Vakıf serisi okuma sırası: Asimov'un Vakıf, Robot ve İmparatorluk kitapları

Isaac Asimov'un Vakıf serisi tek başına yedi romandan oluşur, ama Asimov hayatının son yıllarında bu seriyi kendi Robot ve Galaktik İmparatorluk kitaplarıyla aynı evrende birleştirdi. Böylece 21. yüzyılda geçen robot öykülerinden on binlerce yıl sonraki galaktik imparatorluğun çöküşüne uzanan tek bir "gelecek tarihi" ortaya çıktı. Bu sayfa hangi kitabın ne zaman yayımlandığını, olayların evren içinde hangi sırayla geçtiğini ve seriye ilk kez başlayacak okur için en mantıklı yolu anlatıyor.

Kaç kitap var?

Asimov'un bu evrene ait kitapları üç seriye ayrılır:

• Vakıf serisi (7 roman): Önce 1951-1953 arasında üç kitaplık bir üçleme olarak çıktı. Asimov otuz yıl sonra iki devam kitabı, ardından iki öncül kitap yazdı.
• Robot serisi (4 roman ve öyküler): Robot öyküleri 1940'ta başladı. Bunların bir bölümü Ben, Robot derlemesinde toplandı. Seriye asıl bağlantıyı kuran ise dedektif Elijah Baley ile insan görünümlü robot R. Daneel Olivaw'ın dört romanıdır.
• Galaktik İmparatorluk serisi (3 roman): Asimov'un kendi adıyla yayımladığı ilk üç romandır. Galaktik İmparatorluk'un yükseliş dönemlerinde geçer ve birbirine gevşek bağlarla bağlanır.

Asimov'un kendi kaleminden çıkan bu çekirdek liste, bir öykü derlemesiyle birlikte on beş kitap eder. Asimov'un ölümünden sonra başka yazarların izinli olarak yazdığı kitaplar da vardır; onlara aşağıda ayrıca değiniyoruz.

Yayın sırası

Aşağıdaki tabloda kitaplar ilk kez kitap olarak yayımlandıkları yıla göre sıralandı. Türkçe adlar İthaki Yayınları baskılarına göredir.

Yıl	Türkçe adı	Özgün adı	Seri
1950	Ben, Robot	I, Robot	Robot (öyküler)
1950	Gökteki Çakıl Taşı	Pebble in the Sky	İmparatorluk
1951	Toz Gibi Yıldızlar	The Stars, Like Dust	İmparatorluk
1951	Vakıf	Foundation	Vakıf
1952	Uzay Akımları	The Currents of Space	İmparatorluk
1952	Vakıf ve İmparatorluk	Foundation and Empire	Vakıf
1953	İkinci Vakıf	Second Foundation	Vakıf
1954	Çelik Mağaralar	The Caves of Steel	Robot
1957	Çıplak Güneş	The Naked Sun	Robot
1982	Vakıf'ın Sınırı	Foundation's Edge	Vakıf
1983	Şafağın Robotları	The Robots of Dawn	Robot
1985	Robotlar ve İmparatorluk	Robots and Empire	Robot
1986	Vakıf ve Dünya	Foundation and Earth	Vakıf
1988	Vakıf Kurulurken	Prelude to Foundation	Vakıf
1993	Vakıf İleri	Forward the Foundation	Vakıf

Tablodaki büyük boşluk dikkat çekiyor: Asimov İkinci Vakıf'la seriyi bitirmeye çalışmıştı. Ama Seldon Planı'nın öngördüğü bin yılın ancak birkaç yüz yılı anlatılmıştı ve okurlar on yıllarca devam kitabı istedi. Yayıncılarının ısrarıyla 1981'de yeniden masaya oturan Asimov, 1982'de Vakıf'ın Sınırı'nı yayımladı. Vakıf İleri ise yazarın 1992'deki ölümünden sonra çıktı.

Evren içindeki sıra

Olayların geçtiği zamana göre dizildiğinde liste bambaşka bir görünüm alır. Asimov da 1988'de Vakıf Kurulurken'in başına eklediği yazar notunda kitaplarını bu iç kronolojiye göre sıralamış ve bunların "okunması gereken sırayla yazılmadığını" belirtmişti. Kabaca sıra şöyledir:

1. Ben, Robot ve öteki robot öyküleri: 20. yüzyılın sonundan 22. yüzyıla, robotların doğuşu.
2. Çelik Mağaralar, Çıplak Güneş, Şafağın Robotları: Binlerce yıl sonra, kalabalık Dünya ile robotlarla yaşayan "Uzaylı" (Spacer) dünyaları arasındaki gerilim.
3. Robotlar ve İmparatorluk: Dünya'nın neden radyoaktif hâle geldiği ve insanlığın galaksiye ikinci dalgayla yayılışı.
4. Toz Gibi Yıldızlar, Uzay Akımları, Gökteki Çakıl Taşı: Trantor merkezli imparatorluğun yükselişi ve doruk dönemi.
5. Vakıf Kurulurken, Vakıf İleri: Hari Seldon'un gençliği ve psikotarihin doğuşu.
6. Vakıf, Vakıf ve İmparatorluk, İkinci Vakıf: İmparatorluğun çöküşü ve Vakıf'ın ilk yaklaşık dört yüz yılı.
7. Vakıf'ın Sınırı, Vakıf ve Dünya: Vakıf'ın kuruluşundan yaklaşık 500 yıl sonra, insanlığın geleceğine dair son seçim.

