Gizli Sayılar (Margot Lee Shetterly): NASA'nın insan bilgisayarları ve kitabın özeti

Gizli Sayılar (Hidden Figures), Amerikalı yazar Margot Lee Shetterly'nin 2016'da yayımlanan kurgu dışı kitabıdır. İngilizce tam adı, kabaca "Amerikan rüyası ve uzay yarışını kazanmaya yardım eden siyahi kadınların anlatılmamış hikâyesi" diye çevrilebilir. Kitap 6 Eylül 2016'da William Morrow yayınevinden çıktı, The New York Times'ın kurgu dışı çok satanlar listesinde birinci sıraya yükseldi ve aynı yılın sonunda Gizli Sayılar filmiyle beyazperdeye taşındı. Türkiye'de daha çok filmin adıyla bilinir.

Kitap ne anlatıyor?

Kitabın sahnesi, Virginia eyaletinin Hampton kentindeki Langley araştırma merkezidir. Burası, NASA'nın atası olan Ulusal Havacılık Danışma Komitesi'nin (NACA) en önemli laboratuvarıydı. O yıllarda "bilgisayar" bir makinenin değil, bir mesleğin adıydı: Mühendislerin rüzgâr tüneli deneylerinden ve uçuş testlerinden çıkan ham verileri elle işleyen, çoğu kadın matematikçilere "computer", yani "hesapçı" deniyordu. Langley'de 1935'te yalnızca beş kadın hesapçı çalışırken bu sayı 1946'da 400 civarına çıkmıştı.

İkinci Dünya Savaşı'nın uçak üretimi telaşı ve savunma sanayisinde ayrımcı işe almayı yasaklayan 8802 sayılı başkanlık kararnamesi, siyahi kadınlara da bu kapıyı araladı. Ama Virginia'nın ırk ayrımını yasallaştıran Jim Crow yasaları geçerliydi. Siyahi hesapçılar beyaz meslektaşlarıyla aynı işi yaptıkları hâlde ayrı bir birimde, "Batı Bölgesi Hesapçıları" (West Area Computers) adı verilen grupta çalıştı; çalışma alanları, tuvaletleri ve yemekhaneleri ayrıydı.

Shetterly bu dünyayı üç kadının hayatı üzerinden anlatır: grubun yöneticisi olacak Dorothy Vaughan, NASA'nın ilk siyahi kadın mühendisi olacak Mary Jackson ve Mercury ile Apollo görevlerinin yörünge hesaplarına imza atacak Katherine Johnson. Kitapta dördüncü bir isim olarak, ses patlamaları üzerine çalışan sonraki kuşaktan Christine Darden da yer alır. Ortaya çıkan şey bir biyografi derlemesinden çok, savaşı, soğuk savaşı, sivil haklar mücadelesini ve uzay yarışını aynı laboratuvarın koridorlarında birleştiren bir toplumsal tarihtir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap kurgu değil, bu yüzden "sürpriz" taşımaz; ama anlatı 1930'lardan 1960'lara uzanan kronolojik bir çizgi izler. Ana fikirleri şöyle sıralanabilir:

• Kapının aralanması: Savaş yıllarında Langley'nin hesap gücüne ihtiyacı büyür. Siyahi kadın adaylar, beyazlardan farklı olarak işe alınabilmek için Hampton Institute'ta ek bir kimya dersi almak zorundadır. Dorothy Vaughan 1943'te bu yoldan Langley'ye girer. Kitap, ayrımcılığın yasa diliyle değil gündelik kurallarla, yemekhanedeki bir tabelayla ya da ayrı bir tuvaletle nasıl işlediğini gösterir. Hesapçılardan Miriam Mann'ın "renkli hesapçılar" masasını gösteren tabelayı defalarca kaldırması bu küçük direnişlerin örneğidir.
• Batı Hesapçıları ve liderlik: Vaughan 1949'da NACA'nın ilk siyahi yöneticisi olur ve grubu 1958'e kadar yönetir. Mühendislerin zor problemler için özellikle onun ekibini istemesi, ayrım duvarının iş kalitesi karşısında nasıl inceldiğini gösterir.
• Mühendisliğe uzanan yol: Mary Jackson 1951'de gruba katılır, mühendis Kazimierz Czarnecki ile süpersonik basınç tünelinde çalışır. Mühendislik derslerine girebilmek için Hampton şehir yönetiminden özel izin alıp beyaz öğrencilere ayrılmış Hampton Lisesi'ndeki derslere katılır ve 1958'de mühendisliğe terfi eder.
• Uzay çağına geçiş: Katherine Johnson 1953'te Langley'ye gelir, kısa süre sonra beyaz erkek mühendislerden oluşan uçuş araştırma ekibine geçer. Toplantılara katılmak için ısrar eder, 1960'ta bölümünde bir araştırma raporuna adı yazılan ilk kadın olur. Alan Shepard'ın 1961'deki uçuşunun yörünge analizini yapar; 1962'de John Glenn, yörünge uçuşundan önce elektronik bilgisayarın hesaplarını onun elle kontrol etmesini ister.
• Ayrımın sonu, makinelerin gelişi: 1958'de NACA'nın yerini NASA alırken ayrı hesap birimi kapanır ve ayrı tesisler kaldırılır. Elektronik bilgisayarlar insan hesapçıların yerini almaya başlar; Vaughan bu dönüşüme FORTRAN programlamayı öğrenerek uyum sağlar.
• Miras: Anlatı Apollo dönemine ve sonraki kuşağa uzanır. Christine Darden'in kariyeri, hesapçı olarak başlayan kadınların mühendisliğe ve üst yönetime ulaşan yolunu tamamlar. Kitabın vardığı sonuç, bu kadınların uzay yarışının görünmeyen ama vazgeçilmez altyapısı olduğu ve başarılarını hem ırk hem cinsiyet engeline rağmen kazandıklarıdır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Margot Lee Shetterly 30 Haziran 1969'da Hampton'da doğdu; yani kitabın anlattığı dünyanın içinde büyüdü. Babası Robert Lee III, Langley Araştırma Merkezi'nde araştırma bilimcisiydi ve kitaptaki kadınların birçoğuyla birlikte çalışmıştı. Annesi Margaret G. Lee, tarihî olarak siyahi öğrencilere hizmet veren Hampton Üniversitesi'nde İngilizce öğretiyordu. Bu kadınların hikâyesini ilk kez çocukken, pazar okulu öğretmeni Kathaleen Land'den duydu; Land de Langley'de hesapçı olarak çalışmıştı.

