Astronotlar uzayda nasıl yaşar? İstasyonda sıradan bir gün

Astronotlar uzayda, yerdeki ekiplerin dakika dakika hazırladığı bir programa göre yaşar. Kaba iskeleti şu: uyanma ve kişisel bakım, yerdeki kontrol merkezleriyle bağlantı, deney ve bakım işleri, günde iki saat zorunlu spor, üç öğün yemek, biraz serbest zaman ve 8,5 saatlik bir uyku dönemi. Hafta beş iş günü ve iki dinlenme gününden oluşur — Kanada Uzay Ajansı'nın ifadesiyle “cumartesi de ev işlerine gider”. Bu düzenin Dünya'daki bir iş gününden farkı, ağırlıksızlığın en sıradan işi bile yeniden tasarlamayı gerektirmesidir: yemek yemek, duş almak, uyumak, tuvalete gitmek, hatta tırnak kesmek başka tekniklerle yapılır.

Bu sayfa günlük hayatın bütününü anlatıyor. Ayrıntılar altı alt sayfada: ne yendiği “Uzayda yemek”, nasıl uyunduğu “Astronotlar uzayda nasıl uyur?”, tuvalet ve temizlik “Uzayda tuvalet, banyo ve kişisel temizlik”, sporun nedeni “Astronotlar neden her gün iki saat spor yapar?”, vücutta olanlar “Uzay insan vücudunu nasıl değiştirir?”, dışarıda çalışmak “Uzay yürüyüşü nasıl yapılır?” sayfalarında.

Verileri göster

Uyku için ayrılan süre	8,5 saat
Ortalama gerçek uyku	~6 saat
Zorunlu spor	2 saat
Çalışma haftası	5 gün
Dinlenme	2 gün
Günlük kalori	1.900-3.200
Gün doğumu/batımı	16
Olağan görev süresi	~6 ay

Saat kaç? İstasyonda zaman nasıl tutulur

İstasyon 92,9 dakikada bir tur attığı için “gündüz” ve “gece” işe yaramaz: mürettebat 24 saatte 16 gün doğumu ve 16 gün batımı görür. Bu yüzden istasyonda tek bir saat geçerlidir — Greenwich zamanı (UTC). Hem Houston hem Moskova hem Köln hem Tsukuba'daki kontrol merkezleri aynı saate göre konuşur, program aynı saate göre yazılır. Akşam olduğunda ekip ışıkların çoğunu kapatır; bu hem uyku düzenine hem elektrik tasarrufuna yarar.

Günün başında ve sonunda yerdeki ekiplerle bağlantı kurulur: o gün yapılacak deneyler, bakım işleri, kenetlenme ya da uzay yürüyüşü hazırlıkları konuşulur. Program sıkıdır, çünkü istasyondaki her saat pahalıdır; ama esneklik de vardır — bir deney beklenmedik sonuç verdiğinde ya da bir ekipman bozulduğunda plan gün içinde değişir.

İş: deneyler, bakım, kargo

Mürettebatın asıl görevi laboratuvarı çalıştırmaktır. Kanada Uzay Ajansı'nın anlatımıyla ekip “ISS'te her gün bilimsel deney yapar, hafta sonu iş yükü azalır”. Bir astronot gün içinde biyoloji örneği hazırlar, kendi kanından örnek verir, bir yanma deneyinin kamerasını kurar, bir kübik uyduyu bırakmaya hazırlar. Deneylerin büyük kısmı Dünya'daki araştırmacılar adına yürütülür; astronot burada bir laboratuvar teknisyenidir. Örnekler ve sonuçlar “ISS'te hangi bilimsel deneyler yapılıyor?” sayfasında.

İkinci büyük iş bakımdır. İstasyonda 50'den fazla bilgisayar, yaklaşık 350.000 algılayıcı, kilometrelerce kablo, su arıtma ünitesi, hava temizleme sistemi, tuvalet ve iki koşu bandı var; hepsi arızalanır. Filtre temizliği, pompa değişimi, yazılım güncellemesi, duvar panellerinin arkasına girip kablo çekmek rutinin parçasıdır.

Üçüncüsü lojistik: kargo gemileri geldiğinde bütün ekip günlerce yük boşaltır, gelen malzemeyi envantere işler, dönecek gemiye çöp ve örnek yükler. İstasyonda hiçbir şey “bir kenara” konamaz — bırakılan her şey uçar; bu yüzden her çanta kayışla bir yere bağlanır.

Yemek: masa, cırt cırt ve soğan kokusu

Yemek hem beslenme hem toplanma anıdır. Astronotlar günde 1.900 ile 3.200 kalori arasında yer; yiyecekler suyla şişirilen (rehidre edilebilir), ısıl işlemle sterilize edilmiş ya da doğal haliyle raf ömürlü paketlerde gelir. Her pakette küçük bir cırt cırt noktası vardır, çünkü bırakılan her şey uçar. Ekmek yerine tortilla kullanılır — kırıntı yapmadığı için. Tuz ve biber sıvı halde bulunur; ağırlıksızlıkta tanecikler havaya saçılır ve bir deneyin ya da birinin gözünün içine girer.

