Chariots for Apollo (Brooks, Grimwood, Swenson): Apollo uzay araçlarının tarihi

Chariots for Apollo: A History of Manned Lunar Spacecraft (Apollo'nun Arabaları: İnsanlı Ay Uzay Araçlarının Tarihi), NASA Tarih Serisi'nin 1979'da "SP-4205" numarasıyla yayımlanan cildidir. Courtney G. Brooks, James M. Grimwood ve Loyd S. Swenson Jr. tarafından yazılmıştır. Kitabın odağında Apollo'yu Ay'a taşıyan iki uzay aracı vardır: üç astronotu taşıyan komuta ve servis modülü ile Ay yüzeyine inen Ay modülü. Anlatı NASA'nın kuruluşuyla başlar ve Apollo 11 mürettebatının Dünya'ya dönüşüyle biter. ABD hükümetinin eseri olduğu için NASA'nın sitesinden ücretsiz okunabilir.

Kitap ne anlatıyor?

Yazarların önsözde anlattığına göre kitap uzay araçlarının evrimini üç evrede ele alır: işi yapacak araçların tanımlanıp tasarlanması, bunların geliştirilip uçuşa uygun olduğunun kanıtlanması ve sonunda hedefe ulaşmak için kullanılmaları. Önsözdeki bir tespit, işin büyüklüğünü iyi özetler: Başkan Kennedy Mayıs 1961'de Ay'a iniş hedefini ilan ettiğinde ABD'nin uzayda yalnız 15 dakikalık insanlı uçuş deneyimi vardı. Ay'a gidecek bir roket yoktu, uzay aracının Ay'a hangi yoldan gidip döneceği konusunda NASA'nın içinde bile anlaşma yoktu.

Kitap bu boşluğun sekiz yılda nasıl doldurulduğunu ofis yazışmalarından, toplantı tutanaklarından ve katılımcılarla yapılan görüşmelerden yararlanarak anlatır. Yazarlar yaklaşık 25 dolap dolusu program belgesine ve 300'den fazla sözlü tarih görüşmesine dayandıklarını belirtir. Sonuç, teknik ayrıntısı bol ama merkezinde kararlar ve bu kararları veren insanlar olan bir kurum tarihidir. Önsözü, 1964-1969 arasında Apollo programının yöneticisi olan Samuel C. Phillips yazmıştır; Phillips uçuşların başarısını, hakkında pek az haber yapılan yaklaşık 400 bin kişinin emeğine bağlar.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap on dört bölüm, bir sonsöz ve ekler halinde düzenlenmiştir; aşağıda bölüm gruplarının ana fikirleri var.

Kavramdan meydan okumaya (1-2. bölümler). Sputnik'in 1957'de yarattığı şokun ardından NASA kurulur, Mercury'nin ardından gelecek, Ay'ın çevresinden dolaşacak bir program planlanır ve bu programa Apollo adı verilir. Kennedy'nin 1961'deki kararından sonra NASA, sonradan en az değişecek parçalar için sözleşmeleri hızla dağıtır: komuta modülü, güdüm ve seyrüsefer sistemi, fırlatma tesisleri. Komuta modülü işini North American Aviation alır; güdüm sistemi için MIT ile çalışılır.

Yöntem kavgası (3-4. bölümler). Programın belki en zor kararı, Ay'a gidiş yönteminin seçimidir. Doğrudan çıkış, Dünya yörüngesinde buluşma ve Ay yörüngesinde buluşma arasındaki tartışma 18 ay sürer. Kitap, Langley'deki mühendis John Houbolt'un Ay yörüngesinde buluşma fikrini kabul ettirmek için yıllarca verdiği mücadeleyi ayrıntısıyla anlatır; Houbolt bir noktada hiyerarşiyi atlayarak doğrudan NASA'nın üst yönetimine yazar. Temmuz 1962'de bu yöntem seçilir ve Kasım 1962'de Ay modülünün üreticisi olarak Grumman açıklanır.