Shetterly'nin yolu doğrudan yazarlıktan geçmedi. Virginia Üniversitesi'nde ticaret okuduktan sonra New York'ta J.P. Morgan'da ve Merrill Lynch'te yatırım bankacılığı yaptı, ardından medya girişimlerinde çalıştı. 2005-2009 arasında eşi Aran Shetterly ile Meksika'da yabancılar için İngilizce bir dergi çıkardı. Kitap için araştırmaya 2010'da başladı. 2013'te NACA ve NASA'daki kadın hesapçıların katkılarını arşivlemek için Human Computer Project adlı bir girişim kurdu, 2014'te Alfred P. Sloan Vakfı'nın kitap bursunu aldı. Film hakları da yine 2014'te, kitap henüz yayımlanmadan satılmıştı. Kitap çıktığında Katherine Johnson hâlâ hayattaydı: 2015'te ABD'nin en yüksek sivil nişanı olan Başkanlık Özgürlük Madalyası'nı almıştı ve 2020'de 101 yaşında hayatını kaybetti.

Kitaptaki bilim: insan bilgisayarlar ne hesaplıyordu?

Kitap bir fizik kitabı değildir ama anlattığı işin kendisi bilimdir. Hesapçıların ilk yıllardaki işi havacılık verileriydi: rüzgâr tünelinde ölçülen basınçlardan kanadın taşıma ve sürükleme kuvvetlerini çıkarmak, uçakların ani rüzgârlara tepkisini hesaplamak. Mary Jackson'ın çalıştığı süpersonik tünel, ses hızını aşan akışları inceliyordu. Bu hızlarda havada şok dalgaları oluşur ve bir uçağın davranışı ses altı uçuştan çok farklılaşır. Christine Darden'in uzmanlık alanı olan ses patlaması da bu şok dalgalarının yere ulaşan gürültüsüdür.

Uzay çağıyla birlikte soru değişti: Bir kapsül nereye fırlatılmalı, ne zaman frenlenmeli, nereye düşecek? Yörüngedeki bir araç aslında sürekli düşer; ama yatay hızı o kadar yüksektir ki Dünya'nın yüzeyi altından kıvrılıp gider ve araç yere hiç ulaşmaz. Geri dönüşte frenleme roketlerinin ateşlenme anı, kapsülün atmosfere nereden gireceğini ve okyanusta nereye ineceğini belirler. Zamanlamadaki küçük bir hata, kurtarma gemilerinin beklediği noktadan çok uzağa iniş demektir. Alan Shepard'ın 5 Mayıs 1961'deki Freedom 7 uçuşu 15 dakikalık bir yörünge altı uçuştu; Johnson'ın çıkardığı doğru yörünge, kapsülün inişten sonra hızla bulunmasına yardım etti.

Kitabın en çok bilinen anı da bilgisayar tarihine ait bir geçiş dönemini anlatır. John Glenn'in 20 Şubat 1962'de Dünya çevresinde üç tur atan Friendship 7 uçuşunun yörüngesi artık elektronik bilgisayarlarla hesaplanıyordu. Ama makinelere güven henüz oturmamıştı. NASA'nın aktardığına göre Glenn, uçuştan önce sayıların Johnson tarafından elle kontrol edilmesini istedi. Johnson daha sonra Apollo programında, Ay'a inen modülün Ay yörüngesindeki komuta ve servis modülüyle yeniden buluşmasına ilişkin hesaplara katkı verdi. Kariyerinin ilerleyen yıllarında uzay mekiği ve Landsat uydu projelerinde çalıştı, 26 araştırma raporunun yazarları arasında yer aldı.

