The Mars Project (Wernher von Braun): Mars planı, bilimi ve okuma rehberi
Wernher von Braun'un 1952'de yayımlanan kitabı, Mars'a insanlı seferi 10 gemi ve 70 kişilik bir filoyla anlatır; Mariner 4 planın en büyük varsayımını çürüttü.
- Tür
- Bilim kitabı
- Yazar
- Wernher von Braun
- İlk yayın yılı
- 1952
- Sayfa
- 81
The Mars Project (Almanca aslı Das Marsprojekt), Wernher von Braun'un Mars'a insanlı bir sefer düzenlemenin nasıl mümkün olabileceğini mühendislik hesaplarıyla anlattığı kısa bir kitaptır. Kitap 1952'de Batı Almanya'da Umschau Verlag tarafından 81 sayfalık bir yayın olarak çıktı; İngilizce çevirisi 1953'te University of Illinois Press'ten, Henry J. White'ın çevirisiyle ve 91 sayfa olarak yayımlandı. Aynı yayınevi çeviriyi 1962 ve 1991'de yeniden bastı. Roman değil, bir plandır: kaç gemi, kaç kişi, ne kadar yakıt sorularına rakamlarla cevap verir. Türkçe baskısını doğrulayamadığımız için adı İngilizce kullanılıyor.
Kitap ne anlatıyor?
Kitabın temel savı şudur: Mars'a gitmek bir bilimkurgu hayali değil, büyük ama hesaplanabilir bir organizasyon işidir. Von Braun gezegenler arası yolculuğu tek bir küçük kapsülün macerası olarak değil, bir donanmanın seferi olarak ele alır. Planın dayanağı olarak Amerikan donanmasının 1946-1947 Antarktika seferini, Operation Highjump'ı gösterir; o seferde 4.700 kişi, 13 gemi ve 23 uçak görev yapmıştı. Çıkarım açık: Mars'a giden mürettebatın arkasında da bu ölçekte bir lojistik olmalı.
Plana göre filo on uzay aracından oluşur; yedisi yolcu, üçü yük gemisidir ve toplam 70 kişi taşır. Önerilen kalkış yılı 1965'tir. Mürettebat Mars'ta 443 gün kalır, yolculuğun tamamı üç yıl sürer. Gemiler Dünya yörüngesinde, yeniden kullanılabilir ağır fırlatma araçlarıyla yapılacak 950 fırlatmanın taşıdığı parçalardan birleştirilir; toplam yakıt 5.320.000 ton olarak hesaplanmıştır. İtici olarak soğutma gerektirmeden saklanabilen nitrik asit ve hidrazin seçilmiştir. İniş için yörüngedeki gemilerden birinden ayrılan kanatlı bir aracın kutuplardan birine süzülmesi ve buza kayaklarla konması öngörülür; planda yüzeyde 6.500 km'lik bir kara yolculuğu da yer alır. Bu rakamlar kitabın kaynaklarda sık aktarılan özet verileridir; mühendislik tabloları için kitabın kendisine bakmak gerekir.
Kitabın ilginç bir geçmişi var. Von Braun 1948-1949'da bir bilimkurgu romanı yazmış, hesaplarını da bu romana teknik ek olarak koymuştu. Das Marsprojekt, o ekin ayrı yayımlanmış hâlidir; 1951'de New York'taki Hayden Planetaryumu'nda verdiği bir konferans da aynı malzemeye dayanır. Romanın kendisi ise on sekiz Amerikalı yayıncıya gitti ve hepsi reddetti. Ancak 2006'da Kanadalı Apogee Books, Henry J. White'ın çevirisiyle Project Mars: A Technical Tale adıyla yayımladı. Romanda sefer 1980'e yerleştirilmiştir ve gezginler Mars'ta iyi niyetli sakinlerle karşılaşır.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.
Kitap bir hikâye değil bir sefer planı olduğundan, özeti bölüm bölüm ana fikirlerle veriyoruz. Her başlık, planın bir adımına karşılık gelir.
- Ölçek fikri. Mars seferi tek bir aracın değil, bir filonun işidir: on gemi, bunların yedisi yolcu, üçü yük gemisi; yetmiş kişi. Yaklaşım, bir kutup seferi gibi lojistiğe dayalıdır.