Geliştirme yılları ve felaket (5-9. bölümler). Komuta modülünün yalnız Dünya yörüngesinde uçacak "Blok I" ve Ay görevine uygun "Blok II" olmak üzere iki sürümü geliştirilir; Ay modülü ise bir yıl geride kalır. Her mühendislik iyileştirmesinin eklediği kilogramlarla sürekli bir savaş verilir. Ocak 1967'de, AS-204 olarak bilinen ilk insanlı görev için yapılan bir yer testinde kabinde çıkan yangın Gus Grissom, Edward White ve Roger Chaffee'yi öldürür. Kitap, inceleme kurulunun saf oksijenle basınçlandırılmış kapalı kabin, yanıcı malzemeler, korunmasız kablolar ve yetersiz kaçış imkânı gibi tespitlerini ve ardından gelen köklü yeniden tasarımı anlatır; çift parçalı kapağın yerini tek ve hızlı açılan bir kapak alır.

Zafere doğru (10-14. bölümler). Saturn V ilk kez Apollo 4'te uçar; Ay modülü Apollo 5'te insansız olarak sınanır. Nisan 1968'de Apollo 6'da roket, insanlı uçuş için izin verilen sınırı aşan boyuna titreşimlerle ("pogo") sarsılır. Ekim 1968'de Apollo 7 ilk mürettebatı daha küçük Saturn IB ile Dünya yörüngesine taşır. Aralık 1968'de Apollo 8'in Ay çevresindeki cesur uçuşu hem komuta modülünü hem Saturn V'i doğrular. 1969 başında Apollo 9 Ay modülünü Dünya yörüngesinde, Apollo 10 da Ay yörüngesinde dener. Son bölüm Apollo 11'in Temmuz 1969'daki inişini ve dönüşte mürettebatı ve örnekleri bekleyen karantina düzenini anlatır.

Sonsöz. Mayıs 1961'den Temmuz 1969'a sekiz yılda hedefe ulaşılmıştır, ama programın odağı o kadar dar tutulmuştur ki sonrası için plan yapmaya pek zaman kalmamıştır. Sonsöz, Apollo sonrası tartışmaları ve sonunda Skylab'e uzanan planlama adımlarını özetler.

Yazarlar ve yazıldığı dönem

Kitabın üç yazarı da tarihçiydi ve kitap, NASA tarih programı kapsamında kısmen Houston Üniversitesi ile yapılan bir sözleşmeyle yazıldı. Kitaptaki yazar tanıtımlarına göre:

• Courtney G. Brooks (1939, Savannah) doktorasını Tulane Üniversitesi'nde yapmış, 1969'dan itibaren Houston Üniversitesi tarih bölümünde araştırmacı olarak çalışmıştı. Kitapta Ay modülü, yöntem tartışması, fırlatma aracı arayışı ve astronotların seçimi ile eğitimi onun payına düştü.
• James M. Grimwood (1922) 1962'den beri NASA Johnson Uzay Merkezi'nin tarihçisiydi ve daha önce Mercury ile Gemini programlarının resmî tarihlerine ortak yazar olarak katılmıştı. Görev uçuşlarını anlatan beş bölümü o yazdı ve taslakları elden geçirdi.
• Loyd S. Swenson Jr. (1932, Waco) 1963'ten beri Houston Üniversitesi'nde bilim ve teknoloji tarihi okutuyordu; Michelson-Morley deneyleri üzerine de bir kitabı vardı. Komuta modülü, güdüm ve seyrüsefer, yangın ve bilimsel konular onun bölümleriydi.

Önsöz Eylül 1978'de Houston'da tamamlandı. Yazarlar, kitabın NASA yönetiminin ortak görüşü olmadığını, kendi yargılarını yansıttığını açıkça belirtir; bazı katılımcıların kitabı fazla geniş, bazılarının ise bazı ayrıntıları eksik bulduğunu da saklamaz. Bu dürüstlük, bir kurumun kendi tarihini yazdırdığı bir eserde dikkat çekicidir. Kitap, Apollo'nun fırlatma tesislerini anlatan Moonport (SP-4204, 1978) ve Saturn roketlerini anlatan Stages to Saturn (SP-4206, 1980) ile birlikte Apollo'nun donanımını anlatan resmî ciltlerin bir parçasıdır.

