Where No Man Has Gone Before (W. David Compton): Apollo'nun Ay bilimi tarihi

Where No Man Has Gone Before: A History of Apollo Lunar Exploration Missions (Hiç Kimsenin Gitmediği Yere: Apollo Ay Keşif Görevlerinin Tarihi), NASA Tarih Serisi'nin 1989'da "SP-4214" numarasıyla yayımlanan cildidir. Yazarı, kimyacılıktan teknoloji tarihçiliğine geçen W. David Compton'dur. Kitap, Apollo'nun bilimsel yüzünü anlatır: Ay'a insan indirmeyi bir prestij yarışı olarak gören mühendislerle Ay'ı bir bilim nesnesi olarak gören bilim insanlarının nasıl çatıştığını, sonra nasıl uzlaştığını ve Apollo 12'den Apollo 17'ye uzanan keşif görevlerinin Ay hakkında neler öğrettiğini. ABD hükümetinin eseri olduğu için NASA'nın sitesinden ücretsiz okunabilir.

Kitap ne anlatıyor?

Compton önsözde kitabın amacını açıkça koyar: Apollo'nun mühendislik ve bilim başarılarını kaydetmek, ama asıl olarak Ay'la ilgilenen bilim insanlarıyla Ay'a insan indirmekle görevli mühendislerin farklılıklarını nasıl çözdüğünü göstermek. Başkan Kennedy'nin Ay kararının bilimsel bir merakla ilgisi yoktu; amaç, Sovyetlerin ilk uzay başarılarıyla sarsılan ulusal prestiji geri kazanmaktı. O yıllarda uzay bilimiyle uğraşan pek çok bilim insanı, işi aletlerin yapabileceğini, insanlı uçuşun pahalı ve gereksiz olduğunu savunuyordu. Mühendisler ise önce mürettebatı Ay'a götürüp sağ salim geri getirmeyi, bilimi ancak bundan sonra düşünmeyi öncelik saydı.

Kitap bu gerilimin somut sonuçlarını izler: iniş yerlerinin seçimi, Ay modülüne ne kadar bilimsel alet sığdırılabileceği, ne kadar örnek geri getirilebileceği. Bunların yanında üç büyük tartışmayı ele alır: mürettebata eğitimli bir bilim insanı alınıp alınmaması, Ay'dan dönen her şeyin olası mikroplara karşı karantinaya alınması ve bunun için kurulan Ay Örnekleri Kabul Laboratuvarı'nın rolü, ve son olarak bilim insanlarının Apollo verilerinden ne çıkardığı. Kitabın açılışındaki görsel de bu ruhu taşır: Ay'da yürüyen astronot-ressam Alan Bean'in, Apollo 15 komutanı David Scott'ın bir çekiçle bir tüyü aynı anda bıraktığı deneyi canlandıran tablosu.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap on dört bölüm ve sekiz ekten oluşur; ilk bölümler konulara göre, Apollo 1 yangınından sonrası ise büyük ölçüde zaman sırasına göre düzenlenmiştir.

Bilimin yerini bulması (1-6. bölümler). 1957-1963 arasında ABD'nin Ay yarışına girişi, bilimin insanlı uçuşa nasıl bağlandığı, Ay keşif planları, Ay örneklerinin nasıl ele alınacağı, mürettebatın seçimi ve eğitimi ile 1963-1966 arasındaki görev ve bilim planlaması anlatılır. Bu bölümlerde bilim insanlarının kendilerine yer açma çabası ve mühendislerin temkinli direnişi öne çıkar.

Sarsıntı ve hazırlık (7-9. bölümler). 27 Ocak 1967'de üç astronotun ölümüne yol açan komuta modülü yangını programı bir yıldan fazla geciktirir. Compton'a göre bu gecikme bilim programına zarar vermemiş, aksine Ay yüzeyi aletlerinin ve örnek laboratuvarının hazırlanması için gereken zamanı kazandırmıştır. 1968 son hazırlıklarla geçer, 1969'da Apollo 11 asıl hedefe ulaşır.