- Yörüngede montaj. Gemiler Dünya'dan tek parça kalkmaz. Parçalar yörüngeye çıkarılır ve orada birleştirilir. Bu iş, yeniden kullanılabilir ağır fırlatma araçlarıyla yapılacak 950 fırlatma demektir.
- Yakıt. Plan toplam 5.320.000 ton yakıt gerektirir. Seçilen itici, soğutma istemeden saklanabilen nitrik asit ve hidrazin karışımıdır. Yani yakıtın büyük kütlesi, yolculuğun asıl maliyet kalemidir.
- İniş. Yörüngedeki gemilerden biri bir kanatlı araç salar; araç kutuplardan birine süzülür ve buza kayaklarla konar. Bu yöntem, Mars atmosferinin gerçekte olduğundan yoğun olduğu varsayımına dayanır.
- Kalış ve keşif. Mürettebat Mars'ta 443 gün kalır ve yüzeyde 6.500 km'lik bir kara yolculuğu yapar.
- Dönüş. Mürettebat gemilere geçer ve Dünya'ya döner. Sefer baştan sona üç yıl sürer; önerilen kalkış yılı 1965'tir.
- Yaklaşımın özü. Her şey sayıyla anlatılır: gemi sayısı, mürettebat, fırlatma, yakıt tonajı. Böylece soyut bir hayal, tartışılabilir ve denetlenebilir bir iş planına dönüşür; kitabın asıl katkısı budur.
Plan yayımlandıktan sonra da değişti. Von Braun 1956'da gözden geçirilmiş bir sürümde filoyu iki gemiye, mürettebatı on iki kişiye indirdi. Mars'a giden filonun tek bir ülkenin bütçesine ağır geleceği, ilk planın rakamlarından da anlaşılır: 950 fırlatma ve milyonlarca ton yakıt, bir devlet programı ölçeğidir. Kitabın bu ölçeği saklamaması, onu bir hayal ürünü olmaktan çıkarıp tartışılabilir bir öneriye çevirir. Kitapla birlikte okunduğunda, aynı fikrin bilimkurgu hâli olan Project Mars: A Technical Tale da planın neye benzediğini gösterir.
Yazar ve yazıldığı dönem
Wernher von Braun 23 Mart 1912'de Wirsitz'de doğdu, 16 Haziran 1977'de Alexandria'da (Virginia) öldü. Gençken Hermann Oberth'in Die Rakete zu den Planetenräumen kitabını okudu ve 1930'da Uzay Yolculuğu Derneği'ne (VfR) katıldı. 1939'da Peenemünde'deki Ordu Araştırma Merkezi'nde teknik danışman oldu ve V-2 roketinin geliştirilmesine önderlik etti. Nazi Partisi'ne 1937'de, SS'e 1940'ta katıldı; bu geçmiş biyografisinin tartışmalı ve ayrılmaz bir parçasıdır. 2 Mayıs 1945'te Amerikan kuvvetlerine teslim oldu ve Eylül 1945'te Operation Paperclip adıyla bilinen program kapsamında ABD'ye götürüldü. Sonraki yıllarda NASA'nın Marshall Uzay Uçuş Merkezi'nin müdürü ve Saturn V roketinin baş mimarı oldu.
Kitap bu yolculuğun ortasında, plan 1948'de romanın eki olarak yazıldığı, 1952'de basıldığı yıllarda ortaya çıktı. Von Braun o yıllarda Amerikan kamuoyunu ve karar vericileri uzay yolculuğunun hayal değil mühendislik olduğuna ikna etmeye çalışıyordu.
Kitaptaki bilim ve gerçek Mars
Kitabın bilimsel çekirdeği, o günkü bilgiyle yapılmış bir yörünge ve yakıt hesabıdır. Dev bir toplam yakıt miktarı ve yörüngede montaj fikri, sonraki on yıllarda uzay programlarının döne döne geri geldiği çözümlerdir. Ama bir noktada kitap, o dönemin Mars bilgisine takılır: gezegenin atmosferi.
