Bir Astronottan Hayat Dersleri (Chris Hadfield): konusu, ISS bilimi ve okuma rehberi

Bir Astronottan Hayat Dersleri, Kanadalı astronot Chris Hadfield'ın ilk kitabıdır. Özgün adı "An Astronaut's Guide to Life on Earth", yani "Bir Astronotun Dünyadaki Hayat Rehberi"dir. Alt başlığı da kitabın iddiasını özetler: Uzaya gitmenin ona yaratıcılık, kararlılık ve her şeye hazırlıklı olmak hakkında öğrettikleri. Kitap 29 Ekim 2013'te ABD'de Little, Brown and Company, Birleşik Krallık'ta Pan Macmillan tarafından yayımlandı; Hadfield Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki (ISS) komutanlık görevinden döneli yalnızca birkaç ay olmuştu. Türkçede TÜBİTAK Yayınları tarafından "Bir Astronottan Hayat Dersleri" adıyla yayımlandı (ilk baskı 2019).

Kitap ne anlatıyor?

Kitap hem bir anı hem de bir tür hayat rehberidir. Hadfield, dokuz yaşında televizyonda Apollo 11'in Ay'a inişini izleyen bir Kanadalı çocuğun, o sırada henüz Kanadalı tek bir astronot bile yokken nasıl astronot olmaya karar verdiğini ve bu hedefe nasıl yürüdüğünü anlatır. Ama asıl derdi kendi başarısını anlatmak değil, astronotların düşünme biçimini Dünya'daki gündelik hayata taşımaktır.

Hadfield'ın resmî sitesindeki tanıtım, kitabın ilkelerini alışılmış kişisel gelişim öğütlerinin tersi olarak özetler: Zaferi gözünün önüne getirmek yerine en kötüsüne hazırlan; küçük ayrıntıları dert et; başkalarının ne düşündüğünü önemse. Kitap bu ilkeleri ilginç anılarla somutlaştırır: uzay yürüyüşü sırasında gözlerinin görmez olması, pilotluk yaparken kokpitte canlı bir yılanla karşılaşması, Rus uzay istasyonu Mir'e kenetlenirken lazerli izleme sisteminin çalışmaması ve istasyondaki bir kapağı çakıyla açmak zorunda kalması gibi.

Kitabın bir başka tezi, astronotluğun uçuştan çok eğitim olduğudur. Hadfield'a göre her astronot aslında hiç bitmeyen bir öğrencidir; uzayda geçen birkaç ayın arkasında yıllar süren simülasyonlar, sınavlar ve tekrarlar vardır. Eleştirmenlerin dikkat çektiği gibi kitap, gösterişli rekorlar yerine bu sabırlı ve görünmeyen hazırlığın değerini öne çıkarır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap bir anı olduğu için olay örgüsünden çok bir hayatın ve ondan çıkan derslerin sırasını izler. Ana fikirleri şöyle sıralanabilir:

• Olmayan bir mesleğe hazırlanmak: Ontario'da bir çiftlikte büyüyen Hadfield, ülkesinde astronot olmadığı hâlde kararlarını bu hedefe göre vermeye başlar. Planör pilotluğu, askerî kolej, savaş pilotluğu ve test pilotluğu bu yolun basamaklarıdır. Ana fikir: Hedefe ulaşamasan bile o hedef için yaptığın hazırlık seni değerli bir yere götürür.
• Hep öğrenci kalmak: 1992'de astronot seçildikten sonra bile en çok yaptığı şey öğrenmektir. Kitap, astronotluğun "uçmak" değil "hazırlanmak" olduğunu vurgular.
• Olumsuz düşünmenin faydası: Astronotlar her prosedürde ters gidebilecek her şeyi önceden düşünür ve buna göre çalışır. Hadfield bunu karamsarlık değil, kaygıyı yönetmenin yolu olarak sunar; hazırlıklı olan panik yapmaz.
• Uzayda sınanan dersler: 1995'te Mir'e kenetlenme sırasında lazerli izleme sistemi çalışmaz, ama kenetlenme yine de başarılır. 2001'de Kanadarm2'yi kurmak için çıkılan uzay yürüyüşünün ortasında Hadfield geçici olarak göremez hâle gelir. İki olayda da kurtaran şey, yıllarca tekrarlanmış eğitim ve sakin kalabilmektir.
• Uzayda gündelik hayat: Kitap teknik işlerin yanında uzayda uyumak, yemek yemek, temizlik yapmak gibi sıradan işlerin nasıl değiştiğini de anlatır ve okurun en sık sorduğu "uzay gerçekte nasıl bir yer?" sorusuna cevap arar.
• Neyi alkışladığımız: Hadfield, insanların genellikle gösterişli rekorları alkışladığını, oysa yıllarca süren inatçı hazırlığın ya da üst üste gelen kayıplar karşısında korunan soğukkanlılığın daha çok takdiri hak ettiğini savunur.
• Ekip ve komutanlık: ISS komutanlığı, kitapta bireysel parlaklıktan çok yıllarca süren sabırlı hazırlığın karşılığı olarak anlatılır. Küçük ayrıntılara dikkat ve başkalarının ne düşündüğünü önemsemek burada somut anlam kazanır.
• Dünya'ya dönüş: Anlatı, Hadfield'ın 2013'teki ISS komutanlığıyla doruğa ulaşır. Kitabın son mesajı adında gizlidir: Uzaydan öğrenilenlerin asıl kullanılacağı yer Dünya'daki gündelik hayattır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Chris Hadfield 29 Ağustos 1959'da Kanada'nın Ontario eyaletindeki Sarnia'da doğdu ve güney Ontario'da bir çiftlikte büyüdü. Kanada Hava Kuvvetleri'nde 25 yıl görev yaptı; ABD Hava Kuvvetleri Test Pilotu Okulu'nu 1988'de en başarılı mezunlara verilen ödülle bitirdi. 1992'de Kanada Uzay Ajansı'nın (CSA) astronotu seçildi.

Üç uzay uçuşu yaptı. 1995'teki STS-74 görevinde Mir'e ayak basan ve yörüngede Kanadarm robot kolunu kullanan ilk Kanadalı oldu. Nisan 2001'deki STS-100 göreviyle ISS'e Kanadarm2 robot kolunun kurulmasına yardım etti; toplam 14 saat 50 dakika süren iki uzay yürüyüşüyle uzayda yürüyen ilk Kanadalı oldu. Üçüncü uçuşunda 19 Aralık 2012'de Soyuz TMA-07M ile ISS'e gitti; 13 Mart 2013'te istasyonun komutanlığını devralarak bu görevi üstlenen ilk Kanadalı oldu ve 13 Mayıs 2013'te istasyondan ayrıldı. Uzayda toplam 165 günden biraz fazla zaman geçirdi.

Kitap, Hadfield'ın en çok tanındığı dönemin hemen ardından çıktı. ISS'ten paylaştığı Dünya fotoğrafları ve 12 Mayıs 2013'te yayımladığı, David Bowie'nin "Space Oddity" şarkısını istasyonda seslendirdiği video onu uzay dünyasının dışında da tanınan biri yapmıştı (uzayla ilişkili şarkılar için uzaya giden şarkılar yazımıza bakabilirsiniz). Hadfield 3 Temmuz 2013'te emekli oldu ve yazarlığa, belgesellere ve konuşmalara yöneldi.

Kitaptaki bilim: ISS'te hayat ve beden

Hadfield'ın anlattığı gündelik hayat, ISS'in fiziksel gerçekleriyle şekillenir. NASA'ya göre istasyon Dünya çevresindeki bir turunu yaklaşık 90 dakikada tamamlar; 24 saatte 16 tur atar, yani mürettebat bir günde 16 gün doğumu ve 16 gün batımı görür. İstasyon Kasım 2000'den beri kesintisiz olarak insanlı çalışıyor.

