Apollo Expeditions to the Moon (Edgar M. Cortright): Apollo'yu yapanların kitabı

Apollo Expeditions to the Moon (Ay'a Apollo Seferleri), NASA'nın 1975'te "SP-350" numarasıyla yayımladığı resimli bir Apollo tarihidir. Editörü, o yıllarda NASA'nın Langley Araştırma Merkezi'ni yöneten mühendis Edgar M. Cortright'tır. Kitabı benzerlerinden ayıran şey, Apollo'yu dışarıdan bakan bir tarihçinin değil, programı yönetenlerin, roketi ve uzay araçlarını yapanların ve Ay'a gidenlerin kendi kalemlerinden anlatmasıdır. On beş bölümün her birini farklı bir isim yazmıştır; NASA Başkanı James C. Fletcher'ın önsözüne göre kitapta on sekiz kişinin tanıklığı bir araya gelir. ABD hükümetinin eseri olduğu için kullanımı serbesttir ve NASA'nın teknik rapor sunucusunda ücretsiz okunabilir.

Kitap ne anlatıyor?

Kitap, Sovyetler Birliği'nin 1957'de Sputnik'i fırlatmasıyla başlayan telaştan Apollo 17'nin 1972'deki dönüşüne kadar uzanan serüveni, işin içindeki insanların gözünden adım adım izler. Konu sırası kabaca programın kendi akışını takip eder: önce Ay'a gitme kararı ve bunun siyasi arka planı, sonra roketlerin, uzay araçlarının ve fırlatma tesislerinin yapımı, ardından astronotların seçilmesi ve deneme uçuşları, en sonda da Ay'a inişler ve bilimsel sonuçlar.

Cortright'ın kitabın sonundaki editör notuna göre başlangıçta yalnız Ay seferlerini anlatmak planlanmış, ancak bunun Apollo gibi geniş bir girişimi kavramaya yetmeyeceği görülünce her bölüm yazarından kendi payına düşen kısmı hatırladığı gibi anlatması istenmiştir. Editörler bu metinleri tek bir üsluba sokmamış; bu yüzden bölümler kişisel bir ton taşır ve yer yer birbirini tekrar eder. Kitap aynı zamanda bir fotoğraf albümü gibi tasarlanmıştır: sayfaların büyük kısmını NASA arşivinden fotoğraflar, çizimler ve görev şemaları kaplar.

Programın ilk yıllarında NASA'nın iki numaralı yöneticilerinden Robert C. Seamans Jr.'ın yazdığı giriş, Ay'a gitmek için on binden fazla ayrı işin planlanması gerektiğini ve en kritik kararlardan birinin Ay'a hangi yoldan gidileceği olduğunu anlatır: doğrudan çıkış, Dünya yörüngesinde buluşma ya da Ay yörüngesinde buluşma. Seamans'a göre sonuncusu seçildiğinde gereken itki kabaca yarıya inmiş, ama karşılığında yörüngede buluşma ve kenetlenme gibi çok daha ince bir ustalık gerekmişti.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap bir roman değil, tanıklıklardan oluşan bir tarih olduğu için özeti bölüm gruplarının ana fikirleriyle vermek daha doğru olur.

Karar ve örgütlenme. İlk bölümde NASA'nın 1961-1968 arasındaki başkanı James E. Webb, ülkeyi Ay hedefine yönelten siyasi ve toplumsal güçleri değerlendirir. İnsanlı uçuşların merkezini yöneten Robert R. Gilruth ise daha önce hiç yapılmamış bir işin mühendisliğinin nasıl kurgulandığını anlatır.

Makineler. Wernher von Braun, Saturn roketlerinin yapımını ve dev roket kademelerinin mavnalarla, gemilerle, hatta özel olarak dönüştürülmüş uçaklarla taşınmasını anlatır. Bu bölümün en dikkat çekici kısmı, George Mueller'in 1964'te önerdiği "hepsi birden" test anlayışıdır: Saturn V'in ilk uçuşunu kademe kademe değil, üç kademesi de çalışır durumda yapmak. Von Braun bu fikrin ilk başta pervasız göründüğünü, ama onsuz 1969'daki inişin mümkün olmayacağını kabul eder. George M. Low uzay araçlarının yapımını, Cortright ise insanlardan önce Ay'a giden Ranger, Surveyor ve Lunar Orbiter gibi robotik keşif araçlarını anlatır.