Von Braun kitapta Mars'ın havasını gerçekte olduğundan çok daha yoğun varsaydı. Önerdiği kalkış yılı 1965'te Mariner 4 (28 Kasım 1964'te fırlatıldı), 14-15 Temmuz 1965'te Mars'ın yakınından geçti. NASA'ya göre araç 21 tam görüntü gönderdi ve gezegenin Ay benzeri, kraterlerle kaplı eski bir dünya olduğunu gösterdi; gündüz yüzey sıcaklığı yaklaşık -100 °C ölçüldü. Aynı uçuş atmosfer yoğunluğunun kestirilenin yaklaşık onda biri olduğunu ortaya koydu ve kanatlı planörle iniş fikrini işlemez kıldı. Bugün bildiğimiz değer şu: Mars atmosferi çoğunlukla karbondioksit (%95), azot ve argondan oluşur; yüzey basıncı ortalama yaklaşık 610 paskaldır, yani Dünya'dakinin %0,6'sı kadar. Bu kadar ince havada kanat taşıyıcı kaldırma üretmez, paraşüt de aracı yeterince yavaşlatmaz.
Başka gerçeklerle de kıyaslayabiliriz. NASA'ya göre Mars Güneş'ten 1,5 astronomik birim uzaktadır, yılı 687 Dünya günü sürer, günü yaklaşık 24,6 saattir ve yüzey sıcaklığı yaklaşık +20 °C ile -153 °C arasında değişir; iki küçük uydusu Phobos ve Deimos'tur. Kutuplarda su buzu bulunur; kitaptaki iniş yerinin kutup olması bugün de anlamlı bir fikir gibi görünür, ancak neden seçildiğini kitabın kendisinden okumak gerekir. Atmosferin ince ama karbondioksitle dolu olması ise bugün başka bir fikri doğurmuştur: dönüş yakıtını Mars havasından üretmek. Bu yaklaşımın bilinen örneği The Case for Mars kitabındaki Mars Direct planıdır. Mars'ın ayrıntıları için Mars ve Mars'ın keşfi sayfalarına bakabilirsiniz.
Etkisi ve ödülleri
Kitabın bilinen bir edebiyat ödülü yok; etkisi bir mühendislik planı olarak ölçülür. Kaynaklarda sık sık insanlı Mars seferlerini planlamaya dair en etkili kitap diye anılır. Etkisinin büyük bölümü kitabın kendisinden çok popülerleşmesinden gelir: 1952-1954 arasında Collier's dergisi von Braun'un fikirlerini sekiz yazıda yayımladı, resimlerini Chesley Bonestell yaptı. Von Braun ayrıca Walt Disney'le üç eğitici televizyon filmi hazırladı; ilki olan Man in Space 9 Mart 1955'te yayımlandı ve 40 milyon izleyiciye ulaştı. Aynı insan, Apollo'yu Ay'a taşıyan Saturn V roketinin baş mimarıydı; bu roketin teknik tarihi için Stages to Saturn kitabına bakın.
Plan hiç uygulanmadı; insanlı bir Mars seferi bugün de yapılmış değil. Fikir sonraki on yıllarda birçok kez masaya geldi ve ertelendi; 1989 tarihli bir Ay-Mars girişiminin neden çöktüğünü Mars Wars kitabı anlatır.
Uyarlamaları
Kitabın doğrudan bir film ya da dizi uyarlaması yok; sitemizde de ona bağlı bir film sayfası bulunmuyor. Fikirleri Collier's makaleleri ve Disney filmleri yoluyla yayıldı; 2006'da yayımlanan Project Mars: A Technical Tale romanı ise aynı planı kurguya taşır.
Kimlere uygun, nereden başlanır?
Kitap kısadır ve yoğundur; lise sonu ya da üniversite düzeyinde, rakamlarla ve yörünge mantığıyla arası iyi olan meraklılara uygun. Mars'a ilk kez merak saranlar için önce Mars maddesini okuyup sonra bu kitaba dönmek daha rahat olur. Kitabı bugünün bilgisiyle değil, 1950'lerin bilgisiyle yazılmış tarihsel bir belge olarak okumak gerekir: asıl değeri, insanlı Mars seferinin ilk ayrıntılı mühendislik planı olmasında. Kısa olması, okumayı kolaylaştırır; ancak Türkçe baskısı doğrulanmadığı için İngilizce çeviriye ya da Almanca aslına başvurmak gerekir.
- Modern bir Mars planı için: The Case for Mars
- Mars'ta kalıcı yaşamın zorluklarına eleştirel bakış için: A City on Mars
- Von Braun'un hayat hikâyesi için: Wernher von Braun

