Dorothy Vaughan'ın hikâyesi ise bugün de tanıdık bir durumu anlatır: Yeni teknoloji eski bir mesleği ortadan kaldırırken, onu öğrenen ayakta kalır. Vaughan, NASA'nın kuruluşuyla ayrımın kalktığı Analiz ve Hesaplama Bölümü'nde FORTRAN programcısı oldu ve Scout fırlatma aracı programına katkı verdi.

Etkisi ve ödülleri

Gizli Sayılar, The New York Times'ın kurgu dışı çok satanlar listesinde birinci sıraya çıktı. 2017'de Anisfield-Wolf Kitap Ödülü'nü kurgu dışı dalında kazandı; Shetterly aynı yıl NAACP Image Ödülleri'nde kurgu dışı edebî eser ödülünü aldı. Kitabın 8-12 yaş için hazırlanmış bir gençlik sürümü de 2016'da çıktı; 4-8 yaş için resimli kitap sürümü Ocak 2018'de geldi.

Kitabın asıl etkisi, NASA tarihinin kimin hikâyesi olarak anlatıldığına dair bakışı değiştirmesidir. Kitap ve filmin ardından, 1930'lardan 1970'lere NASA'da çalışan kadın hesapçılar, matematikçiler ve mühendisler 2019'da ABD Kongresi Altın Madalyası ile onurlandırıldı.

Uyarlaması: Gizli Sayılar filmi

Kitap, Theodore Melfi'nin yönettiği ve Melfi ile Allison Schroeder'in senaryosunu yazdığı Gizli Sayılar filmine uyarlandı. Taraji P. Henson'ın Katherine Johnson'ı, Octavia Spencer'ın Dorothy Vaughan'ı, Janelle Monáe'nin Mary Jackson'ı canlandırdığı film 25 Aralık 2016'da sınırlı, 6 Ocak 2017'de geniş vizyona girdi. 25 milyon dolarlık bütçeyle çekilen film dünya genelinde 230 milyon doların üzerinde hasılat yaptı. En İyi Film, Octavia Spencer ile En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu ve En İyi Uyarlama Senaryo dallarında üç Oscar adaylığı aldı; oyuncu kadrosu Sinema Oyuncuları Derneği'nin (SAG) en iyi kadro ödülünü kazandı.

Film, kitabın otuz yılı aşan hikâyesini 1961-1962'ye sıkıştırır. Vaughan'ın yöneticiliği gerçekte 1949'da başlamıştı. Ayrı tuvalet sıkıntısını gerçekte 1953'te Mary Jackson yaşamıştı; Johnson ise ayrılmış tesisleri kullanmayı reddedip işaretsiz bir tuvaleti kullanmıştı. Filmdeki tabelanın kırıldığı sahne yaşanmadı, Glenn'in uçuşu da filmdeki gibi erken bitirilmedi. Mühendis Karl Zielinski karakteri, Jackson'ın birlikte çalıştığı Kazimierz Czarnecki'den esinlenen birleşik bir karakterdir. Shetterly, zaman çizelgelerinin birleştirilmesini ve birleşik karakterleri bir film için anlaşılır bulduğunu söylemişti. Ayrıntılı karşılaştırma için Gizli Sayılar'da neler gerçek? yazımıza bakabilirsiniz.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap lise son sınıftan itibaren rahatlıkla okunur. Uzay tarihine, matematiğin gerçek hayattaki kullanımına ya da sivil haklar dönemine ilgi duyan herkes için iyi bir başlangıçtır. Dili akıcıdır ama bir roman temposunda değildir; Shetterly belgelere, söyleşilere ve dönemin bağlamına geniş yer ayırır. Bu yüzden filmi izleyip "gerçekte ne oldu?" diye merak edenler kitapta daha ağır ama daha doğru bir hikâye bulur.

• Filmden gelenler için: Önce filmi izleyip sonra kitaba geçmek iyi bir yoldur; farklar, kitabın neden daha uzun bir dönemi anlattığını açıkça gösterir.
• Genç okurlar için: 8-12 yaşa yönelik gençlik sürümü ve küçük çocuklar için resimli kitap daha kolay bir giriş sunar.
• Konuyu genişletmek isteyenler için: Sitemizdeki Katherine Johnson, Dorothy Vaughan ve Mary Jackson sayfaları kişilerin hayatını ayrıntılandırır. Aynı yılların astronot tarafını merak edenler Boşluktaki Kahramanlar ne kadar doğru? yazısıyla Mercury programına öbür taraftan bakabilir.