Baykonur Uzay Üssü

Baykonur Uzay Üssü, Kazakistan topraklarında bulunan ve Roscosmos ile Rusya Hava-Uzay Kuvvetleri tarafından birlikte yönetilen bir uzay limanıdır. Kazak bozkırının ortasında, deniz seviyesinden yaklaşık 90 metre yükseklikte, Aral Gölü'nün 200 kilometre doğusunda ve Siriderya Nehri'nin 33 kilometre kuzeyinde yer alır. Uzay çağını başlatan Sputnik 1 ve ilk insanı taşıyan Vostok 1 buradan fırlatıldı; bugün de Rusya'nın bütün insanlı uzay uçuşları Baykonur'dan yapılır.

Tarihçe

Sovyet Savunma Bakanlığı 1955'te, dünyanın ilk kıtalararası balistik füzesi R-7'nin deneneceği bir test sahası kurdu. Yer seçimini General Vasiliy Voznyuk başkanlığındaki bir komisyon yaptı; R-7'nin baş tasarımcısı Sergey Korolyov'un görüşleri de etkili oldu. Füzenin radyo kontrol sistemi yüzlerce kilometre ötedeki yer istasyonlarından kesintisiz sinyal almak zorunda olduğu için geniş bir düzlük gerekiyordu; uçuş yolunun yerleşim yerlerinden uzak olması ve ekvatora görece yakınlık da aranıyordu. Seçim, bozkırın ortasındaki Töretam (Tyuratam) köyü oldu. Yüzlerce kilometrelik yeni yol ve demiryoluyla birlikte saha, Sovyetler Birliği'nin en pahalı altyapı projelerinden biri hâline geldi. Çalışanlar için kurulan kasaba 1966'da şehir statüsü aldı ve Leninsk adını taşıdı.

Baykonur adının, Batı'yı yanıltmak için yaklaşık 320 kilometre kuzeydoğudaki küçük bir maden kasabasından alındığı yaygın biçimde anlatılır; NASA'nın Apollo-Soyuz tarihçesine göre ise bu ad, üs kurulmadan önce bölgenin adıydı. Leninsk şehri 1995'te Baykonur adını aldı. Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra Rusya üssü kullanmayı sürdürdü; yıllık 115 milyon dolarlık kira anlaşmasının süresi 2005'te 2050'ye kadar uzatıldı. Kiranın tutarı iki ülke arasında uzun süredir tartışma konusudur.

Tesisler ve olanaklar

Baykonur, Soyuz, Proton, Tsiklon, Dnepr, Zenit ve Buran gibi farklı kuşaklardan birçok aracı fırlattı. Sahada onlarca rampa bulunur; bunların önemli bir kısmı Soğuk Savaş yıllarında füze denemeleri için kullanılmış ve kapanmıştır. Başlıcaları şunlardır:

• Gagarin'in Başlangıcı (1/5 numaralı rampa): Sputnik 1 ve Vostok 1'in kalktığı tarihî rampa 1957-2019 arasında kullanıldı. Son fırlatma 25 Eylül 2019'da yapıldı; Soyuz-2'ye uyarlanması için ödenek bulunamayınca rampanın müzeye dönüştürülmesi planlandığı 2023'te açıklandı.
• 31/6 numaralı rampa: Bugün Soyuz roketlerinin ve dolayısıyla Rus insanlı uçuşlarının kalktığı rampa.
• 81 ve 200 numaralı alanlar: Ağır sınıf Proton roketlerinin rampaları.
• 110 ve 112 numaralı alanlar: Sovyet Ay roketi N1 için yapılıp sonra Energia-Buran programına uyarlanan rampa ve dev montaj binası.
• Demiryolu ağı: Üssün bütün lojistiği kendi demiryoluna dayanır; roketler rampaya özel vagonlarla taşınır. Ağ, dünyanın en büyük endüstriyel demiryolu olarak bilinir.

Önemli görevler ve başarılar

• 4 Ekim 1957: İlk yapay uydu Sputnik 1 fırlatıldı.
• 2 Ocak 1959: Ay'ın yakınından geçen ilk uzay aracı Luna 1 yola çıktı.
• 12 Nisan 1961: Yuri Gagarin, Vostok 1 ile uzaya giden ve yörüngede dolaşan ilk insan oldu.
• 1963: Valentina Tereşkova uzaya çıkan ilk kadın oldu.
• Venera 9 ve Mars 3 gezegen sondaları da buradan fırlatıldı.
• 1988: Sovyet uzay mekiği Buran tek yörünge uçuşunu buradan yaptı.
• Interkozmos programında aralarında Çekoslovakya, Doğu Almanya, Hindistan ve Fransa'nın da bulunduğu 13 ülkeden 14 kozmonot Baykonur'dan uzaya gitti.

Üssün karanlık sayfaları da var. 1960'ta bir R-16 füzesi prototipi fırlatma öncesinde patladı ve 100'den fazla kişi öldü. Bazı Rus roketlerinde kullanılan UDMH yakıtı son derece zehirlidir; araştırmacılar, kademelerin düştüğü alanlarda kalan hurdanın çevreye ve bölge halkının sağlığına zarar verdiğine dikkat çekiyor.

Bugün ve gelecek planları

Baykonur, Rusya'nın Uluslararası Uzay İstasyonu'na katkısının merkezindedir: istasyona giden Rus görevleri yalnızca buradan fırlatılır. İstasyonun 51,6 derecelik yörünge eğimi de büyük ölçüde Baykonur'un konumundan kaynaklanır; bu, Soyuz roketlerinin Çin üzerinden uçmadan ulaşabileceği en düşük eğimdir. 2011'de Amerikan Uzay Mekiği emekliye ayrıldıktan sonra, 2020'deki Crew Dragon Demo-2 uçuşuna kadar istasyona giden bütün mürettebat Baykonur'dan kalktı.

Üssün geleceği ise belirsizlikler taşıyor. Rusya, Baykonur'a bağımlılığını azaltmak için kendi topraklarında, Amur bölgesinde Vostoçnıy Uzay Üssü'nü inşa etti. 2004'te iki ülkenin eşit ortaklığıyla başlatılan Bayterek projesi, kerosen ve oksijen gibi daha az zehirli yakıtlarla çalışan yeni nesil roketler için bir kompleks kurmayı amaçlıyordu; ancak Mart 2023'te Kazakistan hükümeti, Rusya'nın ödenmemiş 29,7 milyon dolarlık borcunu gerekçe göstererek Bayterek kompleksinin kontrolünü devraldı. 27 Kasım 2025'te Soyuz MS-28'in fırlatılması sırasında 31/6 rampası ağır hasar gördü; Roscosmos rampanın onarıldığını 3 Mart 2026'da duyurdu.

Bilmeye değer

• Amerikan U-2 keşif uçağı Töretam füze sahasını ilk kez 5 Ağustos 1957'de fotoğrafladı.
• 1975'te Apollo-Soyuz hazırlıkları için üssü gezen NASA astronotları, uçaktan 15 dakikadan uzun süre rampa ışıklarını gördüklerini anlattı; Thomas Stafford'a göre bu manzara Cape Kennedy'yi çok küçük gösteriyordu.
• Üs müzesinin yanında Korolyov'un ve Gagarin'in kaldığı iki küçük ev korunuyor.
• Baykonur'dan kalkan her mürettebat, imzalı bir ekip fotoğrafını müzeye bırakır.
• Tek uçuşunu yapmış olan Buran mekiği, 2002'de 112 numaralı alandaki hangarın çatısı çökünce yok oldu.