The Case for Mars (Robert Zubrin): Mars Direct planı, özeti ve bilimi

The Case for Mars (alt başlığıyla The Plan to Settle the Red Planet and Why We Must, yani “Kızıl Gezegen'e Yerleşme Planı ve Bunu Neden Yapmamız Gerektiği”), mühendis Robert Zubrin'in Richard Wagner ile birlikte yazdığı ve 1996'da Free Press tarafından yayımlanan kitaptır. Kitap, insanlı bir Mars yolculuğunun hayal edilenden çok daha ucuz ve sade yapılabileceğini öne süren Mars Direct planını geniş okura anlatır; ardından Mars'ta kalıcı yerleşimin nasıl kurulabileceğini ve neden kurulması gerektiğini tartışır. Yazarlar 2011'de kitabın gözden geçirilmiş ve güncellenmiş bir baskısını çıkardı.

Kitap ne anlatıyor?

Kitabın temel iddiası şudur: Mars'a gitmek için yeni bir süper roket ya da dev bir uzay üssü gerekmez. Kitabın tanıttığı fikre göre en pahalı ve ağır kalem, dönüş yakıtını Dünya'dan taşımaktır; bu yük Mars'ın kendi malzemesinden üretilirse görev çok daha hafifler. Zubrin'in planı, Mars'ın karbondioksitçe zengin atmosferini yakıta çevirmeye dayanır.

Kitabın yapısı şöyledir: Mars Direct planı özellikle birinci ve dördüncü bölümlerde ele alınır; yedinci ile dokuzuncu bölümler koloni tasarımlarına ve kendi kendine yeter hâle gelme ihtimaline ayrılmıştır; üçüncü ve onuncu bölümler ise projenin siyasi ve ekonomik uygulanabilirliğini tartışır. Yani kitap hem bir mühendislik taslağı hem de bir savunu metnidir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. The Case for Mars bir roman olmadığı için olay örgüsü yoktur; kitap, tek bir tezi basamak basamak kurar. Ana fikirler şöyle özetlenebilir:

• Mars'a gitmek bugünkü teknolojiyle mümkündür: Zubrin, 1990'da David Baker ile birlikte yayımladığı Mars Direct önerisine dayanır. Plana göre önce insansız bir araç Mars'a gider ve yüzeyde dönüş yakıtını üretir; mürettebat ancak bunun hazır olduğu doğrulandıktan sonra yola çıkar.
• Yerinde kaynak kullanımı: Planın can alıcı noktası, Mars atmosferindeki karbondioksiti Dünya'dan getirilen az miktarda hidrojenle tepkimeye sokup metan ve oksijen üretmektir. Dönüş yakıtını taşımak zorunda kalmamak, görevi hem ucuzlatır hem sadeleştirir.
• Dört kişilik ekip, uzun kalış: Plan, dört kişilik bir ekibi öngörür; böylece ekip gerektiğinde ikiye ayrılsa bile kimse yalnız kalmaz. Yolculuk gidiş ve dönüşte altışar ay, yüzeyde kalış ise yaklaşık on sekiz ay sürer. Kirkus Reviews'un aktardığına göre yazarlar, NASA'nın önerdiği karşıtlık (opposition) yörüngeleri yerine kavuşum (konjonksiyon) yörüngelerini seçerek Mars yüzeyinde çok daha uzun süre kalmayı savunur.
• Maliyet argümanı: Publishers Weekly ve Kirkus'un aktardığına göre Mars Direct'in tahmini maliyeti yaklaşık 20-30 milyar dolardır. Yazarlar bunu, NASA'nın otuz yıla yayılan ve yaklaşık 450 milyar dolar tutan planıyla karşılaştırır.
• Yerleşimin arka planı: Kitap, ilk keşiften sonra Mars'ta seralı tarım, yeraltı suyundan yararlanma ve gereken malzemelerin yerinde üretimiyle kendi kendine yeterliliğe ulaşma düşüncesine geçer. Zubrin'e göre bu, yalnızca bir bilim projesi değil, bir yerleşim projesidir.
• Siyasi ve toplumsal gerekçe: Yazarlar Mars'a gitmeyi bir tür öncü ruhunun (frontier) ve özgürlükçü toplumun yeniden doğuşuyla ilişkilendirir. Publishers Weekly bu kısmın kitabın en zayıf bölümü olduğunu söyler.

