Apollo 1

Apollo 1, NASA'nın insanı Ay'a indirme programının ilk mürettebatlı uçuşu olacaktı. Hiç fırlatılmadı. 27 Ocak 1967'de, planlanan kalkıştan 25 gün önce, Florida'daki Cape Kennedy'de fırlatma rampasında yapılan bir sınav sırasında komuta modülünde yangın çıktı; Virgil “Gus” Grissom, Edward White ve Roger Chaffee hayatını kaybetti. Görevin resmî kodu AS-204 (Apollo 204) idi. Bahar 1967'de NASA, bu üç astronot için öngörülen uçuşun “Apollo 1” olarak anılacağını açıkladı; bu yüzden tarihte ne Apollo 2 ne de Apollo 3 diye bir uçuş var.

Kaza, Apollo programının karşılaştığı en ağır aksamaydı ve en köklü değişiklikleri de başlattı: kabin yeniden tasarlandı, kabindeki malzemeler denetim altına alındı, NASA'da bağımsız bir güvenlik yapısı kuruldu. Ay'a giden mürettebatlar, bu yangının ardından yeniden işlenmiş bir uzay aracıyla uçtu.

Görevin amacı ve mürettebat

Apollo 1, Apollo komuta ve servis modülünün ilk kez insanlarla uçurulacağı görevdi. Planlanan kalkış tarihi 21 Şubat 1967'ydi. Mürettebat, NASA'nın 1 Nisan 1966'da duyurduğu üç astronottan oluşuyordu:

• Virgil “Gus” Grissom — görev komutanı (Gus Grissom). Mercury ve Gemini programlarında uçmuş deneyimli bir astronottu.
• Edward White — kıdemli pilot. Gemini programında ABD'nin ilk uzay yürüyüşünü yapan astronottu.
• Roger Chaffee — pilot. Henüz ilk uzay uçuşuna hazırlanıyordu.

NASA'nın kayıtlarına göre yedek mürettebat iki aşamalıydı. Nisan–Aralık 1966 arasında James McDivitt, David Scott ve Russell Schweickart ilk yedek ekipti; Aralık 1966'dan Ocak 1967'ye kadar Walter Schirra, Donn Eisele ve Walter Cunningham ikinci yedek ekip olarak çalıştı. Apollo 7'yi bu ikinci ekip uçurdu.

Araç ve roket

Uçuşta iki ana parça kullanılacaktı: fırlatıcı olarak Saturn IB roketi (kodu AS-204) ve yolcu aracı olarak 012 seri numaralı Apollo komuta ve servis modülü (CSM-012). Bu araç “Block I” sürümüydü. NASA'nın anlatımına göre Block II sürümünde, Block I'den farklı olarak, Ay modülüyle kenetlenmeyi sağlayan bir kenetlenme probu ve iki araç arasında mürettebat geçişine izin veren bir geçit tüneli vardı. Daha büyük Saturn V ise ancak Kasım 1967 için planlanmıştı.

Sınav, NASA'nın işlettiği 34 numaralı fırlatma kompleksinde (LC-34) yapıldı. Araç 6 Ocak 1967'de rampaya geldi, işçiler onu roketin tepesine yerleştirip fırlatıcıyla birleştirdi. Kabin, fırlatma gününde olduğu gibi saf oksijenle doldurulacak ve dışarıdaki hava basıncının yaklaşık iki pound/inç kare (psi) üstünde, 16,7 psi'ye getirilecekti.

Takvim: yapılanlar

• 1 Nisan 1966: NASA, ilk mürettebatlı Apollo uçuşunun asıl ekibini açıkladı.
• 6 Ocak 1967: Araç rampaya geldi ve Saturn IB'nin üstüne oturtuldu.
• 27 Ocak 1967: “Plugs-out” (fişler çekili) sınavı sırasında kabinde yangın çıktı.
• 28 Ocak 1967: NASA Başkan Yardımcısı Robert Seamans, Apollo 204 İnceleme Kurulu'nu kurdu.
• 9 Nisan 1967: Kurul, yaklaşık 3.000 sayfalık raporunu yayımladı.
• 22 Ocak 1968: AS-204 adını taşıyan Saturn IB, bu kez mürettebatsız bir Ay modülüyle uçtu ve Apollo 5 adıyla anıldı.
• 11–22 Ekim 1968: Apollo 7, Walter Schirra, Donn Eisele ve Walter Cunningham'la ilk mürettebatlı Apollo uçuşunu yaptı.

27 Ocak 1967'de ne oldu?

O gün Grissom, White ve Chaffee, “plugs-out” sınavı için rampadaydı. Sınavda geri sayım kuru olarak yürütülecek, simüle kalkış anında uzay aracı rampa güç kaynaklarından kendi enerji kaynağına geçecekti. Gün boyu iş yürütüldü: astronotlar sabah saat 10'da uzay giysilerini giydi, öğleden sonra saat 13.00 sularında kabine girdi. Kabine girip çevre kontrol sistemine bağlandıktan kısa süre sonra Grissom ekşi bir koku bildirdi; sınav 13.20'de durdu, hava örneği alındı, anormal bir şey bulunmayınca 14.42'de yeniden başladı. Üç kapı kapatılıp kabin saf oksijenle basınçlandırıldı. Sonraki saatlerde iletişim hatları sorun çıkardı: açık kalmış bir mikrofon gürültü yapıyor, astronotlarla yer ekipleri birbirini zor anlıyordu. Grissom bu sırada kayıtlara geçen şu sözü söyledi: “Üç bina arasında konuşamıyorsak Ay'a nasıl gideceğiz?”

