Limitless (Tim Peake): konusu, Principia görevi ve okuma rehberi
Tim Peake'in 2020 tarihli otobiyografisi Limitless, ilk İngiliz ESA astronotunun yolunu ve ISS'teki altı ayını anlatıyor; konusu, bilimi ve okuma rehberi burada.
- Tür
- İnceleme / belgesel
- Yazar
- Tim Peake
- İlk yayın yılı
- 2020
Tim Peake'in Limitless adlı kitabı, Birleşik Krallık'ın Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) astronotu olarak uzaya giden ilk İngiliz'in otobiyografisi. Kitap 2020'de yayımlandı; yayınevi, Penguin Random House bünyesindeki Century. Alt başlığı "the Autobiography" yani hayat hikâyesi: ordudan test pilotluğuna, oradan da Uluslararası Uzay İstasyonu'na (ISS) uzanan bir yolun, kendisini yaşamış kişi tarafından anlatımı. Aynı yazarın daha önceki kitabı Ask an Astronaut okurun sorularını yanıtlayan bir metindi; Limitless ise soru listesinden çok bir yaşam öyküsü olarak okunuyor.
Kitabı değerli kılan, yazarın yaşadığı görevin kamuya açık kayıtlarla da doğrulanabilen, ayrıntılı bir tanıklığı olması. Peake, 2015 sonunda Soyuz TMA-19M ile ISS'e gitti ve yaklaşık altı ay istasyonda kaldı. Bu uçuş, Avrupa'nın insanlı uzay programının bir İngiliz gözünden anlatımına dönüşüyor: eğitim, fırlatma, istasyonda çalışma, uzay yürüyüşü ve dönüş.
Bu rehberde kitabın neyi anlattığını, anlatılan olayların bilinen kayıtlarla nasıl örtüştüğünü ve ISS yaşamının arkasındaki bilimi bulacaksınız. Kitaptan alıntı yapmıyoruz; metnin kendisi yazarın ve yayınevinin hakkıdır.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.
Bir not düşelim: Kitabın bölüm düzenini yayınevinin sayfalarından doğrulayamadık. Bu yüzden aşağıdaki özet, kitabın konusu olan hayatı kamuya açık kayıtlara dayanarak toparlıyor; kitabın iç yapısını aktarmıyor.
Anlatının merkezinde Peake'in kendi hayatı var. 1972'de Chichester'da doğan yazar, önce İngiliz Ordusu'nda Army Air Corps'ta (kara havacılık birliği) subay oldu ve binbaşılığa yükseldi. Helikopter pilotu ve eğitmeni olarak 3.000'den fazla uçuş saati biriktirdi. 2009'da ordudan ayrılıp test pilotu oldu. Aynı yıl ESA, 8.000'i aşkın başvuru arasından yeni astronot adaylarını seçti ve Peake bunların arasında yer aldı. Aday eğitimini Kasım 2010'da tamamladı.
Eğitim bittikten sonra ilk uçuşa kadar geçen yıllar, bir astronotun mesleğinin en uzun ve en az görünen bölümüdür. Peake'in sırası, "Principia" adı verilen görevle geldi. Soyuz TMA-19M, 15 Aralık 2015'te Kazakistan'daki Baykonur Uzay Üssü'nden kalktı. İstasyona kenetlenme sırasında navigasyon sistemi arıza verdi ve elle müdahale gerekti; görevin en çok anılan anlarından biri bu.
İstasyonda Peake, Expedition 46 ve 47 mürettebatında çalıştı ("Expedition", ISS'teki uzun süreli mürettebat dönemlerine verilen numaralı addır). 15 Ocak 2016'da bir İngiliz astronotun ISS dışındaki ilk uzay yürüyüşünü yaptı; 4 saat 43 dakika süren çıkışta güneş panellerindeki arızalı bir birimi değiştirdi. 24 Nisan 2016'da istasyondaki koşu bandında Londra Maratonu'nu koştu. 18 Haziran 2016'da Kazakistan'a inerek Dünya'ya döndü; görev toplam 185 gün 22 saat 11 dakika sürdü.
