girdi; Bilkent Üniversitesi'nde hazırlanan bir öğrenci çalışması, derginin öyküsünü Ergin'in kendi anlatımından derler. Selma Mine'nin çıkardığı X-Bilinmeyen Bilim-Kurgu Dergisi ise yazarın tanıtım metnine göre 1976-1979 arasında yayımlandı ve öykü yarışmaları düzenledi. Mine'nin 1973'te Milliyet Yayınları'ndan çıkan Uzay Yolu romanı, ilk Türk çocuk bilimkurgu romanı olarak tanıtılır. Bu dergiler, çeviri öykülerin yanında yerli yazarlara da yer açtı.

Ali Nar: Uzay Çiftçileri (1988)

Ali Nar'ın 1988 tarihli Uzay Çiftçileri, uzay yolculuğunu açıkça ideolojik bir çerçeveyle kurgulayan romanlardandır. Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları dergisinde 2025'te yayımlanan bir makale, romanı yazarın 1980 tarihli Arılar Ülkesi'yle birlikte İslamcı ütopya ve bilimkurgu örneği olarak inceler; uzay yolculuğu burada evrensel bir dinî mücadele tasavvurunun aracıdır. Makale, didaktik üslubun edebî derinliği zaman zaman sınırladığını da not eder. Örnek, uzay temasının Türkiye'de farklı dünya görüşlerince nasıl sahiplenildiğini göstermesi bakımından ilgi çekicidir.

Zühtü Bayar: Bilimkurgu ve Gerçeklik (2001)

1943 doğumlu Zühtü Bayar, öyküleri ve tür üzerine yazılarıyla Türk bilimkurgusunun en çok anılan adlarındandır; Mignon da onu alanın önde gelen Türk uzmanları arasında sayar. Broy Yayınları'ndan 2001'de çıkan Bilimkurgu ve Gerçeklik, türün tanımını, terimlerini ve Amerikan, Sovyet, İngiliz ve Türk bilimkurgusunun gelişimini ele alan bir başvuru kitabıdır; Lem, Asimov ve Frank Herbert'in yanında Orhan Duru gibi yerli adlara da yer verir. 1999'da İnkılap Yayınevi'nden çıkan Geyşa Android Şirketi ise yazarın öykü kitaplarından biridir.

Bu duraklar ortak bir çizgi gösteriyor: Türkçede uzay önce çeviriyle geldi, ardından yerli yazarlar Ay'ı, Mars'ı ve başka dünyaları kendi dönemlerinin sorularını tartışmak için kullandı. Eralp'in 1918'de sorduğu, başka dünyalarda canlı olup olmadığı sorusu bilimde hâlâ yanıt bekliyor; bilimkurgu da o yanıt gelene kadar boşluğu hayal gücüyle doldurmayı sürdürüyor.