Keşif dönemi (10-13. bölümler). Apollo 11'den sonra görevler giderek daha bilimsel hale gelir. Apollo 13'ün kazası ana metinde kısaca geçer, ayrıntısı bir eke bırakılır; Compton'a göre kaza bilim insanlarına yalnız birkaç ay gecikme ve bir örnek yükünün kaybı olarak yansımıştır. Asıl darbe, 1970'te planlanan Ay görevlerinden üçünün iptalidir. Son görevlerde mürettebat Ay yüzeyinde bir gezici araçla daha geniş alanları dolaşır; Apollo 17'de Ay'a giden jeolog Harrison Schmitt, Shorty kraterinin çevresinde turuncu bir toprak fark eder; bu toprağın sonradan büyük olasılıkla volkanik kökenli olduğu anlaşılır.

Sonuç (14. bölüm). 1973 başında elde yaklaşık 380 kilogram Ay örneği vardır. Mart 1973'teki dördüncü Ay bilimi konferansına 700'den fazla bilim insanı katılır ve eski kırgınlıkların yerini karşılıklı saygı alır. Compton, Apollo verilerinden doğan Ay tarihini özetler: Ay'ın dış katmanı erimiş bir kaya denizi olarak başlamış, bu deniz soğurken hafif mineraller yüzeye çıkıp kabuğu oluşturmuş, ardından yoğun bir göktaşı bombardımanı büyük havzaları açmış ve bu havzalar sonradan bazalt lavlarıyla dolmuştur. Ay'ın kökeni ise hâlâ çözülmemiştir; Compton, Mars büyüklüğünde bir cismin Dünya'ya çarpması fikrinin yeniden gündeme geldiğini not eder. Bölüm, önde gelen Ay bilimcilerinin Ay'ı hâlâ büyük ölçüde keşfedilmemiş saydığını ve örneklerin yeni tekniklerle incelenmeye devam edeceğini vurgulayarak biter.

Yazar ve yazıldığı dönem

Kitaptaki tanıtıma göre William David Compton 1927'de Teksas'ın DeLeon kasabasında doğdu, Teksas Üniversitesi'nde doktora yaptı ve çeşitli kolejlerde kimya öğretti. 1972'de Londra'daki Imperial College'da teknoloji tarihi üzerine yüksek lisans yaptı. 1974'te NASA için Charles D. Benson ile birlikte Skylab'in tarihini yazma işini aldı; bu kitap 1983'te yayımlandı. Bir mühendislik danışmanlık şirketinde üç yıl çalıştıktan sonra Johnson Uzay Merkezi'nden bu kitap için ikinci bir sözleşme aldı.

Önsöz 1987'de Houston'da yazıldı; yani son Ay inişinden on beş yıl sonra. Bu mesafe kitaba, Apollo'nun hemen ardından yazılan eserlerde olmayan bir bakış katar. Compton, Johnson Uzay Merkezi'nin tarih arşivine sınırsız erişim aldığını, taslakların programın katılımcılarınca okunup düzeltildiğini anlatır. Kendi tutumunu da saklamaz: mühendislerden yana bir eğilimi olabileceğini kabul eder ve mühendislerin temkinini, Ocak 1986'da yedi astronotun hayatını kaybettiği Challenger faciasını hatırlatarak savunur. Kitap, Apollo'nun uzay araçlarını anlatan 1979 tarihli Chariots for Apollo'nun hem paraleli hem devamı olarak tasarlanmıştır.

Kitaptaki bilim ve bugünkü bilgiler

Kitabın son bölümü, 1980'lerin sonundaki Ay bilgisinin özlü bir dökümüdür ve bugünkü bilgilerle karşılaştırmak öğreticidir. Compton'un aktardığına göre Apollo'nun dört sismometresi, Ay'ın 800-1.100 kilometre derinliğinde, Dünya'dakilerden çok daha derin, zayıf ve gel-git ile bağlantılı sarsıntılar kaydetti. Yapay sarsıntılar, yani yüzeye düşürülen Ay modülü yükselme kademeleri ve roket kademeleri, yaklaşık 60 kilometre kalınlığında bir kabuğa işaret etti. Örnekler Ay'ın Dünya'dan kimyasal olarak farklı olduğunu, uçucu elementlerce daha fakir olduğunu gösterdi. En genç volkanik kayacın yaşı 3,16 milyar yıl olarak ölçülmüştü.