Yerdeki altyapı ve insanlar. Rocco A. Petrone fırlatma tesislerinin kuruluşunu, Christopher C. Kraft Jr. Görev Kontrol'ün uzaydaki ekibe yerden nasıl destek verdiğini aktarır. Gazeteci Robert Sherrod'un bölümü astronotların nasıl seçilip eğitildiğini anlatır.

Deneme uçuşları. Apollo programının yöneticisi Samuel C. Phillips ilk inişten önceki hazırlık uçuşlarını, Mueller de bütün sistemin birlikte sınandığı kritik testleri ele alır.

Ay'da. Kitabın en çok okunan kısmı burasıdır. Michael Collins ve Buzz Aldrin Apollo 11'i, Pete Conrad ve Alan Shepard Apollo 12 ile Apollo 14'ün yürüyerek keşiflerini ve Ay yüzeyine kurulan otomatik deney istasyonlarını anlatır. Jim Lovell, kazaya uğrayan Apollo 13'ün Dünya'ya nasıl geri getirildiğini kendi ağzından aktarır. Apollo 17'de Ay'a giden jeolog astronot Harrison H. Schmitt ise Apollo 15, 16 ve 17'nin uzun bilimsel seferlerini ve bu görevlerin getirdiği bilimsel hasadı anlatır.

Miras. Son bölümde NASA yöneticisi Homer E. Newell, Apollo'nun en büyük etkisini Kopernik devrimine bağlar: Ay'dan bakınca Dünya kozmik ölçekte küçücük ama insan için eşsiz bir yer olarak görünür. Newell'e göre kendi gezegenimizi anlamak için başka gezegenleri incelemek gerekir. Fletcher da önsözde Apollo'nun bilimsel ve manevi mirasının yanına üçüncü bir miras ekler: zor bir hedefin, kararlı bir ulusal irade ve kaynak seferberliğiyle başarılabileceğinin gösterilmesi. Kitap, yazarların kısa biyografileri ve Apollo'nun önemli olaylarını sıralayan bir kronolojiyle biter.

Editör ve yazıldığı dönem

Edgar M. Cortright havacılık mühendisiydi. Kitaptaki biyografisine göre 1948'de NASA'nın öncülü NACA'nın uçuş itki laboratuvarına katılmış, 1958'de NASA'nın kuruluş çalışmalarında yer almış, ardından genel merkezde Ay'ı keşfeden robotik programlar dahil pek çok uzay programını planlamıştı. 1968'den itibaren Langley Araştırma Merkezi'nin müdürüydü ve Viking Mars inişlerinin geliştirilmesinde öncü roldeydi. Kitap için NASA'nın teknik yayınlar şefi Frank Rowsome ile çalıştı; ikisi daha önce de birlikte bir kitap hazırlamıştı.

Kitap 1975 yazında tamamlandı: Fletcher'ın önsözü 30 Temmuz, Cortright'ın notu 28 Temmuz 1975 tarihlidir. Bu, son Ay inişinden yalnız iki buçuk yıl sonrası demekti. Editörün amacı, kendi ifadesine yakın bir anlatımla, renkler solmadan ve anılar bulanıklaşmadan Apollo'nun hikâyesini kayda geçirmekti. Yazarların bir kısmı o sırada hâlâ görevdeydi; Collins, örneğin, Smithsonian'ın Ulusal Hava ve Uzay Müzesi'nin müdürüydü. Bu tazelik kitabın en büyük gücüdür, ama aynı zamanda sınırıdır: yazarlar kendi yaptıkları işi anlattıkları için eleştirel mesafe ve kaynak gösterme, NASA Tarih Serisi'nin akademik ciltlerindeki kadar güçlü değildir.

Kitaptaki bilim: 1975'ten bugüne

Kitabın bilimsel bölümleri, Ay örneklerinin incelenmesinin henüz ilk yıllarında yazıldı. O dönemde Apollo örneklerinin Ay'ın kökenine dair tartışmayı hemen çözeceği umuluyordu; NASA'nın sonraki resmî tarihlerinin de aktardığı gibi bu umut kısa vadede gerçekleşmedi. Bugün NASA'nın anlattığı tablo daha nettir: Güneş Sistemi'nin oluşumundan kısa süre sonra, yaklaşık 4,5 milyar yıl önce, belki Mars büyüklüğünde bir cisim (Theia), belki birkaç cisim genç Dünya'ya çarptı ve uzaya fırlayan erimiş ve buharlaşmış malzemeden Ay oluştu. Bu fikrin ayrıntıları Ay nasıl oluştu? sayfamızda anlatılıyor.

