A City on Mars (Kelly ve Zach Weinersmith): konusu, bilimi ve rehberi

A City on Mars, Kelly Weinersmith ile Zach Weinersmith'in 2023'te yayımlanan, insanın uzayda kalıcı olarak yaşamasının ne kadar mümkün ve ne kadar akıllıca olduğunu soran popüler bilim kitabıdır. Tam adı A City on Mars: Can We Settle Space, Should We Settle Space, and Have We Really Thought This Through? olan eser, Penguin Press tarafından 7 Kasım 2023'te, 436 sayfalık bir kitap olarak yayımlandı. 2024'te Hugo Ödülleri'nde "En İyi İlgili Eser" ödülünü kazandı.

Kitap ne anlatıyor?

Mars'ta şehirler kurma fikri, bilimkurgunun ve girişimcilerin sevdiği bir hayaldir. Weinersmith çifti bu hayale ne alkış tutar ne de peşinen karşı çıkar; bunun yerine sıradan ama zor soruları tek tek sorar. Bir insan Mars'ın ya da Ay'ın zayıf kütleçekiminde sağlıklı kalabilir mi? Orada çocuk doğurmak ve büyütmek mümkün mü? Kimse kimseye ait olmayan bir yerde mülkiyet ve yönetim nasıl düzenlenir? Bu sorulara, her biri kendi alanında uzmanlara danışarak, mizahlı bir dille ve karikatürlerle cevap arar.

Kitabın çıkış noktası, yazarların 2017'de yayımladıkları Soonish adlı kitabın araştırması sırasında fark ettikleri bir şeydir: Uzay yerleşimi üzerine yazılan literatürün büyük kısmı uzay meraklılarından geliyordu ve eleştirel sesler azdı. Kelly Weinersmith, Rice Üniversitesi'nin BioSciences bölümünde misafir öğretim üyesi ve parazit biyolojisi araştırmacısıdır; Zach Weinersmith ise Saturday Morning Breakfast Cereal adlı web çizgi romanın yaratıcısıdır. İkisinin birleşimi, kitabın hem ciddi hem de eğlenceli kalmasını sağlar.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Kitap bir olay örgüsü izlemez; bir tez çevresinde ilerler. Aşağıdaki özet, ana fikirleri konu sırasıyla verir; bölüm başlıklarını değil, kitabın temel iddialarını yansıtır.

Neden gidelim? Yazarlar, uzay yerleşimini savunan gerekçelerin çoğunu yetersiz bulur. Onlara göre ayakta kalan yalnızca iki gerekçe vardır: insanlığın tek bir gezegene bağlı kalmayarak hayatta kalma ihtimalini artırmak ve uzay keşfini bir tür ideolojik yatırım saymak. Üstelik bu iki gerekçe de kolay kabul edilecek türden değildir: yazarlar, ağır biçimde zarar görmüş bir Dünya'nın bile Mars ya da Ay yerleşimlerinden daha yaşanabilir kalacağını savunur.

Beden. Uzun süre düşük kütleçekimi, kozmik radyasyon ve üreme sorunları insan biyolojisi için ciddi engellerdir. Kitap, Valeri Polyakov'un 437 günlük rekor uçuşunun bile bir Mars yolculuğunun gerektirdiği süreden çok kısa olduğuna dikkat çeker ve uzun süre sonra bedenin ne hâle geleceğine dair bilgimizin sınırlı olduğunu gösterir.

Yaşam alanı. Mars'ın toz fırtınaları, zehirli toprağı ve yer altı barınaklarının yeni tehlikeleri tartışılır. Yiyecek ve atık geri dönüşümü bile başlı başına bir mühendislik sorunudur.

Zihin ve toplum. Seçilmiş astronotlardan sıradan insanlara geçildiğinde psikolojik ve toplumsal sorunlar büyür. Yazarlar Antarktika üslerinden ve Biosphere 2 deneyinden örnekler verir.