Kitaptaki bilim ve mühendislik

Kitabın asıl konusu mühendisliktir ve bu açıdan bugün de öğreticidir. Ay yörüngesinde buluşmanın neden kazandığı, roket denkleminin basit bir sonucudur: Bir roketin taşıması gereken her kilogram, onu itecek yakıtı katlayarak artırır. Doğrudan çıkışta dönüş yakıtı dahil bütün araç Ay'a inip yeniden kalkmak zorundadır; Ay yörüngesinde buluşmada ise ağır komuta ve servis modülü yörüngede kalır, yüzeye yalnız hafif Ay modülü iner. Kitap bu hesabın kâğıt üzerinde ne kadar açık, kurum içinde ise ne kadar zor kabul ettirildiğini gösterir.

Yangın bölümü, mühendislikte risk algısı üzerine bir derstir. Saf oksijen atmosferi, tasarımcılara daha basit ve güvenli bir sistem gibi görünmüştü; ancak yerdeki testte kapalı kabin dış hava basıncının üzerinde oksijenle doldurulmuştu ve bu koşullarda kabindeki yanıcı malzemeler bir kıvılcımla hızla tutuşabiliyordu. Kitabın anlattığı yeniden tasarım; malzeme seçimi, kablolama ve kaçış kapağında köklü değişiklikler getirdi. Uzay aracının içindeki yaşam desteği ve giysiler hakkında daha fazlası için Uzay giysisi nasıl çalışır? sayfamıza bakabilirsiniz.

Kitap bilimsel keşfe değil, Ay'a güvenle gidip dönmeye odaklanır; Apollo 11'in Ay yüzeyine bıraktığı deneyler ve getirdiği örnekler yalnız eklerde listelenir. Ay'ın kendisi hakkında bugün bildiklerimiz için Ay, Apollo'dan Artemis'e uzanan görevler için Ay'a yolculuklar sayfalarımız daha uygun başlangıç noktalarıdır.

Etkisi ve yeri

Bu kitap, Apollo uzay araçlarının tarihi için en sık başvurulan kaynaklardan biridir. NASA'nın Apollo bilimini anlatan 1989 tarihli resmî tarihi Where No Man Has Gone Before, kendini açıkça bu kitabın hem paraleli hem devamı olarak tanımlar ve Apollo 11'e kadarki uçuş programının ayrıntısı için okuru Chariots for Apollo'ya yönlendirir. Ekler de ayrı bir değer taşır: astronot görevlendirmeleri, Apollo uçuş programı, Apollo 11 deneyleri ve örnekleri, başlıca üreticiler ve 30 Haziran 1969 itibarıyla program bütçesi tablolar halinde verilir.

Uyarlamaları ve ilgili yapımlar

Kitabın doğrudan bir uyarlaması yoktur. Anlattığı dönemi ekranda görmek isteyenler için Görev Kontrol ekibini anlatan Mission Control: The Unsung Heroes of Apollo, Neil Armstrong'un hayatını anlatan Ay'da İlk İnsan ve arşiv görüntülerinden kurulan Apollo 11 belgeseli iyi eşlikçilerdir.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, mühendislik ve uzay tarihi meraklıları, Apollo hakkında popüler kitapların ötesine geçmek isteyenler ve proje yönetimiyle ilgilenenler için uygundur. Dili akademik ve yoğundur; her sayfası kaynak notlarıyla desteklenir. Türkçe çevirisine rastlamadık. NASA'nın sitesindeki tarama PDF 200 MB'ı aşar.

• Yöntem tartışmasını merak ediyorsanız: 3. ve 4. bölümler, kitabın en sürükleyici kısmıdır.
• Ay modülünü merak ediyorsanız: 6. bölüm.
• Apollo 1 yangını için: 9. bölüm.
• Uçuşlar için: 10-14. bölümler; Apollo 8'den Apollo 11'e uzanan son bölümler bağımsız olarak da okunabilir.

Daha hafif bir giriş isteyenler için Apollo'yu yöneticilerinin ve astronotlarının kaleminden anlatan resimli NASA kitabı Apollo Expeditions to the Moon (1975) iyi bir ön okumadır; Apollo 13'ü mürettebatın gözünden okumak isteyenler ise Kayıp Ay kitabına geçebilir.