Mars Wars (Thor Hogan): Bush'un 1989 Ay-Mars planı neden çöktü? Özeti ve dersleri

Mars Wars: The Rise and Fall of the Space Exploration Initiative (Mars Savaşları: Uzay Keşif Girişimi'nin Yükselişi ve Çöküşü), Thor Hogan'ın Mayıs 2007'de NASA Tarih Bölümü tarafından "NASA SP-2007-4410" numarasıyla yayımlanan kitabıdır. Konusu, ABD Başkanı George H. W. Bush'un 20 Temmuz 1989'da, Apollo 11'in Ay'a inişinin 20. yıldönümünde Ulusal Hava ve Uzay Müzesi'nin merdivenlerinde açıkladığı uzun vadeli plandır: bir uzay istasyonu kurmak, Ay'a kalıcı olarak dönmek ve insanları Mars'a göndermek. Bu plan Uzay Keşif Girişimi (Space Exploration Initiative, kısaca SEI) adını aldı ve birkaç yıl içinde sessizce tarihe karıştı. Kitap ABD hükümeti yayını olduğu için NASA'nın sitesinde PDF olarak ücretsiz okunabilir.

Kitap ne anlatıyor?

Hogan'ın sorusu basittir: Kennedy'nin Ay hedefini andıran bu girişim neden tutmadı? Uzay politikası uzmanlarının bir kısmı, 1990'ların başındaki bütçe baskısı altında SEI'nin baştan başarısızlığa mahkûm olduğunu savunmuştu. Hogan buna karşı çıkar: Başarısızlık önceden belli değildi, kusurlu bir karar sürecinin sonucuydu. Beyaz Saray yeterli yönlendirme vermedi, mali sınırlar hesaba katılmadı, gerçekçi seçenekler üretilmedi ve Kongre'nin desteği kazanılmadı.

Kitabın adındaki "savaşlar" çok cepheli bir siyasi çatışmayı anlatır. Kurumsal cephede Başkan Yardımcısı Dan Quayle'ın yönettiği Ulusal Uzay Konseyi NASA'yla, Beyaz Saray Kongre'nin ödenek komisyonlarıyla, Johnson Uzay Merkezi de NASA'nın geri kalanıyla çekişir. Kültürel cephede NASA'nın giderek tutuculaşan mühendislik anlayışı, Uzay Konseyi'nin "daha hızlı, daha iyi, daha ucuz" arayışıyla çatışır. Kişisel cephede bir yanda Quayle ve konseyin yürütme sekreteri Mark Albrecht, öbür yanda NASA Yöneticisi Richard Truly ve Johnson Uzay Merkezi müdürü Aaron Cohen vardır.

Hogan anlatıyı iki siyaset bilimi modeline dayandırır. John Kingdon'ın modeline göre sorunlar, çözüm önerileri ve siyaset ayrı "akışlar" hâlinde ilerler ve bir "politika penceresi" açıldığında birleşir. Frank Baumgartner ile Bryan Jones'un "kesintili denge" modeli ise politikanın uzun durağanlık dönemlerinin ani değişimlerle kesildiğini öne sürer. Kaynakları arasında George Bush Başkanlık Kütüphanesi'nin arşivleri, NASA Tarih Bölümü'nün belgeleri, dönemin gazeteleri ve olayların içindeki kişilerle yapılmış görüşmeler vardır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap bir politika tarihi olduğu için özeti bölümlere göre veriyoruz.

Neden Mars? Giriş, Mars'ın Apollo sonrası dönemde neden hep "bir sonraki mantıklı adım" sayıldığını anlatır: kanallar efsanesi, popüler kültürdeki Mars ve Mariner ile Viking'in getirdiği gerçeklik.

Kökenler. İnsanlı Mars görevleri 1952'de Wernher von Braun'un ayrıntılı görev planından beri kâğıt üzerindedir. Apollo sonrası planlamada Nixon'ın Uzay Görev Grubu bir Mars hedefi önerir, ama NASA bütçesinin iki katına çıkmasını gerektiren plan benimsenmez. 1980'lerde "Case for Mars" konferansları, Ulusal Uzay Komisyonu, Sally Ride'ın raporu ve NASA'nın Keşif Ofisi fikri canlı tutar.