Yörüngede ilk günlerin ortak şikâyeti tat kaybıdır: vücut sıvıları başa doğru kaydığı için sinüsler tıkanır ve her şey “nezleli yenmiş gibi” tatsız gelir. Bu yüzden acı soslar, hardal, mayonez ve baharat şişeleri istasyonun en çok tüketilen malzemelerindendir. Ayrıntısı “Uzayda yemek” sayfasında.

Uyku: duvara kayışlanmış bir yatak torbası

İstasyonda altı kişisel uyku kabini var; her biri kabaca bir telefon kulübesi büyüklüğünde ve içinde bir uyku tulumu, yastık, lamba, hava menfezi ve kişisel bilgisayar bulunuyor. Tulum duvara kayışlanır, çünkü serbest bırakılan bir insan gece boyunca süzülüp ekipmana çarpar. Programda uykuya 8,5 saat ayrılır ama birçok astronot 6 saatin yettiğini söylüyor; Kanada Uzay Ajansı'nın açıklaması şu: ağırlıksızlıkta kaslar Dünya'daki kadar çalışmadığı için vücut daha az yorulur. Buna karşılık istasyonun uğultusu ve 45 dakikada bir değişen ışık uykuyu bozar; kulak tıkacı ve göz bandı standart donanımdır. Ayrıntısı “Astronotlar uzayda nasıl uyur?” sayfasında.

Temizlik: duş yok, sabır var

Ağırlıksızlıkta su akmaz, damla halinde toplanır — bu yüzden istasyonda duş yoktur. Yıkanma, ıslatılmış bezle silinmek ve durulanmayan şampuanla saçı ovup havluyla kurulamaktır. Diş macununun çoğu yutulabilir türdendir, su harcamamak için. Tıraş elektrikli makineyle yapılır (kılları kendi içinde toplar), saç kesimi vakumlu makasla. Tırnak kesmek bile hava emişinin önünde yapılır, parçaların filtreye yapışması için. Çamaşır yıkanmaz: giysiler kirlenene kadar giyilip atılır. Tuvalet ise hava emişiyle çalışır; idrar arıtılıp içme suyuna geri döner. Ayrıntısı ve suyun yüzde 98'inin nasıl geri kazanıldığı “Uzayda tuvalet, banyo ve kişisel temizlik” sayfasında.

Spor: günün iki saati pazarlık konusu değil

Ağırlıksızlıkta kemik ve kas kullanılmadığı için erir: Kanada Uzay Ajansı'nın verdiği rakam, spora rağmen ayda ortalama yüzde 1 kemik yoğunluğu kaybı — Dünya'da yaşlı bir insanın bir yılda kaybettiği kadarını bir ayda. Bu yüzden günde iki saat egzersiz zorunludur ve üç makineyle yapılır: kayışlarla vücuda yük bindiren koşu bandı, oturaksız sabit bisiklet (CEVIS) ve vakum silindirleriyle 272 kilograma kadar direnç üreten ARED ağırlık düzeneği. İyi haber şu: programa uyan bazı astronotlar Dünya'ya çıktıklarından daha fazla kas kütlesiyle döner. Ayrıntısı “Astronotlar neden her gün iki saat spor yapar?” sayfasında.

Nefes alınan hava

Yedi insanın kapalı bir kutuda soluduğu hava sürekli yenilenmek zorundadır. Oksijen, Rus bölümünde Elektron sistemiyle suyun elektrolizinden üretilir — günde 5,13 kilograma kadar; ABD bölümünde aynı işi Oxygen Generation System yapar ve yedekte katı yakıtlı oksijen kartuşları durur. Soluk verilen karbondioksit, Rus tarafında Vozdukh, Amerikan tarafında CDRA adlı sistemle yeniden kullanılabilir emicilere tutulur. İstasyonun havası deniz seviyesiyle aynı basınçta (101,3 kilopascal) ve yüzde 79 azot-yüzde 21 oksijen karışımında tutulur; yani mürettebat Dünya'daki gibi soluk alır. Suyun döngüsü ise neredeyse kapalıdır: NASA 2023'te geri kazanım oranının yüzde 98'e ulaştığını duyurdu ve her mürettebat üyesinin günde yaklaşık 3,8 litre suya ihtiyaç duyduğunu belirtti.

