Paris Pişmiş

Marie Paris Pişmiş de Recillas, İstanbul'da doğup Meksika'da astronomi eğitiminin temellerini atan gökbilimcidir. İstanbul Üniversitesi'nde doktora yaptıktan sonra Harvard'da çalıştı, ardından Meksika'ya yerleşti ve yarım yüzyılı aşkın bir süre orada araştırma ve öğretim yaptı. Meksika'nın ilk profesyonel gökbilimcisi olarak anılır. Güney gökyüzündeki yıldız kümelerini içeren Pismis kataloğu ve bu kataloğun ünlü üyesi Pismis 24, adını bugün de gökyüzünde yaşatıyor.

Erken yaşamı ve eğitimi

Pişmiş, Ermeni bir ailenin kızı olarak 30 Ocak 1911'de İstanbul'un Ortaköy semtinde doğdu; doğum adı Mari Sukiasyan'dı. İlkokulu Üsküdar'da okudu, ardından Üsküdar Amerikan Kız Lisesi'ni birincilikle bitirdi.

1930-1931 öğretim yılında Darülfünun Fen Fakültesi'nin matematik bölümüne kaydoldu. 1933 üniversite reformunun ardından eğitimini İstanbul Üniversitesi'nde tamamladı ve üniversitenin matematik bölümünden mezun olan ilk kadın oldu. Asistanlığını yaptığı Alman gökbilimci Erwin Finlay-Freundlich'in danışmanlığında galaksinin kinematiği ve dinamiği üzerine doktora tezini hazırladı; 1937'de tamamlanan tez 1938'de yayımlandı. İngilizce kaynaklar onu İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi'nde doktora derecesi alan ilk kadın olarak anar.

Harvard'dan Meksika'ya

1938 sonunda bir yıllık bir bursla ABD'ye giderek Harvard Gözlemevi'nde değişen yıldızlar üzerine çalıştı. İkinci Dünya Savaşı'nın başlaması üzerine ABD'de iki yıl daha kaldı. Bu dönemde Meksikalı Félix Recillas'la tanıştı; 1941'de evlenerek Meksika'ya yerleşti.

1940'ların başında Puebla'daki Tonantzintla Gözlemevi'nin kuruluş çalışmalarına katıldı. 1946'da Guggenheim Bursu'yla altı ay Princeton'da Henry Norris Russell'la çalıştı, ardından Chicago'da iki yıllık bir burs aldı. 1948'de Meksika Ulusal Özerk Üniversitesi'ne (UNAM) döndü ve Tacubaya Gözlemevi'nde çalışmaya başladı.

Bilime katkıları

Pişmiş'in araştırmaları geniş bir alana yayıldı: yıldızlar, galaksinin dönmesi, yıldız kümelerinin yapısı, iyonlaşmış hidrojen (H II) bölgeleri ve gezegenimsi bulutsular. 1950'lerde fotometriyle, 1960'larda sarmal galaksilerin yapısıyla, 1980'lerde ise etkin galaksi çekirdekleriyle ilgilendi. 1965'te yeni yıldız kümeleri keşfetti.

Adını taşıyan Pismis kataloğu, güney gökyüzündeki açık ve küresel yıldız kümelerini içerir. Kataloğun en tanınmış üyelerinden Pismis 24, Hubble Uzay Teleskobu'nun da görüntülediği bir H II bölgesidir.

Meksika astronomisine etkisi

Pişmiş, UNAM'da 50 yılı aşkın süre çalıştı. 1955'te üniversitede düzenli astronomi dersleri başladığında bu dersleri veren tek öğretim üyesiydi. Gökbilimci Dorrit Hoffleit, onu Meksika'nın astronomi eğitimi ve araştırmasındaki önemini kurmada en etkili kişi olarak niteledi. 1971'de Uluslararası Astronomi Birliği'nin Meksika komitesinin başkanlığına seçildi ve Revista Mexicana de Astronomía y Astrofísica dergisinin ilk editörü oldu.

Ailesi de onun izinden gitti: Kızı Elsa Recillas gökbilimci oldu; damadı Carlos Cruz-González ve torunu Irene Cruz-González da gökbilimcidir.

Mirası

1969'da Ankara'daki Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nde altı ay misafir araştırmacı olarak bulundu. UNAM 1981'de ona "Investigador Emérito" unvanını, 1985'te fahri doktora verdi. 1998'de anılarını "Reminiscences in the Life of Paris Pişmiş: A Woman Astronomer" adıyla yayımladı. Paris Pişmiş, 1 Ağustos 1999'da Meksika'da 88 yaşında öldü.

Bilmeye değer

• Hem Türkiye hem Meksika vatandaşıydı.
• Doktora danışmanı Erwin Finlay-Freundlich'in İstanbul Üniversitesi'ndeki asistanıydı.
• Pismis 24, onun adını taşıyan kataloğun en bilinen nesnesidir.
• Meksika Bilimler Akademisi üyesiydi.

Kaynak: Vikipedi (Türkçe): Paris Pişmiş, Wikipedia (İngilizce): Paris Pişmiş

Fotoğraf: Türk Astronomi Derneği (TAD)