Bush, Quayle ve SEI. Yeni yönetim, yönsüz görülen NASA'ya bir hedef vermek ister. Geçici bir çalışma grubu fikri hazırlar, kilit isimlere brifingler verilir ve 20 Temmuz 1989 konuşması gelir.

90 Günlük Çalışma. NASA, Aaron Cohen yönetiminde seçenekleri inceleyen raporunu Kasım 1989'da sunar. Rapor aslında tek bir mimarinin farklı hızlardaki varyasyonlarıdır: Uzay İstasyonu Freedom'u merkez alan, kimyasal roketlerle önce Ay'da sonra Mars'ta kalıcı karakollar kuran bir plan. Yaklaşık 500 milyar dolarlık maliyet, girişimle özdeşleşir. Uzay Konseyi kendini aldatılmış hisseder ve Lawrence Livermore Ulusal Laboratuvarı'nın şişirilebilir modüllerle on yılda, 10 milyar dolara Mars'a gitmeyi öneren alternatifini masaya getirir.

SEI'yi kurtarma savaşı. Bush, Mayıs 1990'daki bir konuşmasında Mars'a insan indirme hedefini Apollo 11'in 50. yılı olan 2019'a bağlar. Ama Kongre'nin ödenek komisyonları girişime ayrılan parayı keser. Norman Augustine başkanlığındaki danışma kurulu raporunu Aralık 1990'da tamamlar. Eski astronot Thomas Stafford'un Sentez Grubu Mayıs 1991'de nükleer termal itkiye dayanan mimariler önerir, ama maliyet tahmini vermez. Girişim artık siyasi olarak ölüdür. Şubat 1992'de Truly istifaya zorlanır, 1 Nisan'da Dan Goldin göreve başlar, kasımda Bush seçimi kaybeder. Yeni yönetim Uzay Konseyi'ni dağıtır.

Dersler. Son iki bölüm olayları iki modelle yeniden okur ve dersler çıkarır: Beyaz Saray başından net, yazılı yönergeler vermeli, NASA'nın yanında üniversiteler ve ulusal laboratuvarlar gibi dış kurumlardan da seçenekler istenmeli, hedefler bütçe gerçeğiyle uyumlu olmalı ve Kongre işin başından içeride olmalıdır. Hogan bu dersleri, Başkan George W. Bush'un 14 Ocak 2004'te açıkladığı yeni Ay-Mars planının önündeki sorunlara bağlar.

Yazar ve yazıldığı dönem

Thor Hogan kitabı bir anı olarak değil, bir kamu politikası çalışması olarak yazdı. Teşekkür bölümünde uzay tarihçileri John Logsdon ve Roger Launius'a, kullandığı siyaset bilimi kuramlarında yol gösterenlere ve Bush Başkanlık Kütüphanesi ile NASA Tarih Bölümü arşivcilerine teşekkür eder. Kitap bir sahneyle açılır: Hogan, 20 Temmuz 2004'te Hava ve Uzay Müzesi'nin merdivenlerinde oturup on beş yıl önce aynı yerde başlayan siyasi kavgayı düşünür.

Zamanlama önemlidir. Kitap, Columbia faciasının ardından Başkan George W. Bush'un Ocak 2004'te açıkladığı "Uzay Keşfi Vizyonu"nun hayata geçirilmeye çalışıldığı yıllarda yayımlandı. Bu plan da Ay'a dönüşü ve ardından Mars'ı hedefliyordu. Hogan, dönemin karar vericilerinin benzer sorunlarla yüz yüze olduğunu ve SEI'nin derslerini anlamanın aynı akıbetten kaçınma şansı verdiğini yazar. Sonraki gelişmeler bu tartışmayı yeniden gündeme getirdi: Vizyonun yürütücüsü olan Takımyıldız (Constellation) programı, 2009'da yeni bir Augustine kurulunun ciddi bir bütçe artışı olmadan yürütülemeyeceğini bildirmesinin ardından 2010'da iptal için öne sürüldü.

