Endurance: Uzayda Bir Yıl (Scott Kelly): ISS'te 340 gün, İkizler Çalışması ve özeti

Endurance, Amerikalı astronot Scott Kelly'nin Uluslararası Uzay İstasyonu'nda (ISS) geçirdiği yaklaşık bir yılı ve o noktaya varan hayatını anlattığı anı kitabıdır. İngilizce tam adı "Endurance: A Year in Space, a Lifetime of Discovery", yani "Dayanıklılık: Uzayda Bir Yıl, Bir Ömür Süren Keşif"tir. Kitabı Kelly, yazar Margaret Lazarus Dean ile birlikte yazdı; 17 Ekim 2017'de ABD'de Alfred A. Knopf, Birleşik Krallık'ta Viking tarafından yayımlandı. Türkçede Alfa Yayıncılık tarafından Murat Erdem'in çevirisiyle "Uzayda Bir Yıl, Bir Ömür Boyu Keşif: Endurance" adıyla yayımlandı (ilk baskı 2018).

Kitabın adı, kutup kâşifi Ernest Shackleton'ın Antarktika seferini anlatan 1959 tarihli "Endurance: Shackleton's Incredible Voyage" kitabından gelir. Shackleton'ın gemisi Endurance 1915'te Antarktika buzları arasında sıkışıp ezilmiş, mürettebat hayatta kalmak için uzun bir mücadele vermişti. Kelly istasyondayken zaman zaman bu kitabı karıştırarak kendi görevinin zorluklarını o eski keşif yolculuğuyla karşılaştırıyordu.

Kitap ne anlatıyor?

Kitabın iki kolu vardır. Birincisi, Kelly'nin Rus kozmonot Mikhail Kornienko ile birlikte ISS'te geçirdiği 340 günlük görevdir: istasyonda gündelik hayat, deneyler, uzay yürüyüşleri, ikmal araçlarının kaybı gibi aksilikler ve Amerikalılarla Rusların aynı küçük yaşam alanını paylaşmasının getirdiği kültürel farklar. İkincisi, New Jersey'de büyüyen bir çocuğun deniz kuvvetleri pilotu, test pilotu ve sonunda dört kez uzaya giden bir astronot olmasının hikâyesidir. Türkçe baskının tanıtımında da belirtildiği gibi kitap, uzaydaki yılı bu önceki yolculuklarla paralel anlatır.

Kitabın merkezinde bir soru vardır: Uzay yolculuğu insan bedenine bu kadar ağır bir bedel ödetirken insanlar neden gitmeye devam ediyor? Kirkus Reviews'un değerlendirmesine göre Kelly bu soruyu bir yandan astronotluğun gündelik ve teknik ayrıntılarıyla, bir yandan da korku ve belirsizlikle ilgili kişisel düşünceleriyle cevaplar. Hikâyenin bir yanında da Kelly'nin tek yumurta ikizi Mark Kelly vardır; o da astronottur ve bir yıllık görev sırasında Dünya'da kalarak NASA'nın İkizler Çalışması'nın "kontrol grubu" olmuştur.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap bir anı olduğu için olay örgüsünden çok bir hayatın ve bir görevin ana duraklarını izler:

• Göreve seçilmek: Kelly Kasım 2012'de bir yıllık ISS görevine seçilir, ancak ertesi gün uzayda gözlerinde görülen bozulma gerekçesiyle sağlık açısından uygun bulunmaz. Kararın itirazla değişmesiyle Kornienko ile birlikte göreve yeniden atanır.
• Bir ikizin çocukluğu: Kelly 21 Şubat 1964'te New Jersey'nin Orange kentinde, ikiz kardeşi Mark ile birlikte doğar; anne ve babası polistir. Lisede acil tıp teknisyeni olarak çalışır. Üniversitenin ilk yılında Tom Wolfe'un Mercury astronotlarını anlatan "The Right Stuff" kitabını okuması hayatının yönünü değiştirir ve deniz havacılığına yönelir.
• Pilotluktan NASA'ya: 1987'de elektrik mühendisi olarak mezun olur, F-14 Tomcat savaş uçağı pilotu, ardından test pilotu olur. 1996'da ikiz kardeşiyle birlikte NASA'nın astronot sınıfına seçilir.
• Önceki uçuşlar: 1999'da Hubble Uzay Teleskobu'nu onaran STS-103 görevinde pilot, 2007'de STS-118 görevinde komutandır. STS-118, Columbia faciasından sonra ertelenmiştir ve fırlatma sırasında yakıt tankından kopan köpük parçaları mekiğe çarpar; incelemeler hasarın tehlikeli olmadığını gösterir. 2010-2011'de ISS'te Expedition 26'nın komutanıyken, 8 Ocak 2011'de baldızı, kongre üyesi Gabby Giffords'ın Tucson'da vurulduğu haberini istasyonda alır. 159 günlük görevin ardından 16 Mart 2011'de Dünya'ya döner; birkaç ay sonra ikizi Mark, Endeavour mekiğinin son uçuşunu komutan olarak yapar.
• Bir yıl uzayda: 27 Mart 2015'te Kazakistan'daki Baykonur'dan Kornienko ve Gennadi Padalka ile birlikte Soyuz TMA-16M'le istasyona gider. Bir Soyuz yörüngede yaklaşık 200 gün kalabildiği için dönüşleri, sonradan gönderilen başka bir kapsülle olacaktır. Görev boyunca iki ikmal aracı başarısızlıklar nedeniyle kaybedilir, mürettebat yüzlerce deney yürütür. Kelly Eylül 2015'te istasyonun komutanlığını devralır, Ekim ve Kasım 2015'te uzay yürüyüşlerine çıkar.
• Dönüş: Kelly ve Kornienko Mart 2016'nın başında, 340 gün sonra Dünya'ya döner. Kitabın vardığı sonuçlardan biri, uzaktan bakınca gezegenin ne kadar güzel ve değerli göründüğüdür.

Yazar ve yazıldığı dönem

NASA'nın biyografisine göre Kelly 1987'de New York Eyalet Üniversitesi Denizcilik Koleji'nden mezun oldu ve 1989'da deniz kuvvetleri pilotu unvanını aldı. Uçak gemisinden F-14 uçurdu, 1993-1994'te Deniz Kuvvetleri Test Pilotu Okulu'nu bitirdi ve deneysel dijital uçuş kontrol sistemiyle donatılmış bir F-14'ü uçuran ilk pilot oldu. Nisan 1996'da NASA'ya seçildi. Dört uçuşunda toplam 520 günden fazla uzayda kaldı. NASA'nın Şubat 2016 tarihli biyografisi bunu, ABD'li bir astronotun yörüngede geçirdiği en uzun süre rekoru olarak kaydediyordu.

Kelly 2016'da NASA'dan emekli oldu ve kitabı, İkizler Çalışması'nın kapsamlı sonuçları henüz yayımlanmamışken yazdı; o sonuçlar ancak 2019'da çıktı. Kelly ertesi yıl, görev sırasında istasyondan çektiği fotoğrafları "Infinite Wonder" (2018) adlı kitapta topladı; çocuklar için de "My Journey to the Stars" adlı bir kitap yazdı.

Kitaptaki bilim: bir yıl uzayda kalınca ne olur?

Bir yıllık görevin temel amacı, uzun uzay uçuşunun insan bedenine etkilerini daha iyi anlamaktı. NASA'ya göre görev boyunca istasyonda 400'e yakın deney yapıldı ve Kelly'nin bir yılı Dünya çevresinde 5.440 tura denk geldi. Elde edilen veriler, alçak Dünya yörüngesinin ötesine, Ay'a ve Mars'a yönelik uzun görevlerdeki riskleri azaltmak için kullanılıyor. Görevden önce ISS'te bir kerede kalınan en uzun süre 215 gündü. Yine de bu bir dünya rekoru değildi: Tek uçuşta en uzun kalış rekoru, 1994-1995'te Mir istasyonunda bir yılı aşkın süre kalan Rus kozmonot Valeri Polyakov'a aittir.

Görevi benzersiz kılan, Kelly'nin tek yumurta ikizinin olmasıydı. Aynı genetik yapıya sahip iki kardeşten biri uzaydayken diğeri Dünya'da kaldı. Böylece uzayın etkileri, genetik farklılıklardan ayrılarak incelenebildi. NASA'nın İkizler Çalışması'nda ülke genelinden on araştırma ekibi yer aldı; sonuçlar Nisan 2019'da Science dergisinde yayımlandı. Öne çıkan bulgular şunlardı:

• Kromozomların ucundaki koruyucu yapılar olan telomerler uzayda uzadı; Dünya'ya dönüşten sonra yeniden kısaldı.
• Gen ifadesinde görülen değişikliklerin yaklaşık yüzde 91'i dönüşten sonra eski düzeyine döndü.
• Dönüşten sonra bilişsel performansta düşüş, şah damarı duvarında kalınlaşma, bağırsak mikrobiyomunda değişiklikler ve göz yapısında değişimler gözlendi.
• Değişikliklerin çoğu Dünya'ya dönüşten sonraki altı ay içinde geriledi.