Apollo'nun asıl bilimsel mirası taşlardır. NASA'nın Ay örnekleri koleksiyonuna göre altı Apollo inişi, altı farklı keşif bölgesinden yaklaşık 2.200 ayrı örnek halinde 382 kilogram kaya, çekirdek örneği, çakıl, kum ve toz getirdi. Karşılaştırma için, üç Sovyet robotik aracı başka üç bölgeden toplam yaklaşık 300 gram örnek getirmişti. Bu örneklerde yaygın olarak bulunan anortozit, magmanın içinde kristalleşip yüzeye çıkan açık renkli bir kayaçtır; NASA'ya göre bu bulgu, Ay'ın oluşumundan sonra yüzlerce, belki binlerce kilometre derinliğe ulaşan bir magma okyanusuyla kaplı olduğunu gösterdi. Bugün Ay'ın yüzeyi ve Ay hakkında bildiklerimizin önemli bir kısmı hâlâ bu örneklere dayanır.

Kitabın mühendislik bölümleri ise bugün de geçerliliğini korur. Ay yörüngesinde buluşma fikrinin mantığı basittir: Ay'a inip kalkan araç ne kadar hafif olursa, Dünya'dan fırlatılması gereken toplam kütle o kadar azalır. Dönüş yakıtını taşıyan ağır ana araç yörüngede beklerken yalnız küçük iniş aracının yüzeye inmesi, roket denkleminin acımasız hesabında büyük kazanç demektir. Cortright'ın kendi bölümünde anlattığı robotik öncüler de bugünkü keşif mantığının ilk örnekleridir: önce makineler gider, yüzeyi ve tehlikeleri ölçer, insanlar onların açtığı yoldan ilerler.

Etkisi ve yeri

Apollo üzerine yazılmış kitaplar arasında bu eserin özel bir yeri vardır, çünkü programın farklı katmanlarındaki yöneticileri, mühendisleri ve astronotları tek ciltte konuşturur. NASA Tarih Serisi'nin kaynakçalı, akademik ciltleri (örneğin uzay araçlarını anlatan 1979 tarihli Chariots for Apollo ve Ay bilimini anlatan 1989 tarihli Where No Man Has Gone Before) olayları belgelerden kurar; Apollo Expeditions to the Moon ise o belgeleri imzalayan insanların kendi hatıralarını sunar. Bu yüzden iki tür kitap birbirini tamamlar. Aynı dönemin astronot seçimini anlatan The Right Stuff gibi gazetecilik eserleriyle de karşılaştırmalı okunabilir.

Uyarlamaları ve ilgili yapımlar

Kitabın doğrudan bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. Ancak anlattığı olayların pek çoğu beyazperdeye taşındı. Lovell'ın bölümünde anlattığı kaza, onun Jeffrey Kluger ile yazdığı Kayıp Ay kitabından uyarlanan Apollo 13 filminin konusudur. Apollo 11'in arşiv görüntülerinden kurulan Apollo 11 belgeseli ve Görev Kontrol ekibini anlatan Mission Control: The Unsung Heroes of Apollo, Kraft'ın bölümünü okuyanlar için iyi birer eşlikçidir.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, Apollo'yu ilk elden tanıklıklarla öğrenmek isteyen lise ve üniversite okurları, uzay tarihi meraklıları ve öğretmenler için uygundur. Dili teknik ayrıntıya boğulmadan akar ve bol fotoğraflıdır. Türkçe çevirisine rastlamadık; okumak için İngilizce gerekir. NASA'nın teknik rapor sunucusundaki tarama PDF yaklaşık 200 MB büyüklüğündedir, bu yüzden indirmeyi iyi bir bağlantıyla yapmak gerekir.

• Görev hikâyeleri için: Apollo 11, 12-14, 13 ve son keşif seferlerini anlatan 11-14. bölümlerle başlayın.
• Roket ve mühendislik için: von Braun'un Saturn bölümü ile Low'un uzay araçları bölümü.
• Yönetim ve karar süreçleri için: Webb'in açılış bölümü ile Phillips ve Mueller'in deneme uçuşları bölümleri.
• Bilimsel sonuçlar için: Schmitt ve Newell'in son iki bölümü; ardından bugünkü bilgiler için Ay'a yolculuklar sayfamız.

Apollo'nun gerçekten yapılıp yapılmadığını soranlar için de kitap, yüzlerce fotoğrafı ve programın her kademesinden imzalı tanıklıklarıyla güçlü bir başlangıç noktasıdır; bu konudaki iddiaları ve kanıtları Ay'a gerçekten gidildi mi? yazımızda ele aldık.