Kitaptaki bilim ve mühendislik

Mars Wars bir bilim kitabı değildir, ama insanlı Mars yolculuğunun mühendislik seçeneklerini karşılaştırmak için iyi bir pencere açar. Kitapta üç temel yaklaşım yan yana görünür:

• NASA'nın 90 Günlük Çalışması: Uzay İstasyonu Freedom'u bir montaj ve ikmal üssü olarak kullanır, Ay yüzeyinde sıvı oksijen üretimini gerekli görür ve kimyasal itkili büyük araçlarla aşamalı ilerler. Güvenlik payı yüksektir ama pahalıdır; kitapta aktarılan seçeneklerin toplam maliyeti 471 ile 541 milyar dolar arasındadır.
• Mars Direct: Haziran 1990'da Martin Marietta mühendisleri Robert Zubrin ve David Baker'ın sunduğu bu mimari, uzay istasyonunu ve yörüngede buluşmaları atlar, Dünya'ya dönüş aracının yakıtını Mars atmosferinden üretir ve yüzeyde 555 güne kadar kalmayı öngörür. Yazarları maliyeti yaklaşık 20 milyar dolar olarak tahmin etmişti.
• Sentez Grubu: Kimyasal roketler yerine nükleer termal itkiyi, yani itici gazı bir reaktörün ısısıyla ısıtıp püskürten motorları temel alır.

Bu fikirlerin izleri bugün de görülür. Mars'ın karbondioksitçe zengin atmosferinden oksijen üretmek, Mars Direct'teki yerinde kaynak kullanımının özüdür; NASA'nın Perseverance gezginindeki MOXIE deneyi 20 Nisan 2021'de Mars atmosferinden ilk kez oksijen üreterek bunu küçük ölçekte gösterdi. Kitapta SEI'nin ilk ayağı olan Uzay İstasyonu Freedom ise küçültülerek Uluslararası Uzay İstasyonu'nun ABD bölümüne dönüştü. Mars'ın yüzeyindeki koşulları Mars'ın yüzeyi sayfamızda, gezegeni yaşanabilir kılma fikrini terraforming sayfamızda okuyabilirsiniz.

Etkisi ve mirası

Kitabın asıl katkısı, SEI'yi "zaten olmayacak bir hayal" olarak görmek yerine, hangi kararın hangi kapıyı kapattığını belgelerle göstermesidir. Hogan, girişimin bütçe yüzünden baştan mahkûm olduğunu savunan Dwayne A. Day gibi yazarları kaynakçasında anarak karşı tezini açıkça ortaya koyar; okur iki görüşü de tartabilir.

SEI'nin dolaylı bir mirası da vardır. Goldin döneminde Dünya yörüngesinin ötesine yakın vadede insan göndermek rafa kalktı; onun yerine "daha hızlı, daha iyi, daha ucuz" anlayışı robotik bilim görevlerine uygulandı. Bush'un 2019 hedefi geçti ve Mars'a henüz insan gitmedi. Ay'a dönüş ise bugün Artemis programıyla sürüyor: Artemis II, Nisan 2026'da dört astronotu Ay'ın çevresinden dolaştırdı. Ay'a yapılan bütün yolculukların tarihini Ay'a yolculuklar sayfamızda bulabilirsiniz.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap İngilizcedir ve akademik bir dille yazılmıştır; dipnotlar ve siyaset bilimi terimleri yoğundur. Uzay politikasına, bütçe kararlarının bilimi nasıl biçimlendirdiğine ve NASA'nın kurum içi tarihine meraklı okurlar için uygundur. Kuramla ilgilenmeyenler altıncı bölümü atlayabilir; olayların özü, 90 Günlük Çalışma'yı anlatan dördüncü bölüm ile SEI'yi kurtarma çabasını anlatan beşinci bölümdedir. Mars'a insan göndermenin gündelik gerçekliğini kurgu üzerinden düşünmek isteyenler, Marslı romanı ve filmi ile Mars üçlemesi sayfalarımıza da göz atabilir.