Kitabın bütünündeki mesaj açıktır: Mars'a gitmemizi engelleyen şey teknoloji eksikliği değil, siyasi irade ve doğru bir plan eksikliğidir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Robert Zubrin 1952 doğumlu bir havacılık mühendisidir. 1990'da Martin Marietta şirketinde çalışırken David Baker ile Mars Direct önerisini yayımladı. 1998'de de Mars Derneği'ni (The Mars Society) kurdu. Dernek, Mars'ın insanlar tarafından keşfini ve yerleşimini savunur ve Utah'taki Mars Desert Research Station ile Kanada'daki Devon Adası'nda bulunan Flashline Mars Arctic Research Station gibi Mars benzetimi istasyonları işletir. Zubrin sonraki yıllarda Entering Space (1999), Energy Victory (2007), How to Live on Mars (2008), Mars Direct (2013) ve The Case for Space (2019) gibi başka kitaplar yazdı.

Kitap 1996'da çıktı. Bu dönemde NASA'nın Mars için hazırladığı programlar çok pahalı ve uzun vadeliydi; Kirkus Reviews'un aktardığına göre bu planlar yaklaşık 450 milyar dolara ve otuz yıla yayılıyordu. Zubrin ve Wagner bu karşılaştırmanın karşısına kendi, çok daha ucuz önerilerini koydu. Kirkus Reviews'a göre kitap CNN'deki yayınlar ve internet üzerinden tanıtıldı, bu da planın kamuoyunda tanınmasına katkı yaptı.

Kitaptaki bilim: gerçek bilimle karşılaştırma

Mars Direct'in bilimsel çekirdeği iki fikre dayanır: Mars atmosferinin neredeyse tamamen karbondioksit olması ve bu gazdan yakıt üretilebilmesi. NASA'ya göre Mars atmosferi çoğunlukla karbondioksit, azot ve argondur; bilimsel derlemelerde karbondioksit oranı yaklaşık yüzde 96, yüzey basıncı ise Dünya'dakinin yaklaşık yüzde 0,6'sı kadardır. Yani atmosfer çok ince ama hammadde olarak bol.

Plana göre insansız Dünya Dönüş Aracı (Earth Return Vehicle) Mars'a yaklaşık 8 ton hidrojen taşır. Bu hidrojen atmosferdeki karbondioksitle birleştiğinde Sabatier tepkimesiyle (karbondioksit ve hidrojenden metan ve su üreten kimyasal süreç) en çok 112 ton metan ve oksijen elde edilir. Bu işlem yaklaşık on ay sürer. Roketin Space Shuttle parçalarından türetilen “Ares” adlı bir fırlatıcıyla yaklaşık 121 ton yükü alçak yörüngeye, 47 tonu da Mars'a doğru yola çıkarması öngörülür.

Peki bu fikir gerçek dünyada nasıl sınandı? NASA'nın Perseverance gezgini, Mars atmosferinden oksijen üretmeyi MOXIE adlı deneyle gösterdi. NASA'nın verdiği bilgiye göre MOXIE 16 kez çalıştı, toplamda yaklaşık 122 gram oksijen üretti, saatte en çok 12 gram üretim hızına (NASA'nın başlangıç hedefinin iki katı) ulaştı ve oksijen en az yüzde 98 saflıktaydı. Deney 2023'te sona erdi. Bu, tam ölçekli bir sistem değil, bir kavram kanıtıdır; ama yerinde kaynak kullanımı fikrinin Mars'ta işlediğini gösterdi. NASA da en kritik kullanımın astronotların dönüş yolculuğunu fırlatacak roket yakıtı olduğunu belirtir. Mars'ın yüzeyindeki su ve buz kaynakları ise Mars'ta su sayfasında anlatılıyor.