İmparatorluk romanlarının kendi aralarındaki sırası kaynağa göre değişir. Asimov'un 1988 notunda Uzay Akımları altıncı, Toz Gibi Yıldızlar yedinci sıradadır. Asimov zaten iç takvimin tutarlı olmadığını, tarihleri aklına geldikçe uydurduğunu açıkça kabul etmişti. Bu yüzden İmparatorluk üçlemesi aralarında hangi sırayla okunursa okunsun büyük bir şey kaçmaz.

Asimov'un 1955 tarihli The End of Eternity ve 1989 tarihli Nemesis romanları da bu evrene göndermeler taşır, ama yazarın listesinde yer almazlar ve bağımsız okunabilirler.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Robot dönemi: İlk öykülerde robotlar, onları insana zarar vermekten alıkoyan Robotiğin Üç Yasası'yla programlanmıştır ve öyküler bu yasaların beklenmedik sonuçlarını işler. Romanlarda ise aşırı kalabalık, kapalı kentlere sıkışmış Dünya ile az nüfuslu, robot bolluğu içindeki Uzaylı dünyaları karşı karşıyadır. Elijah Baley ile R. Daneel Olivaw önce Dünya'da, sonra Solaria ve Aurora gezegenlerinde cinayet çözer. Robotlar ve İmparatorluk'ta bir komplo sonucunda Dünya yavaş yavaş radyoaktif hâle gelmeye başlar. Bu felaket Dünyalıları gezegeni terk edip galaksiye yayılmaya iter. Daneel ise insanlığı perde arkasından korumayı kendine görev edinir.

İmparatorluk dönemi: Üç roman, Trantor'un galaksiyi tek bir imparatorlukta birleştirdiği dönemlerden kesitler sunar. Gökteki Çakıl Taşı'nda 20. yüzyıldan bir adam, radyoaktif ve imparatorluğun gözünde önemsiz bir gezegene dönüşmüş uzak gelecekteki Dünya'ya düşer.

Vakıf dönemi: Öncül kitaplarda matematikçi Hari Seldon, imparatorluğun başkenti Trantor'da psikotarihi kuramdan uygulamaya taşır. İmparatorun başbakanı Eto Demerzel'in aslında Daneel olduğu ortaya çıkar. Özgün üçlemede Seldon'un kurduğu Vakıf, çöken imparatorluğun kıyısında önce bilgiyle, sonra din, ticaret ve diplomasiyle güç kazanır. İmparatorluğun hırslı bir generalinin saldırısını atlatır. Ama hiçbir hesapta olmayan, insanların duygularını yönetebilen mutant Katır, Vakıf'ı ele geçirir. Katır'ı durduran, Seldon'un gizlice kurduğu ve zihin bilimleriyle uğraşan İkinci Vakıf olur. Sonunda İkinci Vakıf'ın Trantor'da saklandığı anlaşılır. Devam kitaplarında Golan Trevize, iki Vakıf'tan da güçlü bir üçüncü gücü, bütün canlıları tek bir bilinçte birleştiren Gaia gezegenini keşfeder. İnsanlığın geleceğini, galaksiyi tek bir ortak zihne dönüştürecek "Galaksia" yönünde belirler. Trevize, kararından emin olmak için insanlığın unutulmuş anayurdu Dünya'yı arar. Yolculuğun sonunda Ay'da, yirmi bin yıldır insanlığı yönlendiren R. Daneel Olivaw'la karşılaşır ve seçiminin arkasında durur.

Yazar ve serinin yazıldığı dönem

Asimov (1920-1992) Vakıf fikrini, Edward Gibbon'un Roma İmparatorluğu'nun çöküşünü anlatan tarihinden esinlenerek, Astounding Science Fiction dergisinin editörü John W. Campbell'la bir görüşmede geliştirdi. İlk öyküleri İkinci Dünya Savaşı yıllarında Philadelphia Tersanesi'nde çalışırken yazdı. Vakıf öyküleri 1942-1950 arasında dergide çıktı. Robot öyküleri ise başta ayrı bir dizi olarak düşünülmüştü.

İki dünyayı birleştirme kararı, 1980'lerde devam kitaplarını yazarken geldi. Asimov, Robot romanlarındaki uzun ömürlü R. Daneel Olivaw'ı on binlerce yıl yaşatıp hem imparatorluğun hem de iki Vakıf'ın arka planına yerleştirdi. Böylece yaklaşık 20.000 yılı kapsayan, toplamda bir buçuk milyon kelimeye yaklaşan bir gelecek tarihi oluştu. Bu birleştirme bazı tuhaflıkları da açıklamak zorundaydı: Örneğin robotlar İmparatorluk ve Vakıf kitaplarında neredeyse hiç görünmez. Bunun gerçek nedeni, serilerin başta birbirinden bağımsız yazılmış olmasıdır.