Kitabın "sonu" dediğimiz nokta bu dönüş ve ardından gelen yeniden uyum. Peake bugün ESA'nın etkin astronot kadrosunda değil; yine de uzay uçuşlarının sözcüsü olarak kamusal alanda yer almayı sürdürüyor. Kitap bu yüzden, tamamlanmış bir görevin değil, hâlâ süren bir mesleki hayatın kaydı olarak okunabilir.
Yazar ve yazıldığı dönem
Tim Peake, 7 Nisan 1972'de West Sussex'in Chichester kentinde doğdu. ESA'nın ilk İngiliz astronotu, aynı zamanda Helen Sharman'dan sonra İngiliz bayrağı yamasıyla uçan ikinci kişi. Üstelik özel sponsorluk ya da yabancı vatandaşlık olmadan uzaya giden ilk İngiliz olarak anılıyor.
Kitap, görevden dört yıl sonra, 2020'de çıktı. Bu mesafe önemli: yazar, uçuşu sıcağı sıcağına değil, geriye bakarak ve eğitimden dönüşe kadar bütün yolu birlikte anlatabiliyor. Aynı dönem ISS'in 2000'den beri kesintisiz insanlı olduğu yıllardan biriydi (Expedition 1, 2 Kasım 2000'de başladı), yani okur istasyon yaşamını artık "sıradan" ama hâlâ büyüleyici bir konu olarak görüyordu.
Kitaptaki bilim: ISS'te yaşam
Limitless bir bilim kitabı değil; ama anlattığı hayat doğrudan fiziğe, fizyolojiye ve mühendisliğe dayanıyor. Kitabın dünyasını anlamak için gereken bilimsel çerçeveyi NASA ve ESA'nın yayımladığı bilgilerle toparlıyoruz.
"Ağırlıksızlık" aslında serbest düşüş
NASA, ISS'i bir "mikroçekim laboratuvarı" olarak tanımlar: istasyonun etkileri, sürekli serbest düşüşle dengelenir. Başka bir deyişle ISS'te kütleçekim yok değil; istasyon Dünya'nın çevresinde sürekli "düşüyor" ve içindeki her şey, astronotlar dahil, onunla birlikte düşüyor. Bu yüzden içerideki herkes süzülür. İstasyon, 370 ile 460 kilometre arasındaki bir yükseklikte, 51,6 derecelik yörünge eğimiyle dolanıyor; bu eğim, yeryüzündeki yerleşik alanların yüzde 90'ından fazlasının üzerinden geçmesini sağlıyor. Hızı yüzünden bir günde yaklaşık 16 gün doğumu ve 16 gün batımı yaşanıyor. Ayrıntı için ISS ne kadar hızlı gider ve gökyüzünde nasıl görülür? sayfamıza bakabilirsiniz.
Yörünge hızı
ISS saniyede yaklaşık 7,67 kilometre, yani saatte yaklaşık 27.600 kilometre hızla gider ve Dünya'nın çevresindeki bir turu yaklaşık 92,9 dakikada tamamlar; günde yaklaşık 15,5 tur atar. Bu yüzden astronotlar günde yaklaşık 16 gün doğumu ve gün batımı görür. Bu hız, "serbest düşüş" fikrinin anahtarıdır: istasyon, Dünya'ya düşerken yan yönde de o kadar hızlı gider ki yere hiç çarpmaz, sürekli yeryüzünün eğriliğini ıskalar.
İstasyonun boyutu
NASA'nın verilerine göre ISS, güneş panelleri boyunca 109 metre, modül uzunluğu boyunca 51 metre; kütlesi 400.000 kilogramdan fazla, basınçlı hacmi yaklaşık 900 metreküp. Yedi kişilik bir mürettebatı sürekli ağırlıyor; devir teslim dönemlerinde kapasite 13 kişiye çıkabiliyor. Bu ölçekte bir yapının içinde yaşamak, kitaptaki gündelik anlatımları daha anlaşılır kılıyor. İç düzeni Uluslararası Uzay İstasyonu'nun içi nasıl? sayfasında bulabilirsiniz.