Bugün NASA'nın anlattığı tablo, Compton'un özetindeki ana hatları doğrular ve bir adım öteye taşır. NASA'ya göre Apollo örneklerinde yaygın olarak bulunan anortozit, Ay'ın oluşumundan sonra yüzlerce, belki binlerce kilometre derinlikte bir magma okyanusuyla kaplı olduğunu gösterir. Compton'un 1987'de "yeniden gündeme geldi" diye not ettiği dev çarpışma fikri ise bugün NASA'nın Ay'ın kökeni için verdiği açıklamadır: yaklaşık 4,5 milyar yıl önce Mars büyüklüğünde bir cisim (Theia) ya da birkaç cisim genç Dünya'ya çarpmış, Ay saçılan malzemeden oluşmuştur. Bu konunun ayrıntısı Ay nasıl oluştu? sayfamızda.

Kitabın vurguladığı bir başka nokta, örneklerin değeridir. NASA'nın Ay örnekleri koleksiyonuna göre altı Apollo inişi, altı farklı bölgeden yaklaşık 2.200 ayrı örnek halinde 382 kilogram malzeme getirdi; üç Sovyet robotik aracı ise başka üç bölgeden toplam yaklaşık 300 gram getirmişti. Compton'un da belirttiği gibi bu örnekler yeni tekniklerle tekrar tekrar incelenebiliyor; Ay hakkında bugün öğrendiğimiz pek çok şey hâlâ onlardan çıkıyor. Kapaktaki tabloya konu olan deney ise Galileo'nun öngörüsünün en sade gösterimidir: hava direnci olmayan bir ortamda, kütleleri çok farklı olsa da çekiç ve tüy aynı anda yere düşer. Ay yüzeyinin yapısı için Ay'ın yüzeyi sayfamıza bakabilirsiniz.

Etkisi ve yeri

Kitap, Apollo'nun bilimsel tarihini resmî belgelere dayanarak bütünlüklü biçimde anlatan temel eserlerden biridir. Apollo anlatılarında genellikle Apollo 11 ve Apollo 13 öne çıkar; bu kitap ise kamuoyu ilgisinin azaldığı dönemi, yani Ay'ın gerçekten keşfedildiği son görevleri merkeze alır. Bilim insanlarıyla mühendisler arasındaki ilişkiye ayırdığı yer, büyük bilim projelerinin yönetimini inceleyenler için de değerlidir. Ekleri ayrı bir başvuru kaynağıdır: Apollo bütçe tarihçesi, 1957-1975 kronolojisi, her görevin özet verileri, ana, yedek ve destek mürettebatları ve Apollo 13 uçuşunun ayrıntılı anlatımı.

Uyarlamaları ve ilgili yapımlar

Kitabın doğrudan bir uyarlaması yoktur. Ekte ayrıntısıyla anlatılan Apollo 13 kazası Apollo 13 filmine konu oldu; filmin dayandığı mürettebat anlatısı için Kayıp Ay sayfamıza bakabilirsiniz. Apollo 17'de Schmitt ile birlikte 75 saat boyunca Apollo'nun en uzun yüzey keşfini yapan Eugene Cernan ve Apollo 15'in komutanı David Scott'un hikâyeleri de kitabın son bölümleriyle birlikte okunabilir.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap; Ay bilimi, gezegen jeolojisi ve uzay tarihiyle ilgilenen üniversite öğrencileri, öğretmenler ve "Apollo Ay'da ne buldu?" sorusunun cevabını arayan meraklılar için uygundur. Dili akademik ama okunaklıdır. Türkçe çevirisine rastlamadık. NASA'nın sitesindeki tarama PDF 200 MB'ı aşar.

• Bilimsel sonuçlar için: doğrudan 14. bölüm; Apollo'nun Ay hakkında öğrettiklerini en özlü biçimde burada bulursunuz.
• Bilim insanı mı, pilot mu tartışması için: 5. bölüm.
• Karantina ve Ay örnekleri için: 4. bölüm.
• Son keşif görevleri için: 12. ve 13. bölümler.

Apollo'nun uzay araçlarını ve Apollo 11'e kadarki uçuşları önce okumak isteyenler Chariots for Apollo ile başlayabilir. Ay'ın kendisi hakkında güncel bir özet için Ay, Ay'a giden bütün görevler için Ay'a yolculuklar sayfalarımız bu kitabın iyi tamamlayıcılarıdır.