Gelen ve giden: kargo gemileri

İstasyon kendi kendine yetmez; yiyecek, yedek parça, deney malzemesi ve giysi düzenli olarak yukarı taşınır. Bugün kargo işini SpaceX'in Cargo Dragon aracı (ilk uçuş 6 Aralık 2020) ve Northrop Grumman'ın Cygnus gemisi (ilk uçuş 9 Ocak 2014) ile Rus Progress araçları yürütüyor. SpaceX'in ilk nesil Dragon'u 8 Ekim 2012 ile 7 Mart 2020 arasında uçtu ve emekli oldu; Sierra Space'in Dream Chaser kargo aracının ilk uçuşu 2026 sonu için planlanıyor. Bir kargo gemisi geldiğinde bütün ekibin programı değişir: günlerce yük boşaltılır, envantere işlenir ve dönecek gemiye çöp, kirli giysi ve bilimsel örnekler yüklenir.

Serbest zaman: pencere, müzik ve aile

İş bittikten sonra en çok yapılan şey pencereden Dünya'ya bakmaktır; Cupola modülü bu yüzden istasyonun en kalabalık köşesi. Bunun dışında ekip e-posta yazar, internet telefonuyla ve görüntülü bağlantıyla aileyle konuşur, amatör telsizle Dünya'daki okullarla haberleşir. İstasyonda iki küçük kütüphane, kitap, CD ve DVD var; birlikte film seyredilir, manyetik Scrabble oynanır. 2010'dan beri kişisel internet erişimi mümkün ama bağlantı yavaş ve sınırlı. Kargo gemileriyle gelen “bakım paketleri” tatlı, kitap, dergi, fotoğraf ve mektup taşır. Enstrüman da var: flüt, klavye, saksofon, akustik gitar, hatta bir Avustralya didgeridoo'su. Ve elbette ağırlıksızlığın kendisi bir eğlencedir — su damlalarıyla oynamak, modülden modüle takla atarak süzülmek.

Görev ne kadar sürer?

Olağan görev yaklaşık altı aydır; mürettebat Soyuz ya da Crew Dragon'la gelir, altı-yedi kişilik ekip bir süre bir arada kalır ve devir teslimden sonra önceki ekip döner. Bu kalıbın dışına çıkan örnekler de var: NASA astronotu Frank Rubio, Soyuz MS-22'de oluşan arıza nedeniyle planlanan altı ay yerine 370 gün 21 saat kaldı ve bir Amerikan rekoru kırdı. Rus kozmonot Oleg Kononenko ise beş görevde toplam 1.111 gün uzayda kalarak 4 Haziran 2024'te 1.000 günü aşan ilk insan oldu. Türkiye'nin ilk astronotu Alper Gezeravcı, Axiom Mission 3 ile 20 Ocak 2024'te istasyona gelip 18 gün kaldı.

Kalabalık, yalnızlık ve beş ajansın mürettebatı

İstasyonda bir arada yaşayan ekip beş ajansın — NASA, Roscosmos, ESA, JAXA ve CSA — astronotlarından oluşur; bugüne kadar 26 ülkeden 290'dan fazla kişi istasyonu ziyaret etti. Bu, altı-yedi kişinin aylarca aynı 388 m³'ün içinde, farklı dillerden ve kurum kültürlerinden gelerek çalışması anlamına geliyor. Mürettebat değişimlerinde istasyon geçici olarak kalabalıklaşır; kabin sayısı yetmediğinde laboratuvar modüllerine geçici uyku kabinleri kurulur.

Programın sosyal tarafı da planlanmış bir şeydir: ortak yemekler, hafta sonu birlikte film seyretmek, aileyle görüntülü konuşma saatleri. Aylarca süren bir görevde moralin korunması, ekipmanın bakımı kadar ciddiye alınan bir mesele; bunun için küçük ayrıntılar kullanılır — kargo gemisinin getirdiği bir tatlı, bir enstrüman, bir kitap, ya da Cupola'da pencere önünde geçirilen yarım saat.

Merak edebilecekleriniz

Hafta sonu ne yapıyorlar? İş yükü azalır; cumartesi büyük ölçüde temizlik ve bakıma, pazar dinlenmeye gider. Yine de kritik deneyler ve zorunlu spor devam eder.

Ağırlıksızlıkta hasta olunca ne oluyor? İstasyonda ilaç dolabı ve temel tıbbi donanım var; tedavi yerdeki uçuş hekimleriyle bağlantı kurularak yürütülür. Ağır bir durumda tek çözüm kenetli duran kapsülle Dünya'ya dönmektir — bu yüzden istasyonda her an herkesi indirebilecek kadar koltuk bulunur.

Vücutları kalıcı olarak zarar görüyor mu? Kemik, kas, göz, kalp ve bağışıklık sisteminde ölçülebilir değişimler oluyor; çoğu dönüşten sonra düzeliyor, bazıları uzun sürüyor. “Uzay insan vücudunu nasıl değiştirir?” sayfasında anlatılıyor.

İstasyonun içini görebilir miyim? Evet: canlı yayın sayfalarımızdan görüntüye bakabilir, “ISS'i sanal gezin” sayfasındaki resmî video turlarını izleyebilirsiniz.