Vücut ve egzersiz
Vücut ve egzersiz
Mikroçekimin bedene etkileri iyi belgelenmiş. Araştırma literatüründe kemik kaybının uzay uçuşunda ayda yaklaşık yüzde 1,5 düzeyinde (özellikle omurga, kalça ve uyluk kemiğinde) görüldüğü; egzersiz yapılmazsa kas kütlesinin birkaç gün içinde belirgin biçimde azalabildiği anlatılıyor. Vücut sıvıları da başa doğru kayar; yüzün şişmesi bunun bilinen belirtisidir. Uzaya çıkanların kabaca yüzde 45'inin ilk saatlerde "uzay uyum sendromu" denen bir tür hareket hastalığı yaşadığı bildiriliyor. Bu nedenle ISS'te her astronot günde en az iki saat egzersiz yapar: koşu bandı, direnç aletleri ve sabit bisiklet kullanılır. Ayrıntılar için Astronotlar neden her gün iki saat spor yapar? sayfamıza bakabilirsiniz.
Peake'in Londra Maratonu'nu istasyonda koşması, bu zorunlu rutinin en görünür örneğiydi.
Soyuz ve Sokol giysisi
Peake'in dönüşünde giydiği Sokol basınçlı giysisi, Soyuz kapsülünün içinde giyilen koruyucu bir kıyafettir; uzay yürüyüşü giysisinden ayrı bir şeydir. İkisinin farkı için uzay giysisi sayfamıza göz atabilirsiniz.
Uzay yürüyüşü neden gerekir?
Peake'in 15 Ocak 2016'daki yürüyüşünün amacı, güneş panellerindeki arızalı bir "sequential shunt unit"i (panellerden gelen enerjiyi düzenleyen birimi) değiştirmekti. Bu, ISS'in dışarıdan müdahale gerektiren sistemlere sahip, bakımı sürekli süren bir yapı olduğunu gösteriyor. İstasyonun parçaları için ISS'in modülleri sayfamıza bakabilirsiniz.
Okurken akılda tutulacaklar
Peake'in görevi, Soyuz TMA-19M'in iki ayrı yönünü birlikte gösteriyor: rutin işleyen bir kenetlenme düzeni ve bir arıza anında insan müdahalesinin değeri. İstasyondaki çalışma da benzer biçimde ikiye ayrılır: bilimsel deneyler ve istasyonun kendi bakımı. Uzay yürüyüşü, ikinci kategorinin en görünür örneğidir. Kitabı okurken bu iki katmanı, yani "bilim yapmak" ile "istasyonu ayakta tutmak" arasındaki dengeyi aramak, anlatıyı daha anlamlı kılar. İstasyonda yürütülen araştırmalar için ISS'te hangi bilimsel deneyler yapılıyor? sayfamıza göz atabilirsiniz.
Etkisi ve ödülleri
Kitabın kendi adına alınmış bir edebiyat ödülünü doğrulayamadık; bu yüzden ödül iddiasında bulunmuyoruz. Etkisini yazarın konumundan okumak daha doğru: Peake, ilk İngiliz ESA astronotu olarak ülkesinde uzay uçuşuyla özdeşleşmiş bir isim ve görevinin resmî bir web sitesi vardı (principia.org.uk). Kitap bu birikimi yazarın kendi cümleleriyle kalıcı bir kayda çeviriyor.
Uyarlamaları
Kitabın bildiğimiz bir film ya da dizi uyarlaması yok; sitemizde eşleşen bir sayfa da bulunmuyor. ISS'teki yaşamı görüntüyle izlemek isteyenler için Space Explorers: The ISS Experience sayfası ilgi çekici olabilir.
Kimlere uygun, nereden başlanır?
- Astronot anılarını sevenler: Endurance: Uzayda Bir Yıl (Scott Kelly) ve Bir Astronottan Hayat Dersleri (Chris Hadfield) ile birlikte okunabilir.
- ISS yaşamını merak edenler: Önce Astronotlar uzayda nasıl yaşar? yazısına göz atıp ardından kitaba geçebilirsiniz.
- Kısa bir başlangıç isteyenler: Soru-cevap biçimli Ask an Astronaut daha hafif bir giriş; hayat hikâyesi için Limitless.
Kitabın Türkçe baskısını doğrulayamadığımız için bir Türkçe ad vermiyoruz; aramanızı İngilizce adıyla yapın. Bir anı kitabında sayıların ve ayrıntıların yazarın hafızasına dayandığını unutmayın; görev tarihleri ve süreleri için ESA ve NASA kayıtlarıyla karşılaştırmak iyi bir alışkanlıktır.


