Sınavın geri sayımı 18.30'da T eksi 10 dakikada bekletilmişti. Saat 18.30.55'te mühendisler, uzay aracının elektrik hatlarından birinde gerilim sıçraması ve başka anormal elektrik sinyalleri gördü. On saniye sonra astronotlardan biri (muhtemelen Grissom) “Yangın!” diye bağırdı; iki saniye sonra Chaffee kokpitte yangın olduğunu bildirdi. Yedi saniye sonra, White içe doğru açılan iç kapıyı açmaya çalışırken, Chaffee kötü bir yangın çıktığını haykırdı. Kabinden gelen yayın, ilk yangın bildiriminden 18 saniye sonra kesildi.

Kabin içindeki basınç tahminen 30 psi'a (yaklaşık 2 bar) kadar çıktı ve komuta modülünün basınç kabuğu çatladı; alevler ve duman rampa kulesinin 218 fitlik (yaklaşık 66 metre) A8 katına yayıldı. Rampadaki teknisyenler yardıma koştu ama duman, sıcaklık ve alevler engel oldu. Dış kapıyı, orta kapıyı ve içe açılan iç kapıyı açmaları yaklaşık beş dakika sürdü; astronotlar o sırada çoktan ölmüştü. Askerî hava kuvvetleri patologlarının incelemesi, ölüm nedeninin yangında oluşan karbonmonoksit ve diğer zehirli gazlar yüzünden boğulma olduğunu, yanıkların ise büyük olasılıkla hayatta kalınabilir nitelikte olduğunu gösterdi. Soruşturmanın ortaya koyduğu belirleyici ayrıntılardan biri kapıydı: aşağıda anlatılan tasarım, astronotların kabinden çıkmasını engelledi.

Soruşturma: ne bulundu?

İnceleme Kurulu'nun başkanı, Langley Araştırma Merkezi müdürü Floyd Thompson'dı; kurulda İnsanlı Uzay Aracı Merkezi'nin mühendislik direktörü Maxime Faget ile astronot Frank Borman da vardı. Kurul 21 panel kurdu. Soruşturmaya yardımcı olmak için, Kaliforniya'daki Downey tesisinden 014 numaralı, hemen hemen aynı komuta modülü getirildi; ekipler hasarlı 012 üzerinde çalışmadan önce parçaları 014'te sökme provası yaptı. 012'nin sökümü 27 Mart'ta tamamlandığında 1.261 parça kayıt altına alınmıştı.

Kurulun 9 Nisan 1967 tarihli raporu şu ana bulguları içeriyordu:

• Tutuşma kaynağı kesin bulunamadı. Ancak Grissom'un sol yanındaki koltuğun altında, çevre kontrol sisteminin yakınında bulunan bazı kablolarda ark izleri saptandı; en şiddetli hasar da bu bölgedeydi.
• Saf oksijen ve yanıcı malzeme. Kabin, dış basıncın yaklaşık iki psi üstünde saf oksijenle doluydu ve içeride izin verilenden fazla yanıcı malzeme vardı; bu iki etken yangının çok hızlı yayılmasına yol açtı.
• Kapı tasarımı. Üç parçalı kapının içe açılan iç parçası, ideal koşullarda bile açılması 90 saniye alıyordu ve kabin içi basınç yükseldiğinde açılması imkânsızdı.
• Sınavın tehlikesi fark edilmemişti. Roket yakıtsız olduğu için sınav “tehlikesiz” sayılmış, bu yüzden ilgili güvenlik birimlerince incelenmemişti. Sonuçta kurtarma önlemi alınmamıştı. Beyaz Oda'da uygun acil durum donanımı yoktu, itfaiye ve sağlık ekibi yerinde bulunmuyordu. Kurulun raporuna dayanan Senato özetine göre ilk itfaiyeciler yangın bildiriminden 8-9 dakika sonra, ilk doktorlar ise 12 dakika veya daha geç ulaştı.

ABD Senatosu Havacılık ve Uzay Bilimleri Komitesi'nin 1968'deki raporu, bu tür bir kazanın beklenmediğini, hem NASA'nın hem müteahhidin buna hazırlıksız yakalandığını belirtti. Rapora göre NASA'nın saf oksijen ortamında yıllarca süren başarılı deneyimi aşırı güvene ve rehavete yol açmıştı. Kongre'nin iki kolu da Nisan–Mayıs 1967'de duruşmalar yaptı.

Neler değişti?