Bu bulgular, NASA'nın insanlı uzay uçuşunun beş büyük tehlikesi olarak saydığı başlıklarla örtüşür: uzay radyasyonu, yalıtılmışlık ve dar alanda yaşam, Dünya'dan uzaklık, değişen yerçekimi ve havası ile mikrop dengesi değişen kapalı ortam. NASA'nın verilerine göre astronotlar ağırlık taşıyan kemiklerinde ayda yüzde 1-1,5 mineral yoğunluğu kaybeder; vücut sıvılarının başa doğru kayması gözlere baskı yapabilir. Kelly'nin göreve ilk başta göz sorunları nedeniyle uygun bulunmaması da bu riskin kitaptaki somut karşılığıdır. Ayrıntılar için uzay insan vücudunu nasıl değiştirir? sayfamıza bakabilirsiniz.

Bir not: Kelly kardeşlerin hikâyesi, fizikteki "ikizler paradoksu" ile karıştırılmamalı. Özel göreliliğe göre hızla hareket eden saat yavaşlar ve yörüngedeki ikiz, Dünya'dakinden çok az daha yavaş yaşlanır. Ama bu fark çok küçüktür ve İkizler Çalışması'nın incelediği biyolojik değişikliklerle ilgisi yoktur. Konunun fiziği zaman genişlemesi ve ikizler paradoksu sayfamızda.

Etkisi ve ödülleri

Kirkus Reviews, kitabı uzay meraklıları ve yıldızlara yolculuk hayal eden herkes için okunmaya değer bulmuş; özellikle astronotluğun gündelik işleyişini ve Amerikan ile Rus uzay programları arasındaki kültürel farkları anlatan bölümleri övmüştü. Kelly görevden sonra da bu deneyimi anlatmayı sürdürdü; 19 Haziran 2018'de Viyana'daki UNISPACE+50 konferansında bir yıl uzayda kalmanın ona insan potansiyeli hakkında ilham verdiğini ve ekip çalışmasının önemini anlattı. Kaynaklarda kitaba verilmiş büyük bir edebiyat ödülüne rastlanmıyor; kitabın değeri daha çok bir yıllık görevin insani tarafını birinci ağızdan kayda geçirmesinde.

Uyarlamaları

Kitabın film ya da dizi uyarlaması bulunmuyor. Kelly'nin görev yılının görüntülerini görmek isteyenler için ise bir belgesel var: ISS mürettebatlarının istasyonda çektiği görüntülerden oluşan ve Kelly'nin de yer aldığı 2016 yapımı IMAX belgeseli A Beautiful Planet. Toni Myers'ın yönettiği, Jennifer Lawrence'ın anlatıcılığını yaptığı film, istasyonda on beş ay boyunca çekilen görüntülerle Dünya'yı ve mürettebatın gündelik hayatını gösterir. Kelly'yi uzay tutkusuna yönelten The Right Stuff kitabının film uyarlaması da sitemizde: Boşluktaki Kahramanlar.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Endurance, uzun görevlerin gerçekte nasıl geçtiğini merak eden lise ve üniversite okurları için iyi bir başlangıçtır. Dili sade, anlatısı kişiseldir. Hadfield'ın "Bir Astronottan Hayat Dersleri" kitabı daha çok bir hayat rehberi gibi okunurken, Endurance tek bir uzun görevin günlüğüne ve bir hayat hikâyesine yaslanır.

• Uzay tıbbına ilgi duyanlar: Kitabı İkizler Çalışması'nın sonuçlarıyla birlikte okumak, Kelly'nin anlattığı beden değişikliklerinin ve göz sorunlarının bilimsel karşılığını görmeyi sağlar.
• Uzay istasyonlarının geleceğini merak edenler: ISS ne zaman kapanacak? sayfamız, Kelly'nin bir yıl yaşadığı istasyonun emeklilik planını anlatır.
• Uzay tarihini sevenler: Kelly'nin ilham kaynağı Mercury astronotlarının dönemi için Boşluktaki Kahramanlar ne kadar doğru? yazımız tamamlayıcı bir okuma olur.