İstasyondaki "ağırlıksızlık" aslında yerçekiminin yokluğu değildir. Bu yükseklikte Dünya'nın çekimi hâlâ güçlüdür; istasyon ve içindekiler birlikte sürekli serbest düşüşte olduğu için hiçbir şey zemine bastırılmaz. Bu durumun beklenmedik sonuçları vardır. Hadfield'ın ilk uzay yürüyüşündeki görme kaybı buna iyi bir örnektir: Kask camını parlatmak için kullanılan buğu önleyici sıvı gözüne kaçtı. Yeryüzünde gözyaşı bu sıvıyı aşağı akıtıp temizlerdi; ağırlıksız ortamda ise sıvılar akmaz, yüzey gerilimiyle yapıştıkları yerde toplanır. Uzay giysisinin içinde göze el sürmek de mümkün olmadığından astronot ancak sakin kalıp beklemek zorundadır. Giysinin nasıl çalıştığını uzay giysisi sayfamızda anlattık.

Uzun görevlerin beden üzerindeki etkisi de kitabın arka planındadır. NASA'nın verilerine göre astronotlar uzayda, yük taşıyan kemiklerinde ayda yüzde 1 ile 1,5 arasında mineral yoğunluğu kaybeder; vücut sıvılarının başa doğru kayması gözlerde basınç değişikliklerine yol açabilir ve dönüşte bedenin Dünya yerçekimine yeniden alışması gerekir. Hadfield'ın beş aylık görevden sonra Soyuz kapsülüyle Dünya'ya inişi bu sürecin başlangıcıdır. Konunun ayrıntısı uzay insan vücudunu nasıl değiştirir? sayfamızda.

Kitabın "en kötüsüne hazırlan" ilkesinin de bilimsel bir arka planı var: Uzay uçuşunda hatalar çoğu zaman geri alınamaz. Bu yüzden prosedürler sayısız kez simülatörde, havuzda ve hatta deniz altında prova edilir. Hadfield da 2010'da Aquarius sualtı laboratuvarında 14 gün süren NEEMO 14 görevine komutanlık etmişti.

Etkisi ve ödülleri

Kitap Aralık 2013'te The New York Times çok satanlar listesine girdi ve 2014'te Kanada Kitapçılar Birliği'nin Libris Ödülleri'nde yılın kurgu dışı kitabı seçildi. Eleştiriler büyük ölçüde olumluydu: Kirkus Reviews kitabı elden bırakılmayan bir anı olarak nitelendirdi; Nature dergisinde John Gilbey kitabı ilham ve motivasyon arayan ortaöğretim öğrencilerine önerdi. Hadfield 2014'te Kanada Nişanı'na layık görüldü.

Hadfield bu kitabın ardından ISS'ten çektiği fotoğrafları topladığı "You Are Here" (2014), çocuklar için resimli kitap "The Darkest Dark" (2016) ve soğuk savaş döneminde geçen gerilim romanı "The Apollo Murders" (2021) ile devam kitapları "The Defector" (2023) ve "Final Orbit" (2025) yazdı.

Uyarlamaları

Kitabın film ya da dizi uyarlaması yok. ABD televizyon kanalı ABC 2014'te kitabın haklarını bir aile komedisi pilot bölümü için satın aldı, ancak o tarihten bu yana projede bir gelişme duyurulmadı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap teknik bilgi gerektirmez; ortaokul sonundan itibaren her yaştan okur rahatlıkla okuyabilir. Astronot olmak isteyen gençler için doğrudan bir yol haritası sunar, ama asıl hedef kitlesi meslek ya da hayat planı yapan herkes, özellikle ekip içinde çalışanlar ve stresli işlerde karar verenlerdir.

• Uzaya ilk adım atacaklar için: Bu kitap, astronot anılarının en kolay okunanlarından biridir; teknik ayrıntıdan çok insan tarafını anlatır.
• Uzun görevleri merak edenler için: Hadfield'ın beş aylık görevinden sonra, Scott Kelly'nin ISS'te geçirdiği 340 günü anlatan Endurance doğal bir devamdır.
• ISS'in geleceğini merak edenler için: İstasyonun emekliliği ve yerine gelecek istasyonlar ISS ne zaman kapanacak? sayfamızda.