NASA, kazadan sonra tüm Apollo mürettebatlarının Block I yerine daha gelişmiş Block II aracıyla uçacağını duyurdu. Başlıca değişiklikler şunlardı:

• Üç parçalı kapı yerine, içeriden ya da dışarıdan yaklaşık üç saniyede açılabilen tek parçalı bir kapı geldi.
• Kabindeki yanıcı malzemenin miktarı ve yeri sıkı biçimde sınırlandırıldı; kablo demetleri korundu. Ay modülünde de aynı önlemler uygulandı.
• Yanmaya dirençli malzemelerden yeni bir uzay giysisi geliştirildi.
• NASA'nın kendi anma yazılarından birinde, Apollo için karma gazlı bir kabin atmosferine geçilmesi kararı yangının doğrudan sonucu olarak anılıyor.

Yönetim tarafında da önemli adımlar atıldı. Apollo Uzay Aracı Program Ofisi'nin yöneticisi Joseph Shea, Washington'a bir üst göreve alındı ve 10 Nisan 1967'de yerini George Low aldı; Shea sonradan NASA'dan ayrıldı. Uzay aracının üreticisi North American Aviation'ın uzay bölümünün başına da yeni bir başkan getirildi. Johnson Uzay Merkezi'nin o dönemki adıyla İnsanlı Uzay Aracı Merkezi (MSC), program ofisinden bağımsız bir Güvenlik, Güvenilirlik ve Kalite Güvencesi Ofisi kurdu; bugünkü adı Güvenlik ve Görev Güvencesi Müdürlüğü. NASA düzeyinde ise bağımsız denetim için Havacılık Güvenliği Danışma Paneli (ASAP) oluşturuldu ve bugün de faaliyetini sürdürüyor.

Bilimsel ve teknik önemi

Apollo 1'in mirası bir bilimsel buluştan çok bir mühendislik ve kurum dersidir. Kaza, bir sınavın “tehlikeli olmadığı” varsayımının nasıl bir kurtarma planının yokluğuna dönüşebileceğini gösterdi. NASA'nın aktardığına göre kurul hem teknik hem yönetsel kusurlar saptadı: tek bir arıza yerine tasarım, malzeme, sınav planlaması ve güvenlik denetimindeki eksikler bir araya gelmişti. Bu yüzden değişiklikler yalnız donanımla sınırlı kalmadı; sınav disiplini, imalat süreçleri ve kalite kontrol de gözden geçirildi. NASA bugün Kennedy Uzay Merkezi'ndeki anma törenlerinde Apollo 1, Challenger ve Columbia mürettebatlarını birlikte anıyor.

Saturn IB'nin takvimi neredeyse bir yıl askıya alındı; AS-204 adını taşıyan roket sonunda komuta modülü yerine bir Ay modülü taşıdı ve Apollo 5 olarak uçtu. Saturn V'in ilk uçuşu Apollo 4, ikincisi Apollo 6 (4 Nisan 1968) olarak anıldı. NASA'nın kararıyla bundan sonraki tüm mürettebatlar Block II araçla uçtu: Apollo 8'in Ay çevresi turu ve Apollo 11'in Ay inişi de buna dahildir.

Verileri göster

1966	Ekip açıklandı
1967	27 Ocak: rampada yangın
1968	İlk mürettebatlı: Apollo 7
2017	Kapaklar KSC'de sergilendi
2022	Arlington anıtı açıldı

Bugün ve Türkiye'den bakış

Apollo 1 hiç uçmadığı için gökyüzünden izlenecek bir yanı yoktur; Türkiye'den ya da başka bir yerden gözlemlenecek bir şey de bulunmuyor. Ama anısı korunuyor. Hasarlı komuta modülü 9 Temmuz 1967'den beri Langley'de güvenli bir depoda duruyor; 17 Şubat 2007'de yaklaşık 90 fit (27 metre) ötedeki daha yeni, ortamı denetlenen bir depoya taşındı. Kazanın 50. yıldönümünde, 2017'de, aracın üç parçalı kapısı Kennedy Uzay Merkezi'ndeki Apollo/Saturn V Merkezi'nde sergilenmeye başladı; merkezde 27 Ocak 2017'de bir anma sergisi de açıldı. 2 Haziran 2022'de Arlington Ulusal Mezarlığı'nda Apollo 1 mürettebatı için bir anıt dikildi. Grissom ve Chaffee Arlington'a, White ise West Point Askerî Akademisi'nde toprağa verildi (31 Ocak 1967).

Kısaca

• Apollo 1 (AS-204), ilk mürettebatlı Apollo uçuşu olacaktı; planlanan kalkış 21 Şubat 1967'ydi.
• 27 Ocak 1967'de Cape Kennedy'deki LC-34 rampasında yapılan sınav sırasında kabin yangınında Grissom, White ve Chaffee öldü.
• Kurul ark izlerini, saf oksijeni, yanıcı malzemeyi ve açılması zor kapıyı birlikte sorumlu buldu; kesin tutuşma kaynağını saptayamadı.
• Uzay aracı yeniden tasarlandı.
• İlk mürettebatlı Apollo uçuşu, 11–22 Ekim 1968'de Apollo 7 oldu.