NASA kitaptaki fikirleri olduğu gibi benimsemedi. Mars Direct'in değiştirilmiş bir sürümü, NASA'nın “Design Reference Mission” (tasarım referans görevi) çalışmasına girdi; ancak bu çalışma görev başına iki yerine en az üç fırlatma öngördü ve dönüş aracını Mars yörüngesine önceden yerleştirdi. Değiştirilmiş bir varyant olan “Mars Semi-Direct”in ise on yılda yaklaşık 55 milyar dolara mal olacağı tahmin edildi. Yani kitabın fikirleri tartışmasız bir şekilde etkili oldu, ama olduğu gibi uygulanmadı.

Plan hâlâ tartışmalı noktalar içerir: Yolculuk sırasındaki radyasyon, uzun süreli ağırlıksızlığın etkileri ve yüzeyde yaklaşık on sekiz ay kalacak bir ekibin psikolojik dayanıklılığı. Bu insan sorunlarını mühendislik planından bağımsız olarak ele alan kitaplar, Mars Direct'in bıraktığı boşlukları görmek için iyi bir tamamlayıcıdır; astronotların gündelik sorunlarını anlatan uzayın insan vücuduna etkileri sayfası bunlardan biridir.

Etkisi ve ödülleri

Kitapla ilgili doğruladığımız bir ödül yok, ama etkisi geniştir. Kitabın, uzay savunucularının sonraki çalışmalarına ve Ansari X Ödülü gibi ödül esaslı geliştirme girişimlerine esin verdiği belirtilir. Publishers Weekly planı “şaşırtıcı biçimde yapılabilir” buldu; Kirkus Reviews ise yazarları bir tür “propagandacı” olarak görmekle birlikte planlarını “radikal değil makul” diye niteledi. Kitap Lehçeye (1997) ve Rusçaya (2017) çevrildi. Türkçe baskısını doğrulayamadık.

Mars'ın insanlar tarafından keşfinin tarihi ve bugünkü çabalar için Mars'ın keşfi sayfasına bakabilirsiniz. Mars'ı yerleşilebilir kılmanın etik tartışması ise bu yazıda ele alındı. Mars'a insan gönderme fikrinin 1989'daki siyasi sınavı ise Mars Wars kitabında anlatılıyor.

Uyarlamaları

The Case for Mars'ın bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. Mars'ta hayatta kalma temasını kurmaca olarak işleyen bir roman arıyorsanız Marslı sayfasına bakabilirsiniz.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap lise düzeyinden itibaren okunabilir; teknik ayrıntılar bile genel okura göre anlatılmıştır. Mars'a insanlı yolculuğun nasıl mümkün olabileceğini merak edenler için iyi bir başlangıçtır. Ancak kitabın bir savunu metni olduğunu akılda tutmak gerekir: Yazarlar kendi planlarının güçlü yanlarını öne çıkarır, rakip planları ise sert biçimde eleştirir. Bu yüzden kitabı, NASA'nın kendi çalışmalarıyla ve bugünkü gelişmelerle birlikte okumak en sağlıklısıdır.

Plan birinci ve dördüncü bölümlerde, yerleşim yedinci-dokuzuncu bölümlerde, siyasi ve ekonomik tartışma ise üçüncü ve onuncu bölümlerde yoğunlaştığı için yalnızca teknik tarafı merak edenler önce Mars Direct bölümlerinden başlayabilir. Mars'ı kurmaca yoluyla tanımak isteyenler ise Mars üçlemesi okuma sırası sayfasından devam edebilir.

Kısaca: The Case for Mars, Mars'a gitmenin teknik açıdan nasıl daha ucuz ve sade yapılabileceğini anlatan, tartışmalı ama etkili bir plan kitabıdır.