Hukuk ve yönetim. Kitabın son büyük bölümü, Dış Uzay Antlaşması'nın ticari faaliyetler için güncellenmesi gerektiğini savunur. Zor durumda kalan bir topluluğun hayatta kalmak için neler yapabileceği sorusu, insan eti yeme davalarından (US v. Holmes ve R v Dudley and Stephens) hareketle tartışılır. Yazarlar, yaşam desteğine bağımlı bir yerleşimde hoşnutsuzların gidecek yeri olmadığı için yönetimlerin otoriterleşme eğiliminde olacağını öne sürer.

Kitap bu yüzden bir yasak ya da bir kehanet değil, bir sorgulama çağrısıdır: başlığındaki son soru, yani "bunu gerçekten düşündük mü?", metnin boyunca cevaplanmaya çalışılan asıl sorudur.

Yazarlar ve yazıldığı dönem

Kitap, uzay yerleşiminin yeniden gündeme geldiği bir dönemde yazıldı. Özel şirketlerin Mars ve Ay hedeflerini konuştuğu, devletlerin Ay'a dönüşü planladığı bu yıllarda Weinersmith'ler konuya bilimsel, tıbbi ve hukuki bir dikkat getirmek istedi. Yazarlar, uzay literatürünün büyük bölümünün meraklılardan geldiğini, eleştirel sesin az olduğunu gördüklerini anlatır; bu eksiklik kitabın yazılma nedenidir.

Kitaptaki bilim

Kitaptaki iddiaları gerçek Mars verileriyle karşılaştırmak kolaydır. NASA'ya göre Mars, Güneş'ten ortalama 228 milyon kilometre, yani 1,5 astronomik birim uzaktadır; bir günü (sol) 24,6 saat, yılı ise 687 Dünya günüdür. Yüzey kütleçekimi Dünya'nınkinin yaklaşık 0,38 katıdır. Atmosfer ise yaklaşık yüzde 96 karbondioksittir ve ortalama yüzey basıncı yaklaşık 600 paskaldır; yani Dünya'daki basıncın yalnızca yüzde 0,6'sı kadar. Ortalama yüzey sıcaklığı yaklaşık eksi 60 derece civarındadır. Phoenix iniş aracının ölçümleri toprakta ağırlıkça yaklaşık yüzde 0,6 perklorat bulunduğunu gösterdi; bu bileşik insan için zehirlidir. Yani kitabın "zehirli toprak" vurgusu gerçek bir ölçüme dayanır.

Radyasyon da gerçek bir sorundur. Vikipedi'nin aktardığı değerlere göre Mars yüzeyinde ortalama günlük doz yaklaşık 0,64 milisievert, Mars'a yolculuk sırasında ise yaklaşık 1,84 milisievert civarındadır; yani yolculuk, yüzeyde kalmaktan daha fazla radyasyon demektir. Valeri Polyakov 8 Ocak 1994'ten 22 Mart 1995'e kadar Mir istasyonunda 437 gün 18 saat kalarak tek seferde en uzun uzay kalışı rekorunu elde etti; kitabın da değindiği gibi, bu süre bile Mars görevi için gereken sürenin ancak bir kısmıdır. Yeryüzü benzetimlerinde süre daha da uzayabilir: NASA'nın CHAPEA-2 Mars benzetimi dört gönüllünün 378 gün kapalı kalmasıyla tamamlandı.

Mars'ın uzaklığı da yönetimle doğrudan ilgilidir. Dünya ile Mars arasındaki tek yönlü sinyal süresi konumlara göre yaklaşık 3 ile 22 dakika arasında değişir; yani Mars'taki bir yerleşim, acil durumda Dünya'dan anlık yönlendirme bekleyemez. Bu gecikme, kitabın yerleşimlerin kendi kendini yöneten, Dünya'dan görece bağımsız toplumlar olacağı yönündeki tartışmasının fiziksel dayanaklarından biridir. Aynı bağımsızlık sorusu, uzun süreli uçuşlarda da karşımıza çıkar: Scott Kelly'nin ISS'te 340 gün kalışı, bedenin uzun süre uzayda kalmasına dair elimizdeki en ayrıntılı kişisel kayıtlardan biridir.