Kitaplardaki bilim

Serinin bütününü taşıyan fikir psikotarihtir: milyarlarca insanın davranışını, bir gazdaki moleküllerin ortalama davranışı gibi istatistikle öngören kurgusal bir bilim. Gerçek sosyal bilimler büyük nüfuslar hakkında sınırlı tahminler yapabilir ama yüzyıllar sonrasını öngöremez. Asimov da bunun farkındaydı ve planı bozan Katır karakterini tam da bu yüzden yarattı.

Robot kitaplarının bilimsel mirası ise Robotiğin Üç Yasası'dır. Ben, Robot'taki öykülerden birinde ilk kez ortaya konan bu yasalar, bilimkurgunun çok ötesine geçip yapay zekâ etiği tartışmalarını da etkiledi.

Evrenin ölçeği de kurgusal ama ilham verici: İmparatorluk bütün Samanyolu galaksisine yayılır ve Asimov galakside yaklaşık 25 milyon yerleşik gezegenden söz eder. Gemiler hiperuzayda ışıktan hızlı yol alır. Bilinen fizik ise ışık hızını aşmaya izin vermiyor; bu konuda tartışılan kuramsal fikirler için Alcubierre sürücüsü sayfamıza bakılabilir. Robot romanlarında insanlığın ilk ötegezegen yerleşimleri ise yakın yıldızların çevresine kurulur: ilk Uzaylı dünyası Aurora, Güneş'e yaklaşık 12 ışık yılı uzaklıktaki Tau Ceti'nin çevresinde döner.

Etkisi, ödülleri ve uyarlamaları

Vakıf üçlemesi 1966'da bir kereye mahsus verilen "Tüm Zamanların En İyi Serisi" Hugo Ödülü'nü, Tolkien'in Yüzüklerin Efendisi'ni geride bırakarak kazandı. Vakıf'ın Sınırı 1983'te En İyi Roman Hugo'sunu aldı ve yaklaşık bir yıl çok satanlar listesinde kaldı. Şafağın Robotları 1984'te Hugo ve Locus ödüllerine aday gösterildi. Çelik Mağaralar ile Çıplak Güneş ise türün klasikleri arasında sayılır. Nobel ödüllü ekonomist Paul Krugman, seriyi okuduktan sonra psikotarihe en yakın bilim olarak gördüğü ekonomiye yöneldiğini anlatır.

Apple TV+'ın 2021'de başlayan Vakıf (Foundation) dizisi kitaplardan oldukça serbest bir uyarlamadır. Dizideki Demerzel karakteri, Robot serisinin R. Daneel Olivaw'ından uyarlanmıştır ve "Robot Savaşları"na yapılan göndermeler iki serinin ortak evrenini hatırlatır. Robot öykülerinden de uyarlamalar çıktı: Will Smith'li 2004 yapımı Ben, Robot filmi Üç Yasa'yı ve bazı karakter adlarını kullanır ama özgün bir hikâye anlatır. 1999 yapımı İki Yüzyıllık Adam ise Asimov'un "The Bicentennial Man" öyküsüne dayanır.

Asimov'un ölümünden sonra mirasçıların izniyle başka yazarlar da bu evrene kitap ekledi. Gregory Benford, Greg Bear ve David Brin'in 1997-1999 arasında yazdığı üç kitap Seldon'un yaşamındaki boşlukları doldurur. Roger MacBride Allen'ın Asimov'un onayladığı bir taslağa dayanan Caliban üçlemesi ise Robot ve İmparatorluk dönemleri arasında geçer. Bunlar isteğe bağlıdır; ana hikâye için gerekli değildir.

Nereden başlanır?

İlk kez okuyacaklara önerimiz yayın sırasına yakın bir yoldur:

1. Önce özgün üçleme: Vakıf, Vakıf ve İmparatorluk, İkinci Vakıf. Serinin kalbi buradadır ve sonraki kitapların sürprizleri bu üçlemeyi bilen okur için yazılmıştır.
2. Sonra Robot romanları: Çelik Mağaralar'dan Robotlar ve İmparatorluk'a dört kitap. Bunlar devam kitaplarındaki Dünya ve Daneel gizemine zemin hazırlar.
3. Ardından devam kitapları: Vakıf'ın Sınırı ve Vakıf ve Dünya.
4. En son öncüller: Vakıf Kurulurken ve Vakıf İleri. İmparatorluk üçlemesi ve Ben, Robot herhangi bir noktada araya alınabilir.

Evren içi sırayla okumak da mümkündür ve özellikle seriyi ikinci kez okuyanlara keyifli bir bütünlük sunar. Ama öncüller, özgün üçlemedeki bazı sırları baştan açık eder. Sadece dizi nedeniyle merak edenler için en kısa yol yine ilk kitap Vakıf'tır. Kısa, birbirine bağlı öykülerden oluştuğu için seriye uygun olup olmadığınızı birkaç bölümde anlarsınız.