Dış Uzay Antlaşması

Hukuk bölümünün dayanağı olan Dış Uzay Antlaşması 27 Ocak 1967'de imzaya açıldı, 10 Ekim 1967'de yürürlüğe girdi. Antlaşmaya göre hiçbir devlet gök cisimleri üzerinde egemenlik iddia edemez; yörüngede nükleer silah bulundurulamaz; Ay ve diğer gök cisimleri barışçıl amaçlarla kullanılır; devletler özel şirketlerin faaliyetlerinden de sorumludur. Vikipedi'ye göre 2025 Ekim'i itibarıyla 118 ülke taraftır. Ay ve asteroit madenciliğinin "mülk edinme" yasağını ihlal edip etmediği belirsizdir; ABD, Lüksemburg ve Japonya gibi ülkeler uzay kaynağı çıkarımına izin veren ulusal yasalar çıkarmıştır. Kitabın hukuki argümanı tam bu boşlukta yoğunlaşır. Artemis Mutabakatı'nın imzacı sayısının büyümesi de (sitemizdeki habere göre Vietnam 78. imzacı oldu) bu tartışmanın bugün de sürdüğünü gösterir.

Kitabın tartışmaya katkısı

Kitabın değeri, "yapılabilir mi?" sorusunu tek bir mühendislik sorusu olmaktan çıkarıp biyolojiden hukuka uzanan bir sorular zincirine dönüştürmesindedir. Roket ve iniş aracı yapmak tek başına yeterli değildir; orada üremenin ve çocuk büyütmenin mümkün olup olmadığı, bir madencilik şirketinin hangi hukuk altında çalışacağı, hasta ya da mutsuz bir yerleşimcinin nereye gidebileceği de cevap bekler. Kitap bu soruların her birini kendi alanının bilgisiyle ele almaya çalışır ve iyimser de karamsar da okuru aynı sorular önüne oturtur.

Etkisi ve ödülleri

Kitap 2024 Hugo Ödülleri'nde En İyi İlgili Eser seçildi; ödül töreni 11 Ağustos 2024'te İskoçya'nın Glasgow kentinde, Glasgow 2024 Worldcon'unda yapıldı. Aynı yıl Royal Society'nin Trivedi Bilim Kitabı Ödülü'nü de kazandı. New York Times çok satanlar listesine girdi; yayıncının sayfasına göre Scientific American 2023'ün bir numaralı kitabı olarak seçti, The Guardian ise 2024'ün en iyi kitapları arasında andı. New York Times eseri "olağanüstü" ve "çok komik" diye niteledi, Kirkus "bir eğlence" dedi; Ars Technica jeopolitik riskleri ele alışını öne çıkardı.

Uyarlamaları

Kitabın bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yoktur.

Kimlere uygun, nereden başlanmalı?

Kitap, Mars ve Ay yerleşimi hayaline merak duyan, ama bu hayalin zorluklarını da duymak isteyen okurlar için uygundur. Lise düzeyinden itibaren rahat okunur; mizahı ve karikatürleri sayesinde ağır konuları hafifletir. Bilimkurguyu sevenler için iyi bir karşılaştırma olur: Marslı hayatta kalmayı bir mühendislik bulmacası olarak anlatırken, Weinersmith'ler aynı soruyu yerleşim ölçeğinde yeniden sorar. Mars'ın gerçekçi bir iyimser tarafını isteyenler The Case for Mars ile karşılaştırarak okuyabilir; astronot yaşamının bedensel yanını merak edenler Packing for Mars kitabına da bakabilir. Mars'ta toplum kurmanın kurgusal bir sürümü için Mars üçlemesi okuma sırasına göz atılabilir.